BrainParrot
इतिहासGS1

वैदिक व उत्तरकालीन साहित्य: वेद, उपनिषदे, सूत्रे, स्मृती, महाकाव्ये आणि पुराणे

हडप्पा संस्कृतीतील शहरे लयाला गेल्यानंतर अंदाजे एक हजार वर्षे उत्तर भारतातील जीवनाची सर्वांत महत्त्वाची नोंद मुळीच लिहिलेली नव्हती. ती पाठ करून म्हटली जात असे. वेदांभोवती ग्रंथांचा थरावर थर वाढत गेला: यज्ञविधींची पुस्तिका, अरण्यातील ग्रंथ, तात्त्विक संवाद, ध्वनी व व्याकरण यांची शास्त्रे, विधिग्रंथ, दोन महान महाकाव्ये आणि पुराणे. हे सर्व मिळून ब्राह्मणी साहित्यपरंपरा बनते. ही परंपरा येथे ऋग्वेदापासून (सुमारे इ.स.पू. 1500–1000) गुप्त काळातील पुराणे आणि स्मृती येथपर्यंत अभ्यासली आहे: प्रत्येक ग्रंथ काय आहे, ते एकमेकांशी कसे जुळतात, आणि इतिहासकारांना त्यातून काय मिळू शकते.

आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो

या नोटमध्ये
  1. 1. 1. परंपरेचे स्वरूप
  2. 2. 2. चार वेद
  3. 3. 3. ब्राह्मणे आणि आरण्यके
  4. 4. 4. उपनिषदे
  5. 5. 5. वेदांगे, सूत्रे आणि उपवेद
  6. 6. 6. धर्मसूत्रे आणि स्मृती: विधिग्रंथ
  7. 7. 7. महाकाव्ये: इतिहास
  8. 8. 8. पुराणे
  9. 9. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
  10. 10. झटपट उजळणी
  11. 11. परीक्षेतील नेहमीचे सापळे

1. परंपरेचे स्वरूप

1.1 श्रुती आणि स्मृती

ब्राह्मणी ग्रंथांचे परंपरेनुसार दोन वर्गांत वर्गीकरण केले जाते.

वर्गअर्थत्यात काय येतेपरंपरेतील दर्जा
श्रुती“जे ऐकले गेले ते”चार वेद, प्रत्येकाची संहिता, ब्राह्मणे, आरण्यके आणि उपनिषदेप्रकट झालेले (अपौरुषेय, “मानवी कर्तृत्व नसलेले”) मानले जाते; द्रष्ट्यांनी (ऋषींनी) पाहिलेले किंवा ऐकलेले; सर्वोच्च प्रमाण
स्मृती“जे स्मरले गेले ते”वेदांगे आणि सूत्रे, धर्मशास्त्रे (विधिग्रंथ), महाकाव्ये (इतिहास), पुराणेज्ञात किंवा पारंपरिक मानवी लेखकांनी रचलेली; प्रमाणता वेदांपासून प्राप्त झालेली

म्हणून उपनिषदे श्रुती आहेत, तर महाकाव्ये, भगवद्गीता, पुराणे आणि मनुस्मृती स्मृती आहेत.

1.2 प्रत्येक वेदाचे चार स्तर

वेद हा शब्द विद् या धातूपासून आला आहे; त्याचा अर्थ “जाणणे”. प्रत्येक वेद चार स्तरांत वाढला, साधारणपणे याच क्रमाने:

  1. संहिता: स्तोत्रे, गायने किंवा मंत्रवाक्ये (मंत्र) यांचा मूळ संग्रह.
  2. ब्राह्मणे: यज्ञविधी आणि त्यांचा अर्थ यांचे गद्य स्पष्टीकरण.
  3. आरण्यके: “अरण्यातील ग्रंथ”, विधींचा गूढ अर्थ, अरण्यात राहणाऱ्यांसाठी.
  4. उपनिषदे: आत्मा आणि परम तत्त्व यांचा तात्त्विक शोध.

परंपरा संहिता आणि ब्राह्मणे यांना कर्मकांड (विधिकर्म) आणि आरण्यके व उपनिषदे यांना ज्ञानकांड (ज्ञान) असे गटबद्ध करते.

कालनिश्चितीचे आधारबिंदू. ऋग्वेद हा सुमारे इ.स.पू. 1500–1000 या काळातील आहे (पूर्व वैदिक). सामवेद, यजुर्वेद आणि अथर्ववेद यांच्या संहिता, ब्राह्मणे, आरण्यके आणि आरंभीची उपनिषदे हे उत्तर वैदिक ग्रंथ आहेत, सुमारे इ.स.पू. 1000–600 (आरंभीची उपनिषदे सुमारे इ.स.पू. 500 पर्यंत). आरंभीच्या उपनिषदांचा काळ अंदाजे इ.स.पू. 6व्या शतकापासून मानला जातो; काही अभ्यासक सर्वांत जुनी उपनिषदे, म्हणजे बृहदारण्यक आणि छांदोग्य, एक-दोन शतके आधीची मानतात. त्यानंतर श्रौत, गृह्य आणि शुल्ब सूत्रे (सुमारे इ.स.पू. 600–300), धर्मसूत्रे (सुमारे इ.स.पू. 500–200), मनुस्मृती (सुमारे इ.स.पू. 200 ते इ.स. 200), आणि महाकाव्ये व प्रमुख पुराणे त्यांच्या अंतिम स्वरूपात सुमारे इ.स. 400 पर्यंत येतात. जवळजवळ प्रत्येक ग्रंथात प्रक्षिप्त भाग आढळतात, म्हणून या सर्व कालनिश्चिती अंदाजे आहेत.

1.3 भाषा आणि भाषाकुळ

ऋग्वेद वैदिक (प्राचीन) संस्कृत भाषेत आहे, जी नंतरच्या अभिजात संस्कृतपेक्षा वेगळी आहे. संस्कृत इंडो-युरोपीय भाषाकुळातील आहे; या कुळातील भाषांमध्ये जुने शब्द समान आढळतात (संस्कृत मातृ, हिंदी माँ, इंग्रजी mother); भारतातील इतर भाषा द्रविडी, तिबेटो-बर्मन किंवा ऑस्ट्रो-आशियाई कुळांतील आहेत.

1.4 एक मौखिक साहित्य

वेद म्हटले आणि ऐकले जात, वाचले जात नसत; पुरोहित विद्यार्थ्यांना प्रत्येक अक्षर पाठ करायला शिकवत. बहुतेक सूक्ते पुरुषांनी रचली; काही स्त्रियांनी. हे ग्रंथ रचनेनंतर अनेक शतकांनीच लिहिले गेले, आणि ऋग्वेद 200 वर्षांपेक्षा कमी काळापूर्वी छापला गेला. त्याची काश्मीरमधील भूर्जपत्र हस्तलिखित प्रत, जी अंदाजे 150 वर्षांपूर्वी सर्वांत जुन्या छापील ग्रंथांपैकी एकासाठी आणि इंग्रजी भाषांतरासाठी वापरली गेली, ती आता पुणे, महाराष्ट्र येथील एका ग्रंथालयात जतन केलेली आहे.

इतका विशाल ग्रंथ लिखाणाशिवाय अपरिवर्तित कसा राखला गेला? पाठ करणारे तो अनेक पद्धतींनी शिकत:

  • संहिता-पाठ: मंत्र सलग स्वरूपात.
  • पद-पाठ: प्रत्येक शब्द वेगळा उच्चारलेला.
  • क्रम-पाठ: शब्द एकमेकांवर येणाऱ्या जोड्यांत म्हटले जातात (1-2, 2-3, 3-4 …).
  • आणखी आठ अधिक गुंतागुंतीच्या पद्धती (विकृती), जसे जटा-पाठ आणि घन-पाठ; घन हा सर्वांत लांब आणि कठीण आहे.

सुरांचे स्वराघात (स्वर) आणि छंद (छंदस्) यांनी ध्वनी व अक्षरसंख्या निश्चित केली, आणि सूचीग्रंथांनी (अनुक्रमणी) प्रत्येक सूक्ताचा ऋषी, देवता आणि छंद नोंदवला.

युनेस्कोची मान्यता. वैदिक पठन परंपरा (Tradition of Vedic Chanting) हिला 2003 मध्ये मानवतेच्या मौखिक व अमूर्त वारशाची उत्कृष्ट कृती (Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity) म्हणून घोषित करण्यात आले आणि मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या प्रातिनिधिक यादीत (Representative List) 2008 मध्ये समाविष्ट करण्यात आले. युनेस्को नमूद करते की एक हजारांहून अधिक वैदिक पठन-शाखांपैकी (शाखा) केवळ तेरा टिकून आहेत.

बातम्यांत (नोव्हेंबर 2026 च्या स्थितीनुसार). हस्तलिखिते युनेस्कोच्या स्वतंत्र दस्तऐवजी वारशाच्या नोंदवह्यांवर आहेत. भांडारकर ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट (BORI), पुणे यांची ऋग्वेद हस्तलिखिते 2007 मध्ये आंतरराष्ट्रीय मेमरी ऑफ द वर्ल्ड नोंदवहीत (Memory of the World Register) समाविष्ट झाली, आणि भगवद्गीता व नाट्यशास्त्र यांची हस्तलिखिते त्यानंतर एप्रिल 2025 मध्ये समाविष्ट झाली. आशिया-पॅसिफिक प्रादेशिक नोंदवहीत (Asia-Pacific Regional Register) रामचरितमानस आणि पंचतंत्र मे 2024 मध्ये समाविष्ट केले गेले, आणि शारदा लिपीतील भूर्जपत्रावरील महाभारत (BORI), भारतातील आणखी दोन हस्तलिखितांसह, नोव्हेंबर 2026 मध्ये.

2. चार वेद
3. ब्राह्मणे आणि आरण्यके
4. उपनिषदे
5. वेदांगे, सूत्रे आणि उपवेद
6. धर्मसूत्रे आणि स्मृती: विधिग्रंथ
7. महाकाव्ये: इतिहास
8. पुराणे
मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
झटपट उजळणी
परीक्षेतील नेहमीचे सापळे
संपूर्ण नोट, MCQ आणि फ्लॅशकार्ड मिळवा

मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.

मोफत सुरुवात करा