प्राचीन भारतीय समाज: वर्ण, जात, कुटुंब, स्त्रिया आणि शिक्षण
शिकारी टोळ्यांपासून शेती करणारी खेडी, शहरे आणि मग स्थिरावलेल्या शेतकऱ्यांची राज्ये अस्तित्वात आली, तसतसे दर्जा, विवाह, मालमत्ता आणि शिक्षण यांचे नियमही बदलले. हा विषय हडप्पा काळापासून अंदाजे इ.स. 1200 पर्यंतच्या या बदलांचा मागोवा घेतो; यात धर्मशास्त्रांनी काय घालून दिले आणि अभिलेख, प्रवासी व इतर ग्रंथ लोकांनी प्रत्यक्षात काय केले हे दाखवतात, यांची तुलना केली आहे. कालखंडांचे तपशील आधीच्या विषयांत दिलेले आहेत.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. सामाजिक इतिहास वाचणे: स्रोत आणि त्यांच्या मर्यादा
- 2. 2. युगानुयुगांतील समाज
- 3. 3. वर्ण आणि जात
- 4. 4. कुटुंब, नातेसंबंध आणि विवाह
- 5. 5. जीवनाचे टप्पे आणि ध्येये
- 6. 6. विविध कालखंडांतील स्त्रिया
- 7. 7. शिक्षण आणि विद्येची केंद्रे
- 8. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 9. झटपट उजळणी
- 10. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. सामाजिक इतिहास वाचणे: स्रोत आणि त्यांच्या मर्यादा
आदेश आणि प्रत्यक्ष व्यवहार. आपल्याला ज्ञात असलेली बहुतांश माहिती संस्कृत ग्रंथांतून मिळते; हे ग्रंथ मोठ्या प्रमाणावर ब्राह्मण लेखकांनी रचले असून ते प्रामुख्याने उच्चभ्रू वाचकांसाठी होते. धर्मसूत्रे (सुमारे इ.स.पू. 500–200) आणि धर्मशास्त्रे किंवा स्मृती (मनुस्मृती सुमारे इ.स.पू. 200 ते इ.स. 200; नारद, बृहस्पती आणि कात्यायन गुप्तकाळात) प्रत्येक वर्ण, लिंग आणि जीवनावस्था यांसाठी आचारसंहिता घालून देतात. आरंभिक आधुनिक इतिहासकारांनी अनेकदा या आचारसंहिता जशाच्या तशा खऱ्या मानल्या; नंतरच्या अभ्यासकांनी त्या पाली, प्राकृत आणि तमिळ ग्रंथ तसेच अभिलेख यांच्यासह वाचल्या. या स्रोतांवरून दिसते की संस्कृत नियमांचा व्यापक प्रमाणात आदर केला जात असे, पण त्यांना प्रश्नही विचारले गेले आणि कधीकधी ते नाकारले गेले; तसेच इतक्या मोठ्या व वैविध्यपूर्ण देशात ते सर्वत्र पाळले जात नव्हते. म्हणून इतिहासकार एखादा ग्रंथ पुरावा म्हणून वापरण्यापूर्वी त्याची भाषा, तसेच लेखक, वाचकवर्ग आणि काळ तपासून पाहतात.
महाभारत एक सामाजिक स्रोत म्हणून. अंदाजे 100,000 श्लोकांच्या या महाकाव्यात कथनात्मक भाग आणि सामाजिक नियमांविषयीचे नंतरच्या काळातील उपदेशात्मक भाग यांचे मिश्रण आहे. 1919 मध्ये व्ही. एस. सुकथनकर यांच्या नेतृत्वाखालील अभ्यासकांनी पुणे येथील भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेत (Bhandarkar Oriental Research Institute) समीक्षित आवृत्ती (critical edition) तयार करण्यास सुरुवात केली; त्यांनी काश्मीर आणि नेपाळपासून केरळ आणि तमिळनाडूपर्यंतच्या हस्तलिखितांची तुलना केली. हे काम 47 वर्षे चालले आणि ही आवृत्ती 13,000 पेक्षा जास्त पानांची आहे. त्यातून एक समान गाभा आणि प्रचंड प्रादेशिक भिन्नता समोर आली; हे प्रबळ परंपरा आणि स्थानिक प्रथा यांच्यातील संवादाचे लक्षण आहे.
नातेवाइकांसाठीचे शब्द. संस्कृत ग्रंथ कुटुंबासाठी कुल, नातेवाइकांच्या व्यापक जाळ्यासाठी ज्ञाती आणि वंशपरंपरेसाठी वंश हे शब्द वापरतात.
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा