वैदिक काळ: ऋग्वेदकाळ आणि उत्तर वैदिक काळ (सुमारे इ.स.पू. 1500–600)
हडप्पा संस्कृतीतील शहरे लयाला गेल्यानंतर उत्तर-पश्चिम भारतातील नोंदींचे स्वरूप पूर्णपणे बदलते: अनेक शतके शहरे नाहीत, लिपी नाही आणि टिकाऊ इमारती अत्यल्प आहेत. त्याऐवजी जे टिकून राहिले ते म्हणजे पवित्र काव्य, म्हणजेच वेद; ते संस्कृतच्या आरंभिक रूपात रचले गेले आणि स्मरणाद्वारे पुढे चालवले गेले. पुरातत्त्वाच्या जोडीने वाचल्यास हे ग्रंथ आपल्याला अंदाजे एक हजार वर्षांतील एका समाजाचा प्रवास दाखवतात: पंजाबमधील नद्यांच्या काठी गुरे पाळणाऱ्या, रथ चालवणाऱ्या टोळ्यांपासून ते गंगेच्या मैदानातील स्थिर, नांगराचा वापर करणाऱ्या, वर्णांमध्ये विभागलेल्या आणि प्रादेशिक राज्यांचा समाज असा तो प्रवास; महाजनपदे, बुद्ध आणि महावीर यांच्या उदयाच्या उंबरठ्यावर तो संपतो.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. स्रोत, कालक्रम आणि आर्य प्रश्न
- 2. 2. ऋग्वेदकालीन भूगोल: सप्तसिंधूची भूमी
- 3. 3. ऋग्वेदकालीन राज्यव्यवस्था: टोळ्या, प्रमुख आणि सभा
- 4. 4. ऋग्वेदकालीन अर्थव्यवस्था आणि समाज
- 5. 5. ऋग्वेदकालीन धर्म
- 6. 6. उत्तर वैदिक टप्पा: विस्तार, लोखंड आणि चित्रित करडी मृद्भांडी
- 7. 7. उत्तर वैदिक राज्यव्यवस्था: टोळीकडून प्रदेशाकडे
- 8. 8. उत्तर वैदिक अर्थव्यवस्था, समाज आणि धर्म
- 9. 9. ऋग्वेदकालीन आणि उत्तर वैदिक: तुलना
- 10. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 11. झटपट उजळणी
- 12. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. स्रोत, कालक्रम आणि आर्य प्रश्न
1.1 दोन टप्पे आणि दोन प्रकारचे पुरावे
वैदिक काळाचे दोन टप्पे आहेत; प्रत्येक टप्प्याला त्याचे वर्णन करणाऱ्या ग्रंथांवरून नाव मिळाले आहे.
| टप्पा | कालखंड | मुख्य ग्रंथस्रोत | मुख्य प्रदेश | पुरातत्त्व |
|---|---|---|---|---|
| पूर्व वैदिक / ऋग्वेदकालीन | सुमारे इ.स.पू. 1500–1000 | ऋग्वेद संहिता | सप्तसिंधू: पूर्व अफगाणिस्तान, पंजाब, पश्चिम उत्तर प्रदेशाचे सीमावर्ती भाग | स्पष्टपणे निश्चित झालेले नाही; काही ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतींशी संबंध वादग्रस्त आहेत |
| उत्तर वैदिक | सुमारे इ.स.पू. 1000–600 | सामवेद, यजुर्वेद व अथर्ववेद संहिता, ब्राह्मणे, आरण्यके, आरंभिक उपनिषदे | वरचे गंगा खोरे (कुरू–पांचाल), नंतर कोसल व विदेह | चित्रित करडी मृद्भांडी (PGW), आरंभिक लोहयुग |
कालखंड अंदाजे आहेत. उत्तर वैदिक टप्पा इ.स.पू. 600 च्या आसपास महाजनपदांच्या युगात मिसळून जातो, तरी आरंभिक उपनिषदे अंदाजे इ.स.पू. 500 पर्यंत चालू राहतात.
ग्रंथ. वेद हा शब्द विद् या धातूपासून आला आहे, ज्याचा अर्थ "जाणणे" असा आहे. सूक्ते ऋषींनी (ऋषी) रचली आणि मौखिकरीत्या पुढे चालवली गेली; या काळात काहीही लिहिले गेले नाही. ऋग्वेद हा सर्वांत प्राचीन वैदिक ग्रंथ असून इंडो-युरोपीय भाषेतील सर्वांत प्राचीन टिकून राहिलेल्या ग्रंथांपैकी एक आहे; त्यात दहा मंडलांमध्ये (मंडले) 1,028 सूक्ते (अंदाजे 10,600 ऋचा) आहेत: मंडल II–VII, म्हणजे "कुल-मंडले", सर्वांत प्राचीन आहेत; VIII व IX नंतरची आहेत; I व X सर्वांत उत्तरकालीन आहेत, आणि मंडल X मध्ये पुरुषसूक्त आहे, जिथे चार वर्णांचा पहिला उल्लेख आढळतो. साहित्य म्हणून वैदिक वाङ्मयाचा विचार पुढील विषयात केला आहे; येथे हे ग्रंथ इतिहासाचे साधन म्हणून वापरले आहेत.
1.2 "आर्य" कोण होते?
ऋग्वेदाच्या रचनाकारांनी स्वतःला आर्य म्हटले. आधुनिक अभ्यासात हा शब्द इंडो-आर्य भाषा बोलणाऱ्यांसाठी वापरला जातो; ही इंडो-युरोपीय भाषाकुळाची एक शाखा आहे, जी आज भारत, इराण आणि बहुतेक युरोपमध्ये पसरलेली आहे. हे भाषिक, वांशिक नव्हे, असे वर्गीकरण आहे; "आर्य वंश" ही कल्पना औपनिवेशिक काळाची निर्मिती होती आणि पुढे नाझी विचारसरणीत तिचा गैरवापर झाला.
समान शब्दांवरून या भाषाकुळाची ओळख पटते: संस्कृत मातृ व पितृ, लॅटिन mater व pater, इंग्रजी mother व father. प्राण्यांसाठी (शेळी, कुत्रा, घोडा) आणि वनस्पतींसाठी (पाईन, मेपल) या भाषांमध्ये आढळणारे समान शब्द समशीतोष्ण मूळभूमीकडे निर्देश करतात, असे सांगितले जाते. ऋग्वेदातच पूर्वीच्या रहिवाशांशी झालेले मिश्रण दिसते: त्यात मुंडा व द्रविडी मूळ असलेले अंदाजे 300 शब्द ओळखले गेले आहेत.
1.3 इंडो-इराणी आणि पश्चिम आशियाई संबंध
- अवेस्ता हा सर्वांत प्राचीन इराणी ग्रंथ आणि पारशी (झोरास्ट्रियन) धर्माचा धर्मग्रंथ असून त्यात ऋग्वेदाशी जुळणारी अनेक देवतांची आणि सामाजिक वर्गांचीही नावे आहेत. शब्दांमध्ये नियमित ध्वनिबदलामुळे फरक पडतो (संस्कृत स, इराणी ह): सप्त सिंधू / हप्त हिंदू, असुर / अहुर, सोम / हओम, दास / दह.
- पश्चिम आशियाई नोंदींमध्ये आर्य नावे आढळतात: अंदाजे इ.स.पू. 1600 चे कसाईट अभिलेख (इराक) आणि इ.स.पू. 14व्या शतकातील मितानी कागदपत्रे (सीरिया).
- बोगाझकोई (सुमारे इ.स.पू. 1400) येथे, म्हणजे आजच्या तुर्कस्तानातील हिताईत राजधानीत, एका हिताईत राजा आणि एका मितानी राजा यांच्यातील तह आहे; त्यात इंद्र, मित्र, वरुण आणि नासत्य (अश्विन) यांना साक्षीदार म्हणून पाचारण केले आहे. अग्नी आणि रुद्र यांची नावे नाहीत.
- भारतात असे तुलनीय अभिलेख सापडलेले नाहीत.
1.4 मूळ निवासस्थान: सिद्धांत आणि वाद
इंडो-युरोपीय आणि इंडो-आर्य भाषिक मूलतः कोठे राहत होते, हा प्रश्न अजूनही वादग्रस्त आहे. प्रचलित सिद्धांत असे आहेत:
| सिद्धांत | मांडणारे | मुख्य युक्तिवाद |
|---|---|---|
| मध्य आशिया | मॅक्स मुल्लर | अवेस्ता आणि वेद यांच्यातील निकटचे संबंध; इराणमार्गे प्रवास |
| युरोप / युरेशिया | विल्यम जोन्स व इतर | समशीतोष्ण प्राणी आणि वृक्षांसाठी असलेले समान इंडो-युरोपीय शब्द समशीतोष्ण प्रदेशाकडे निर्देश करतात, कदाचित आल्प्सच्या पूर्वेकडील (युरेशिया) |
| आर्क्टिक | बी. जी. टिळक | अतिशय दीर्घ दिवस आणि रात्रींचे वर्णन करणारी वाटणारी सूक्ते |
| तिबेट | स्वामी दयानंद सरस्वती | वैदिक व इतर ग्रंथांचे त्यांनी लावलेले अर्थ |
| सप्तसिंधू (स्थानिक) | अनेक भारतीय विद्वान | सूक्तांमधील भूमी उत्तर-पश्चिम भारत आहे (पुढे पाहा) |
आधुनिक वाद स्थलांतर आणि स्थानिक उगम यांच्यात आहे; प्रत्येक बाजू वेगवेगळे पुरावे देते.
| मत | दिले जाणारे पुरावे |
|---|---|
| स्थलांतर | भाषाकुळ भारत, इराण आणि युरोपमध्ये पसरलेले आहे आणि वैदिक संस्कृतचा सर्वांत जवळचा नातलग प्राचीन इराणी आहे; कोणत्याही भारतीय नोंदीच्या आधी पश्चिम आशियात आर्य नावे आढळतात; ऋग्वेद अश्वकेंद्री आणि पशुपालक स्वरूपाचा आहे (अश्व, घोडा, अंदाजे 215 वेळा; वाघ किंवा गेंडा नाही); 2019 च्या एका जनुकीय अभ्यासात आढळले की स्टेप्पीशी संबंधित वंशघटक इ.स.पू. दुसऱ्या सहस्रकाच्या पूर्वार्धात, हडप्पा संस्कृतीच्या ऱ्हासानंतर, दक्षिण आशियात आला, कदाचित इंडो-आर्य भाषांसह |
| स्थानिक उगम / सातत्य | ऋग्वेदकालीन नद्या, वनस्पती आणि प्राणी उत्तर-पश्चिम भारतातील आहेत; भारताबाहेरील कोणताही वैदिक ग्रंथ ज्ञात नाही; आक्रमण किंवा विध्वंसाचा कोणताही पुरातत्त्वीय थर नाही; 2019 मधील राखीगढी जीनोममध्ये हडप्पावासीयांमध्ये स्टेप्पी वंशघटक आढळून येत नाही, आणि तो अशा लोकसंख्येतून आलेला आहे जी आजच्या दक्षिण आशियाईंच्या वंशघटकांचा सर्वांत मोठा स्रोत आहे; याचा अर्थ त्याचे प्रमुख उत्खननकर्ते दीर्घ जनुकीय व सांस्कृतिक सातत्य असा लावतात |
2019 मधील दोन्ही अभ्यास यावर सहमत आहेत की नमुना घेतलेल्या हडप्पावासीयांमध्ये स्टेप्पी वंशघटक नव्हता. प्राचीन DNA चे नमुने अजूनही कमी आहेत (राखीगढीचा निष्कर्ष एकाच जीनोमवर आधारित आहे), आणि हडप्पा संस्कृतीच्या ऱ्हासानंतर काय घडले याबद्दलचे अर्थ वेगवेगळे आहेत. विद्वानांमध्ये अजूनही मतभेद आहेत, आणि येथे दोन्ही अर्थ मांडले आहेत.
वैदिक लोक आणि हडप्पावासी. आर. ई. एम. व्हीलर यांचे (1947) मत असे होते की "आर्य आक्रमकांनी" हडप्पाची शहरे नष्ट केली; त्यासाठी त्यांनी इंद्राचा पुरंदर (पुरमदर असेही लिहिले जाते) असा उल्लेख पुरावा म्हणून दिला. हे मत जॉर्ज डेल्स यांनी (1964) कमकुवत केले: मोहेंजोदडो येथील सांगाडे वेगवेगळ्या काळांतील होते आणि विध्वंसाचा कोणताही थर नव्हता. मोठ्या प्रमाणावरील संघर्षाचा कोणताही पुरावा नाही. घोडा आणि आरे असलेला रथ ऋग्वेदात केंद्रस्थानी आहेत, तर हडप्पावासीयांना घोडा माहीत होता किंवा त्यांनी तो वापरला याचा कोणताही स्पष्ट पुरावा नाही; ऋग्वेदात मात्र नागरी जीवनाचा कोणताही मागमूस दिसत नाही. पंजाब आणि हरियाणामध्ये उत्तर हडप्पा मृद्भांडी PGW सोबत कालदृष्ट्या आच्छादित आहेत (विभाग 2.3). या दोन लोकसमूहांचा परस्परसंबंध कसा होता, हे वादग्रस्तच आहे.
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा