संगम काळ (सुमारे इ.स.पू. तिसरे शतक – इ.स. तिसरे शतक)
मौर्य, सातवाहन आणि कुषाण उत्तर भारतावर व दख्खनवर राज्य करत असताना, सुदूर दक्षिणेने स्वतःचा मार्ग अनुसरला. कृष्णा आणि तुंगभद्रा यांच्या दक्षिणेकडील तमिळकम (Tamilakam) मध्ये चेर, चोल आणि पांड्य ही तीन राजघराणी महाश्मयुगीन संस्कृती उभारणाऱ्यांच्या लोहयुगीन प्रमुखशाह्यांतून उदयास आली (महाश्मयुगीन आणि आरंभिक लोहयुगीन संस्कृती विषय). त्यांच्या जगाची ओळख सर्वांत जास्त सुरुवातीच्या तमिळ काव्यातून, म्हणजेच संगम साहित्यातून होते; हे साहित्य प्रेम आणि युद्ध, उदार प्रमुख आणि मिरीच्या बदल्यात सोने घेऊन येणारी यवनांची जहाजे यांचे गायन करते. तमिळ-ब्राह्मी अभिलेख, नाणी, ग्रीक व रोमन वृत्तांत आणि उत्खनन हे चित्र पूर्ण करतात. हीच तमिळ प्रदेशातील ऐतिहासिक युगाची सुरुवात आहे.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. अर्थ, कालक्रम आणि तीन संगमांची दंतकथा
- 2. 2. संगम काळाची साधने
- 3. 3. संगम साहित्य
- 4. 4. तीन मुकुटधारी राजे आणि प्रमुख
- 5. 5. राज्यव्यवस्था आणि प्रशासन
- 6. 6. समाज
- 7. 7. अर्थव्यवस्था आणि व्यापार
- 8. 8. धर्म आणि श्रद्धा
- 9. 9. संगम काळाचा अंत आणि कळभ्र
- 10. 10. बातम्यांतील संगम काळ (नोव्हेंबर 2026 च्या स्थितीनुसार)
- 11. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 12. झटपट उजळणी
- 13. परीक्षेतील सामान्य चुका
1. अर्थ, कालक्रम आणि तीन संगमांची दंतकथा
1.1 “संगम” म्हणजे काय
संगम (तमिळ चंकम, संस्कृत संघ पासून) म्हणजे सभा किंवा संघटना. येथे याचा अर्थ मदुराईच्या पांड्य राजांच्या आश्रयाखाली भरल्याचे सांगितले जाणारी तमिळ कवींची अकादमी किंवा महाविद्यालय असा आहे.
सुरुवातीच्या काव्यांनी अशा संस्थेला कधीही “संगम” म्हटलेले नाही. हा शब्द सर्वप्रथम इरैयनार अकप्पोरुळ (Iraiyanar Akapporul; प्रेमकाव्यावरील ग्रंथ) यावरील सुमारे इ.स. 8व्या शतकातील भाष्यात आढळतो; पेरिया पुराणम आणि तिरुविळैयाडल पुराणम यांसारख्या नंतरच्या ग्रंथांतही तो वापरलेला आहे.
1.2 कालक्रम
संगम काळ सुमारे इ.स.पू. तिसरे शतक – इ.स. तिसरे शतक या कालखंडात मानला जातो. लक्षात ठेवण्याचे मुद्दे:
- ही राज्य करणारी घराणी अशोकाच्या शिलालेख II (इ.स.पू. तिसरे शतक) मध्ये त्याच्या सीमेपलीकडील स्वतंत्र शेजारी म्हणून आधीच दिसतात: चोल, पांड्य, सातियपुत्र आणि केरलपुत्र (ताम्रपर्णी, श्रीलंका यांसह); शिलालेख XIII मध्येही दक्षिणेकडील शेजाऱ्यांचा उल्लेख आहे.
- काव्यांत नावे आलेले बहुतेक वैयक्तिक राजे केवळ इ.स. पहिल्या शतकापासून पुढे ओळखले जातात; काव्ये राज्यवर्षे किंवा अखंड राजवंशीय नोंद देत नाहीत.
- काव्यांचा मोठा भाग अनेकदा इ.स.च्या आरंभीच्या शतकांत ठेवला जातो; त्यांचे संकलन सुमारे इ.स. 300–600 मध्ये झाले.
- कोडुमणल, पोरुंथल आणि कीलाडी येथील कोरलेले वीरगळ आणि उत्खनन यांमुळे काही अभ्यासक संगम काळाची अधिक आधीची सुरुवात असल्याचा युक्तिवाद करतात; किती आधी, हे वादग्रस्त आहे (महाश्मयुगीन आणि आरंभिक लोहयुगीन संस्कृती विषय).
परीक्षा सूचना: तीन गोष्टी वेगवेगळ्या ठेवा: काळ (सुमारे इ.स.पू. तिसरे शतक – इ.स. तिसरे शतक), तीन संगमांची दंतकथा (नंतरची परंपरा) आणि काव्यसंकलनांचे संकलन (सुमारे इ.स. 300–600).
1.3 तीन संगमांची दंतकथा (मुच्चंगम)
त्याच भाष्यात तीन संगमांची कथा सांगितली आहे; ते सर्व पांड्यांच्या आश्रयाखाली होते, एकूण 9,990 वर्षे चालले, त्यांत 8,598 कवी सहभागी होते आणि 197 पांड्य राजे आश्रयदाते होते. इतिहासकार या आकड्यांना अतिरंजित मानतात; केवळ एवढेच स्वीकारता येते की मदुराई येथे राजाश्रयाखाली एक संगम बहुधा भरला होता.
| संगम (परंपरा) | स्थळ | अध्यक्ष | काय टिकले |
|---|---|---|---|
| पहिला | तेन-मदुराई (“दक्षिण मदुराई”) | ऋषी अगस्त्य (अगत्तियार) | काहीही नाही; अगत्तियम हे व्याकरण नष्ट झाले आहे |
| दुसरा | कपाटपुरम (कपाडपुरम) | अगस्त्य, नंतर त्यांचा शिष्य तोलकाप्पियर | केवळ तोलकाप्पियम |
| तिसरा | मदुराई | नक्कीरर | उपलब्ध संगम साहित्यसंग्रहाचा बहुतांश भाग |
पहिले दोन संगम सामान्यतः दंतकथा मानले जातात; तिसरा संगम टिकून राहिलेल्या काव्यांशी जोडलेला आहे.
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा