BrainParrot
राज्यव्यवस्थाGS2

स्वातंत्र्योत्तर भारतातील राजकारण, राष्ट्रीय एकात्मता आणि NCRWC

आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो

या नोटमध्ये
  1. 1. 1. राष्ट्रनिर्मिती: तीन आव्हाने आणि फाळणीची सावली
  2. 2. 2. संस्थानांचे एकीकरण आणि भाषावार पुनर्रचना (सारांश)
  3. 3. 3. एकपक्षीय वर्चस्वाचा काळ (1952–1967)
  4. 4. 4. काँग्रेस पद्धतीला आव्हाने आणि तिची पुनर्स्थापना (1964–1977)
  5. 5. 5. लोकशाही व्यवस्थेचे संकट (1973–1980)
  6. 6. 6. प्रादेशिक आकांक्षा
  7. 7. 7. अलीकडील घडामोडी: 1989 पासूनचे भारतीय राजकारण
  8. 8. 8. राष्ट्रीय एकात्मता
  9. 9. 9. संविधानाच्या कार्यपद्धतीचा आढावा घेणारा राष्ट्रीय आयोग (NCRWC)
  10. 10. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
  11. 11. झटपट उजळणी
  12. 12. परीक्षेतील सामान्य सापळे

1. राष्ट्रनिर्मिती: तीन आव्हाने आणि फाळणीची सावली

14–15 ऑगस्ट 1947 च्या मध्यरात्री भारत स्वतंत्र झाला आणि जवाहरलाल नेहरू यांनी संविधान सभेत (Constituent Assembly) आपले "नियतीशी करार" (tryst with destiny) हे भाषण केले. राष्ट्रीय चळवळीने दोन ध्येयांवर एकमत केले होते: लोकशाही शासन, आणि सर्वांच्या हितासाठी, विशेषतः गरीब व वंचितांच्या हितासाठी शासन. स्वतंत्र भारतासमोर एकाच वेळी तीन आव्हाने होती:

आव्हानत्याचा अर्थकोणत्या भागात
राष्ट्रनिर्मितीएकसंध तरीही विविधतेला सामावून घेणारे राष्ट्र; प्रदेशाचे एकीकरण§1, §2, §6
लोकशाहीची स्थापनालोकशाही संविधानाचे लोकशाही व्यवहारात रूपांतर§3–§5
समतेसह विकासराज्य धोरणाची निदेशक तत्त्वे (Directive Principles) यांच्या मार्गदर्शनाखाली वाढ आणि गरिबीचे निर्मूलननीती आयोग आणि नियोजन

फाळणी आणि तिचे परिणाम

मुस्लिम लीगच्या द्विराष्ट्र सिद्धांतामुळे (two-nation theory), जो काँग्रेसने नाकारला होता, धार्मिक बहुसंख्येच्या तत्त्वानुसार फाळणी झाली. त्यातून चार समस्या निर्माण झाल्या: एकसंध मुस्लिम-बहुल पट्टा नसणे (त्यामुळे पाकिस्तानचे दोन भाग झाले); पाकिस्तान नको असलेले मुस्लिम-बहुल प्रदेश (खान अब्दुल गफार खान यांचा वायव्य सरहद्द प्रांत); पंजाब व बंगालची फाळणी; आणि दोन्ही बाजूंना अडकलेले अल्पसंख्याक.

  • मानवी किंमत: सुमारे 80 लाख लोकांनी स्थलांतर केले आणि पाच ते दहा लाख लोक मारले गेले; हजारो स्त्रियांचे अपहरण झाले. वाचलेल्यांनी याला "हृदयांचे विभाजन" म्हटले.
  • धर्मनिरपेक्ष निवड: 1951 मध्ये मुस्लिम अजूनही भारताच्या लोकसंख्येच्या 10–12 टक्के होते. बहुतेक नेत्यांच्या मते धर्म ही नागरिकत्वाची कसोटी असणार नव्हती; हा धर्मनिरपेक्ष आदर्श संविधानात समाविष्ट झाला. हिंदू–मुस्लिम ऐक्याचे पुरस्कर्ते आणि फाळणीचे विरोधक मौलाना अबुल कलाम आझाद हे पहिले शिक्षणमंत्री झाले.
  • गांधीजी: स्वातंत्र्यदिन त्यांनी दंगलग्रस्त कोलकाता येथे घालवला; दिल्लीतील त्यांच्या शेवटच्या उपोषणाने (जानेवारी 1948) शहर शांत झाले; ते शांततेसाठी आणि पाकिस्तानची देणी चुकती करण्यासाठी होते. 30 जानेवारी 1948 रोजी नथुराम विनायक गोडसे याने त्यांच्यावर गोळ्या झाडून त्यांची हत्या केली.
2. संस्थानांचे एकीकरण आणि भाषावार पुनर्रचना (सारांश)
3. एकपक्षीय वर्चस्वाचा काळ (1952–1967)
4. काँग्रेस पद्धतीला आव्हाने आणि तिची पुनर्स्थापना (1964–1977)
5. लोकशाही व्यवस्थेचे संकट (1973–1980)
6. प्रादेशिक आकांक्षा
7. अलीकडील घडामोडी: 1989 पासूनचे भारतीय राजकारण
8. राष्ट्रीय एकात्मता
9. संविधानाच्या कार्यपद्धतीचा आढावा घेणारा राष्ट्रीय आयोग (NCRWC)
मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
झटपट उजळणी
परीक्षेतील सामान्य सापळे
संपूर्ण नोट, MCQ आणि फ्लॅशकार्ड मिळवा

मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.

मोफत सुरुवात करा