BrainParrot
राज्यव्यवस्थाGS2

संसद: रचना, पीठासीन अधिकारी, अधिवेशने आणि कामकाजाची साधने

आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो

या नोटमध्ये
  1. 1. 1. संवैधानिक योजनेतील संसद
  2. 2. 2. दोन सभागृहे का आणि प्रत्येकाची रचना कशी
  3. 3. 3. लोकसभेच्या निवडणुका
  4. 4. 4. सभागृहांचा कालावधी
  5. 5. 5. संसदेचे सदस्यत्व
  6. 6. 6. पीठासीन अधिकारी
  7. 7. 7. संसदेतील नेते
  8. 8. 8. संसदेची अधिवेशने
  9. 9. 9. गणपूर्ती, मतदान, भाषा आणि बिगर-सदस्यांचे अधिकार
  10. 10. 10. संसदीय कामकाजाची साधने
  11. 11. 11. संसद काय करते: कार्ये आणि कार्यकारी मंडळावर नियंत्रण
  12. 12. 12. राज्यसभेचे स्थान
  13. 13. 13. संसदीय विशेषाधिकार
  14. 14. 14. संसदेचे सार्वभौमत्व: ब्रिटन आणि भारत
  15. 15. 15. संसद किती चांगले काम करते?
  16. 16. 16. भारतीय संसदीय गट
  17. 17. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
  18. 18. झटपट उजळणी
  19. 19. परीक्षेतील नेहमीचे सापळे

1. संवैधानिक योजनेतील संसद

कायदेमंडळ म्हणजे केवळ कायदे तयार करणारा कारखाना नव्हे: ते सरकार निवडते आणि त्याला पदच्युतही करू शकते; सरकारने सभागृहात बहुमत टिकवले पाहिजे आणि तेथे दररोज प्रश्नांची उत्तरे दिली पाहिजेत. भारताच्या संसदीय (वेस्टमिन्स्टर) प्रारूपात संसद (Parliament) ही संघाची मध्यवर्ती आणि सर्वाधिक प्रातिनिधिक संस्था आहे. भाग V (प्रकरण II) मधील अनुच्छेद 79 ते 122 यांत तिचे विवेचन आहे.

अनुच्छेद 79 नुसार संघासाठी एक संसद असेल, जी "राष्ट्रपती आणि दोन सभागृहे यांची मिळून बनेल"; ही सभागृहे म्हणजे राज्यांची परिषद (Council of States) आणि लोकांचे सभागृह (House of the People). राज्यसभा आणि लोकसभा ही हिंदी नावे 1954 मध्ये स्वीकारण्यात आली.

सभागृहइतर नावेप्रतिनिधित्व
राज्यसभा (राज्यांची परिषद)वरिष्ठ सभागृह, द्वितीय सभागृह, ज्येष्ठांचे सभागृहराज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश
लोकसभा (लोकांचे सभागृह)कनिष्ठ सभागृह, प्रथम सभागृह, लोकप्रिय सभागृहसंपूर्ण भारतातील जनता

संसदेचा भाग म्हणून राष्ट्रपती. राष्ट्रपती दोन्हीपैकी कोणत्याही सभागृहाचे सदस्य नाहीत, तरीही ते संसदेचा अविभाज्य भाग आहेत: राष्ट्रपतींच्या अनुमतीविना कोणतेही विधेयक कायदा बनत नाही. राष्ट्रपती सभागृहांना आमंत्रित करतात व त्यांचे सत्रसमाप्ती (prorogue) करतात, लोकसभा विसर्जित करतात, त्यांना अभिभाषण करतात (अनुच्छेद 86–87) आणि सत्रावकाशात अध्यादेश काढतात (अनुच्छेद 123).

संविधानकर्त्यांनी ब्रिटनचे ("संसदेतील राजसत्ता" म्हणजे Crown-in-Parliament) अनुकरण करून भारताला "संसदेतील राष्ट्रपती" (President-in-Parliament) दिला. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष काँग्रेसचा भाग नसतात: अध्यक्षीय पद्धतीत कार्यकारी मंडळ आणि कायदेमंडळ यांच्या विभाजनावर भर असतो, तर संसदीय पद्धतीत त्यांच्या परस्परावलंबनावर.

एका दृष्टिक्षेपात अनुच्छेद (भाग V, प्रकरण II)

अनुच्छेदविषय
79–84रचना, पुनर्समायोजन, कालावधी, अर्हता
85–88सत्रे, सत्रसमाप्ती, विसर्जन; राष्ट्रपतींचे अभिभाषण व संदेश; मंत्री आणि महान्यायवादी यांचे अधिकार
89–98सभापती, उपसभापती (89–92); अध्यक्ष, उपाध्यक्ष (93–96); वेतन (97); सचिवालय (98)
99–106शपथ; मतदान व गणपूर्ती; जागा रिक्त होणे; अपात्रता; दंड; विशेषाधिकार (105); वेतन (106)
107–117विधायी आणि वित्तीय कार्यपद्धती (पुढील विषय)
118–122नियम; भाषा; न्यायाधीशांच्या वर्तनावर चर्चा नाही; न्यायालयांना कामकाजात हस्तक्षेपास मनाई
2. दोन सभागृहे का आणि प्रत्येकाची रचना कशी
3. लोकसभेच्या निवडणुका
4. सभागृहांचा कालावधी
5. संसदेचे सदस्यत्व
6. पीठासीन अधिकारी
7. संसदेतील नेते
8. संसदेची अधिवेशने
9. गणपूर्ती, मतदान, भाषा आणि बिगर-सदस्यांचे अधिकार
10. संसदीय कामकाजाची साधने
11. संसद काय करते: कार्ये आणि कार्यकारी मंडळावर नियंत्रण
12. राज्यसभेचे स्थान
13. संसदीय विशेषाधिकार
14. संसदेचे सार्वभौमत्व: ब्रिटन आणि भारत
15. संसद किती चांगले काम करते?
16. भारतीय संसदीय गट
मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
झटपट उजळणी
परीक्षेतील नेहमीचे सापळे
संपूर्ण नोट, MCQ आणि फ्लॅशकार्ड मिळवा

मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.

मोफत सुरुवात करा