संसद: रचना, पीठासीन अधिकारी, अधिवेशने आणि कामकाजाची साधने
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. संवैधानिक योजनेतील संसद
- 2. 2. दोन सभागृहे का आणि प्रत्येकाची रचना कशी
- 3. 3. लोकसभेच्या निवडणुका
- 4. 4. सभागृहांचा कालावधी
- 5. 5. संसदेचे सदस्यत्व
- 6. 6. पीठासीन अधिकारी
- 7. 7. संसदेतील नेते
- 8. 8. संसदेची अधिवेशने
- 9. 9. गणपूर्ती, मतदान, भाषा आणि बिगर-सदस्यांचे अधिकार
- 10. 10. संसदीय कामकाजाची साधने
- 11. 11. संसद काय करते: कार्ये आणि कार्यकारी मंडळावर नियंत्रण
- 12. 12. राज्यसभेचे स्थान
- 13. 13. संसदीय विशेषाधिकार
- 14. 14. संसदेचे सार्वभौमत्व: ब्रिटन आणि भारत
- 15. 15. संसद किती चांगले काम करते?
- 16. 16. भारतीय संसदीय गट
- 17. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 18. झटपट उजळणी
- 19. परीक्षेतील नेहमीचे सापळे
1. संवैधानिक योजनेतील संसद
कायदेमंडळ म्हणजे केवळ कायदे तयार करणारा कारखाना नव्हे: ते सरकार निवडते आणि त्याला पदच्युतही करू शकते; सरकारने सभागृहात बहुमत टिकवले पाहिजे आणि तेथे दररोज प्रश्नांची उत्तरे दिली पाहिजेत. भारताच्या संसदीय (वेस्टमिन्स्टर) प्रारूपात संसद (Parliament) ही संघाची मध्यवर्ती आणि सर्वाधिक प्रातिनिधिक संस्था आहे. भाग V (प्रकरण II) मधील अनुच्छेद 79 ते 122 यांत तिचे विवेचन आहे.
अनुच्छेद 79 नुसार संघासाठी एक संसद असेल, जी "राष्ट्रपती आणि दोन सभागृहे यांची मिळून बनेल"; ही सभागृहे म्हणजे राज्यांची परिषद (Council of States) आणि लोकांचे सभागृह (House of the People). राज्यसभा आणि लोकसभा ही हिंदी नावे 1954 मध्ये स्वीकारण्यात आली.
| सभागृह | इतर नावे | प्रतिनिधित्व |
|---|---|---|
| राज्यसभा (राज्यांची परिषद) | वरिष्ठ सभागृह, द्वितीय सभागृह, ज्येष्ठांचे सभागृह | राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश |
| लोकसभा (लोकांचे सभागृह) | कनिष्ठ सभागृह, प्रथम सभागृह, लोकप्रिय सभागृह | संपूर्ण भारतातील जनता |
संसदेचा भाग म्हणून राष्ट्रपती. राष्ट्रपती दोन्हीपैकी कोणत्याही सभागृहाचे सदस्य नाहीत, तरीही ते संसदेचा अविभाज्य भाग आहेत: राष्ट्रपतींच्या अनुमतीविना कोणतेही विधेयक कायदा बनत नाही. राष्ट्रपती सभागृहांना आमंत्रित करतात व त्यांचे सत्रसमाप्ती (prorogue) करतात, लोकसभा विसर्जित करतात, त्यांना अभिभाषण करतात (अनुच्छेद 86–87) आणि सत्रावकाशात अध्यादेश काढतात (अनुच्छेद 123).
संविधानकर्त्यांनी ब्रिटनचे ("संसदेतील राजसत्ता" म्हणजे Crown-in-Parliament) अनुकरण करून भारताला "संसदेतील राष्ट्रपती" (President-in-Parliament) दिला. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष काँग्रेसचा भाग नसतात: अध्यक्षीय पद्धतीत कार्यकारी मंडळ आणि कायदेमंडळ यांच्या विभाजनावर भर असतो, तर संसदीय पद्धतीत त्यांच्या परस्परावलंबनावर.
एका दृष्टिक्षेपात अनुच्छेद (भाग V, प्रकरण II)
| अनुच्छेद | विषय |
|---|---|
| 79–84 | रचना, पुनर्समायोजन, कालावधी, अर्हता |
| 85–88 | सत्रे, सत्रसमाप्ती, विसर्जन; राष्ट्रपतींचे अभिभाषण व संदेश; मंत्री आणि महान्यायवादी यांचे अधिकार |
| 89–98 | सभापती, उपसभापती (89–92); अध्यक्ष, उपाध्यक्ष (93–96); वेतन (97); सचिवालय (98) |
| 99–106 | शपथ; मतदान व गणपूर्ती; जागा रिक्त होणे; अपात्रता; दंड; विशेषाधिकार (105); वेतन (106) |
| 107–117 | विधायी आणि वित्तीय कार्यपद्धती (पुढील विषय) |
| 118–122 | नियम; भाषा; न्यायाधीशांच्या वर्तनावर चर्चा नाही; न्यायालयांना कामकाजात हस्तक्षेपास मनाई |
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा