भारतातील अश्मयुग
भारतातील मानवी कहाणीच्या जवळजवळ संपूर्ण काळात लेखन, धातू आणि गाव यांपैकी काहीही नव्हते. लोक शिकार करत, मासेमारी करत आणि अन्न गोळा करत; त्यांची टिकाऊ हत्यारे केवळ दगडाची होती: हेच अश्मयुग (Stone Age). हा काळ पहिल्या हत्यारे बनवणाऱ्यांपासून, बहुधा पुरातन मानवांपासून, जवळजवळ दोन दशलक्ष वर्षांपूर्वीपासून नवाश्मयुगापर्यंत (Neolithic) चालत आलेला आहे; नवाश्मयुगात पहिली शेतकरी गावे उदयास आली (मेहरगढ येथे सुमारे इ.स.पू. 7000 पासून, इतरत्र नंतर). पुरातत्त्वशास्त्र (हत्यारे, हाडे, जळालेले धान्य, दफने, झोपड्यांचे तळ, शैलचित्रे) हेच जवळजवळ एकमेव साधन आहे. नवाश्मयुगीन गावांनी ताम्र वापरणाऱ्या संस्कृतींसाठी आणि उत्तर-पश्चिमेत हडप्पा संस्कृतीच्या शहरांसाठी भूमी तयार केली.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. प्रागैतिहास, कालविभाजन आणि हवामान
- 2. 2. भारतातील आद्य मानव
- 3. 3. पूर्व पुराश्मयुग: हातकुऱ्हाडी आणि तोडहत्यारे
- 4. 4. मध्य पुराश्मयुग: पापुद्र्यांचा काळ
- 5. 5. उत्तर पुराश्मयुग: पाती, मणी आणि श्रद्धा
- 6. 6. मध्याश्मयुग: सूक्ष्माश्म हत्यारे आणि बदलते जग
- 7. 7. प्रागैतिहासिक शैलचित्रे
- 8. 8. नवाश्मयुग: पहिले शेतकरी
- 9. 9. अन्न गोळा करण्यापासून अन्न पिकवण्यापर्यंत: महत्त्व आणि मर्यादा
- 10. 10. अश्मयुग बातम्यांमध्ये
- 11. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 12. झटपट उजळणी
- 13. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. प्रागैतिहास, कालविभाजन आणि हवामान
प्रागैतिहास (Prehistory) म्हणजे लेखनापूर्वीचा काळ. आद्य इतिहास (Protohistory) यात ज्यांची लिपी अजून उलगडलेली नाही अशा संस्कृतींचा (हडप्पा संस्कृती) किंवा केवळ साक्षर शेजाऱ्याच्या नोंदींमधून ज्ञात असलेल्या संस्कृतींचा समावेश होतो.
कालखंडांना मुख्य पदार्थावरून (अश्मयुग, कांस्ययुग, लोहयुग) नावे दिली जातात, आणि संस्कृतींना प्रमुख स्थळावरून (type-site; अश्युलियन, सोहनियन) किंवा प्रदेशावरून नावे दिली जातात. ही नावे ग्रीक आहेत: palaeo = जुना, meso = मध्य, neo = नवा, lithos = दगड. टप्पे स्तरशास्त्र, हत्यारांचे प्रकार आणि निरपेक्ष कालनिश्चिती यांवरून वेगळे ओळखले जातात.
हवामान. पुराश्मयुग भूशास्त्रीय प्लाइस्टोसीन (Pleistocene; हिमयुग) काळात येते. उष्ण कटिबंधातील भारत हिमाच्छादनापासून वाचला, पण तेथे अधिक ओलसर आणि अधिक कोरडे टप्पे येऊन गेले. होलोसीन (Holocene) हा आपला सध्याचा उबदार कालखंड अंदाजे 11,700 वर्षांपूर्वी सुरू झाला; गवताळ प्रदेश, कळप आणि रानटी गहू, जव व भात पसरले आणि मध्याश्मयुग व शेती यांचा मार्ग खुला झाला.
| कालखंड | भारतातील अंदाजे कालमर्यादा | वैशिष्ट्यपूर्ण हत्यारे | जीवनपद्धती | मानवाचा प्रकार |
|---|---|---|---|---|
| पूर्व पुराश्मयुग | सुमारे 2 दशलक्ष वर्षांपूर्वीपासून (सर्वांत जुनी निश्चित तारीख सुमारे 1.5 दशलक्ष, अत्तिरंपक्कम); मध्य पुराश्मयुगाशी कालदृष्ट्या आच्छादित, कारण काही ठिकाणी जुने हत्यार-प्रकार टिकून राहिले | हातकुऱ्हाडी, छेदक कुऱ्हाडी, तोडहत्यारे (गाभा-हत्यारे) | शिकार व अन्न गोळा करणे; नद्या आणि झऱ्यांजवळ तळ | पुरातन मानव (होमो इरेक्टस गट) |
| मध्य पुराश्मयुग | सुमारे 3,85,000 (सर्वांत जुन्या तारखा, अत्तिरंपक्कम) ते सुमारे 40,000 वर्षांपूर्वी | पापुद्र्यांची हत्यारे: तासणी, टोकदार हत्यारे, छिद्रक; पूर्वनियोजित गाभा (लेव्हालुआ) तंत्र | शिकार व अन्न गोळा करणे | पुरातन मानव; नंतर कदाचित आधुनिक मानव |
| उत्तर पुराश्मयुग | सुमारे 40,000–12,000 वर्षांपूर्वी | पाती, कोरणी-हत्यारे, हाडाची हत्यारे; पहिली सूक्ष्माश्म हत्यारे | मणी, कोरीव चित्रे, सर्वांत जुनी चित्रे | आधुनिक मानव (होमो सेपियन्स) |
| मध्याश्मयुग | सुमारे इ.स.पू. 10,000 पासून; शेती येईपर्यंत टिकले (दक्षिणेच्या काही भागांत सुमारे इ.स.पू. 1000 पर्यंत) | संयुक्त हत्यारांत बसवलेली सूक्ष्माश्म हत्यारे | पशुपालनाची सुरुवात; दफने; भरपूर शैलचित्रे | होमो सेपियन्स |
| नवाश्मयुग | सुमारे इ.स.पू. 7000 पासून (मेहरगढ); बहुतेक प्रदेशांत नंतर; ईशान्येत अगदी उशिरा | घासून गुळगुळीत केलेल्या दगडी कुऱ्हाडी, जाती, उखळ-मुसळ, हाडाची हत्यारे | शेती, पशुपालन, मृद्भांडी, स्थिर गावे | होमो सेपियन्स |
परीक्षा सूचना: कालमर्यादा प्रदेशानुसार एकमेकांवर येतात: जुने हत्यार-प्रकार वापरात राहिले आणि शिकारी-अन्नसंकलक सहस्रकानुसहस्रके शेतकऱ्यांच्या शेजारी राहिले, म्हणून प्रत्येक सीमारेषा अंदाजेच आहे.
शोध. 1863 मध्ये भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षणाच्या रॉबर्ट ब्रूस फूट (Robert Bruce Foote) यांना चेन्नईजवळ पल्लावरम येथे भारतातील पहिले पुराश्मयुगीन हत्यार सापडले; त्यांना "भारतीय प्रागैतिहासाचे जनक" म्हणतात. 1930 मध्ये कॅमियाड आणि बर्किट यांनी कुर्नूल परिसरासाठी (आंध्र प्रदेश) चार टप्प्यांचा अश्मयुगीन क्रम मांडला. एच. डी. सांकलिया (डेक्कन कॉलेज, पुणे) यांनी पुढे नदीखोऱ्यांच्या अभ्यासांचे नेतृत्व केले.
स्थळे कुठे आढळतात. पुराश्मयुगीन स्थळे दक्षिण तमिळनाडूचे काही भाग आणि डोंगराळ पश्चिम घाट यांसारखी काही इतर क्षेत्रे तसेच सिंधू आणि गंगा यांची गाळाची मैदाने वगळता जवळजवळ सर्वत्र आढळतात. शिकाऱ्यांनी चांगला दगड आणि पाणी असलेल्या डोंगराळ नदीखोऱ्या, पठारे आणि शैलाश्रय पसंत केले. विंध्य पर्वताच्या उत्तरेकडील फाट्यांवरील बेलन खोऱ्यात (प्रयागराज आणि मिर्झापूर जिल्हे, उत्तर प्रदेश) पुराश्मयुगाचे तिन्ही टप्पे, मध्याश्मयुग आणि नवाश्मयुग क्रमाने आढळतात.
स्थळे आणि हत्यारे. शिकारी-अन्नसंकलक कळप, पिकणारी फळे आणि पाणी यांच्यामागे फिरत. हत्यार-निर्मिती स्थळे (चांगला दगड, टाकाऊ चिपा, नाकारलेली हत्यारे), निवासस्थळे (भीमबेटकासारख्या गुहा आणि शैलाश्रय) आणि निवास-सह-निर्मिती स्थळे ज्ञात आहेत. गाभ्यावरून पापुद्रे हातोडी-दगडाने काढले जात (दगडावर दगड पद्धत), किंवा दाब-पद्धतीत (pressure flaking) कठीण पृष्ठभागावर ठेवलेल्या गाभ्यावर हाडाचा किंवा दगडाचा टोचा ठेवून काढले जात.
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा