BrainParrot
राज्यव्यवस्थाGS2

पंतप्रधान, मंत्रिपरिषद आणि मंत्रिमंडळ समित्या

आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो

या नोटमध्ये
  1. 1. 1. वास्तविक कार्यकारी मंडळ: व्यवस्था कशी उभी आहे
  2. 2. 2. पंतप्रधानांची नियुक्ती
  3. 3. 3. शपथ, कार्यकाळ आणि वेतन
  4. 4. 4. पंतप्रधानांचे अधिकार आणि कार्ये
  5. 5. 5. पंतप्रधान किती शक्तिशाली आहेत?
  6. 6. 6. पंतप्रधान आणि राष्ट्रपती
  7. 7. 7. काळजीवाहू सरकार
  8. 8. 8. भारताचे पंतप्रधान
  9. 9. 9. मंत्रिपरिषद: संवैधानिक तरतुदी
  10. 10. 10. मंत्र्यांची नियुक्ती, शपथ आणि वेतन
  11. 11. 11. मंत्र्यांची जबाबदारी
  12. 12. 12. मंत्रिपरिषदेची रचना
  13. 13. 13. मंत्रिपरिषद विरुद्ध मंत्रिमंडळ
  14. 14. 14. मंत्रिमंडळाची भूमिका आणि अंतर्गत (किचन) मंत्रिमंडळ
  15. 15. 15. मंत्रिपरिषदेचा आकार: 91वी घटनादुरुस्ती
  16. 16. 16. कामकाजाचे नियम, मंत्रिमंडळ सचिवालय आणि PMO
  17. 17. 17. मंत्रिमंडळ समित्या
  18. 18. 18. मंत्रिगट (GoMs)
  19. 19. 19. स्थायी कार्यकारी मंडळ
  20. 20. 20. अलीकडील घडामोडी (नोव्हेंबर 2026 पर्यंत)
  21. 21. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
  22. 22. झटपट उजळणी
  23. 23. परीक्षेतील नेहमीचे सापळे

1. वास्तविक कार्यकारी मंडळ: व्यवस्था कशी उभी आहे

भारताने केंद्र आणि राज्ये या दोन्ही ठिकाणी संसदीय कार्यकारी मंडळ स्वीकारले. संविधानकर्त्यांना 1919 आणि 1935 च्या अधिनियमांमुळे संसदीय संस्थांची ओळख होती. त्यांना असे बलवान कार्यकारी मंडळ हवे होते जे कायदेमंडळाला उत्तरदायी राहील आणि अध्यक्षीय पद्धतीत त्यांना ज्या व्यक्तिपूजेची भीती वाटत होती, तिच्यापासून संरक्षण देईल. (कार्यकारी मंडळाच्या प्रकारांची तुलना संसदीय शासनपद्धती या विषयात केली आहे.)

म्हणून संविधान दोन प्रमुख वेगळे ठेवते:

  • राष्ट्रपती हे नामधारी (de jure) कार्यकारी प्रमुख आणि राष्ट्रप्रमुख आहेत. अनुच्छेद 53 नुसार संघाचा कार्यकारी अधिकार राष्ट्रपतींमध्ये निहित आहे.
  • पंतप्रधान हे मंत्रिपरिषदेचे प्रमुख असून वास्तविक (de facto) कार्यकारी प्रमुख आणि शासनप्रमुख आहेत. व्यवहारात राष्ट्रपती त्यांच्या सल्ल्यानुसार कार्य करतात (अनुच्छेद 74).

कार्यकारी मंडळाचे दोन स्तरही आहेत. राजकीय कार्यकारी मंडळ म्हणजे पंतप्रधान आणि मंत्री; ते एकूण धोरणासाठी जबाबदार असतात. स्थायी कार्यकारी मंडळ म्हणजे नागरी सेवा; ती दैनंदिन प्रशासन चालवते (विभाग 19).

संघाच्या कार्यकारी मंडळाविषयीचा संविधानातील मजकूर संक्षिप्त आहे. मंत्रिमंडळीय शासनाची तत्त्वे स्पष्टपणे मांडलेली नाहीत: अनुच्छेद 74 आणि 75 मध्ये ती केवळ रूपरेषेच्या स्वरूपात सांगितली आहेत आणि उर्वरित सर्व ब्रिटिश संकेतांमधून आले आहे. वास्तविक कार्यकारी अधिकार मंत्रिपरिषदेकडे असतो, असे सर्वोच्च न्यायालयाने ठरवले आहे (राम जवाया कपूर (Ram Jawaya Kapur), 1955; संसदीय शासनपद्धती पहा).

अनुच्छेद. 74, 75, 77, 78 आणि 88 यांचे स्पष्टीकरण विभाग 6 आणि 9 मध्ये केले आहे. "मंत्रिमंडळ" हा शब्द फक्त अनुच्छेद 352(3) मध्ये येतो (44वी घटनादुरुस्ती, 1978 द्वारे समाविष्ट). शपथा तिसऱ्या अनुसूचीत आहेत आणि अनुच्छेद 163–164 हीच योजना राज्यांसाठी पुन्हा मांडतात.

2. पंतप्रधानांची नियुक्ती
3. शपथ, कार्यकाळ आणि वेतन
4. पंतप्रधानांचे अधिकार आणि कार्ये
5. पंतप्रधान किती शक्तिशाली आहेत?
6. पंतप्रधान आणि राष्ट्रपती
7. काळजीवाहू सरकार
8. भारताचे पंतप्रधान
9. मंत्रिपरिषद: संवैधानिक तरतुदी
10. मंत्र्यांची नियुक्ती, शपथ आणि वेतन
11. मंत्र्यांची जबाबदारी
12. मंत्रिपरिषदेची रचना
13. मंत्रिपरिषद विरुद्ध मंत्रिमंडळ
14. मंत्रिमंडळाची भूमिका आणि अंतर्गत (किचन) मंत्रिमंडळ
15. मंत्रिपरिषदेचा आकार: 91वी घटनादुरुस्ती
16. कामकाजाचे नियम, मंत्रिमंडळ सचिवालय आणि PMO
17. मंत्रिमंडळ समित्या
18. मंत्रिगट (GoMs)
19. स्थायी कार्यकारी मंडळ
20. अलीकडील घडामोडी (नोव्हेंबर 2026 पर्यंत)
मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
झटपट उजळणी
परीक्षेतील नेहमीचे सापळे
संपूर्ण नोट, MCQ आणि फ्लॅशकार्ड मिळवा

मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.

मोफत सुरुवात करा