BrainParrot
इतिहासGS1

इ.स.पू. 6व्या शतकातील धार्मिक चळवळी: कारणे, आजीवक, चार्वाक आणि इतर श्रमण पंथ

इ.स.पू. सहाव्या आणि पाचव्या शतकांत मध्य गंगा मैदान नव्या शिक्षकांनी भरून गेले होते. लोखंडी अवजारांमुळे जंगले खुली होत होती, नगरे आणि राज्ये वाढत होती (महाजनपदे विषय), आणि जुन्या निश्चित समजुतींना प्रश्न विचारले जात होते. भटके तपस्वी आत्मा, पुनर्जन्म, यज्ञ आणि मानवी प्रयत्नांना काही महत्त्व आहे का, यावर वाद घालत. या खळबळीतून जैन धर्म आणि बौद्ध धर्म उदयाला आले, तसेच नंतर लोप पावलेले पंथही: आजीवक, भौतिकवादी लोकायत (चार्वाक) आणि संशयवादी. या विषयात पार्श्वभूमी, कारणे आणि कमी परिचित पंथांचा समावेश आहे. जैन व बौद्ध धर्मांची तत्त्वे, संगीती आणि ग्रंथ पुढील विषयात आहेत, तर संपूर्ण तात्त्विक दर्शने भारतीय तत्त्वज्ञान विषयात आहेत.

आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो

या नोटमध्ये
  1. 1. 1. प्रश्नांचा काळ
  2. 2. 2. नव्या चळवळी का उदयाला आल्या
  3. 3. 3. बुद्धकाळातील अवैदिक शिक्षक
  4. 4. 4. आजीवक
  5. 5. 5. चार्वाक (लोकायत) आणि संशयवादी
  6. 6. 6. श्रमण आणि ब्राह्मणी परंपरांची तुलना
  7. 7. 7. जैन आणि बौद्ध धर्म का टिकले
  8. 8. 8. महत्त्व आणि वारसा
  9. 9. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
  10. 10. झटपट उजळणी
  11. 11. परीक्षेतील सामान्य सापळे

1. प्रश्नांचा काळ

1.1 जागतिक इतिहासातील एक वळणबिंदू

इ.स.पू. पहिल्या सहस्रकाचा मध्य हा अनेकदा जागतिक इतिहासातील वळणबिंदू मानला जातो. या काळात इराणमध्ये झरथुष्ट्र, चीनमध्ये कोंग झी (कन्फ्यूशियस), ग्रीसमध्ये सॉक्रेटिस, प्लेटो आणि ॲरिस्टॉटल, तर भारतात महावीर आणि गौतम बुद्ध यांच्यासह अनेक विचारवंत होऊन गेले. या सर्वांनी अस्तित्व आणि वैश्विक व्यवस्थेतील मानवाचे स्थान यांविषयी प्रश्न विचारले.

इराणी प्रेषित झोरोस्टर (झरथुष्ट्र) यांनी अवेस्ता या ग्रंथातून शिकवण दिली; या ग्रंथाची भाषा आणि कर्मकांडे वेदांशी खूप जवळची आहेत. त्यांची शिकवण "चांगले विचार, चांगले शब्द आणि चांगली कृत्ये" अशी सारांशाने सांगितली जाते. झोरोस्ट्रियन धर्म हजार वर्षांहून अधिक काळ इराणचा प्रमुख धर्म होता; नंतर गुजरात आणि महाराष्ट्रातील किनारी शहरांत स्थायिक झालेले झोरोस्ट्रियन लोक हे आजच्या पारशी लोकांचे पूर्वज होते.

1.2 वैदिक परंपरेतील प्रश्न

प्रश्न विचारण्याची सुरुवात वैदिक परंपरेच्या आतच झाली. उपनिषदांनी (वैदिक साहित्य विषय; सुरुवातीची उपनिषदे अंदाजे इ.स.पू. 6व्या शतकापासून) मृत्यूनंतरचे जीवन, पुनर्जन्म, पुनर्जन्म हा पूर्वकर्मांमुळे होतो का, आणि यज्ञ तरी का करावेत, असे प्रश्न विचारले. अनेक उपनिषदकालीन विचारवंतांचे मत होते की काहीतरी शाश्वत, म्हणजे आत्मन् (वैयक्तिक आत्मा), मृत्यूनंतरही टिकते आणि अंतिमतः ब्रह्म (विश्वात्मा) याच्याशी एकरूप असते. यांपैकी बहुतेक विचारवंत ब्राह्मण आणि राजे होते; गार्गी यांसारख्या काही स्त्रिया आणि सत्यकाम जाबाल यांसारखे सामान्य घरातील क्वचित अपवाद होते. वैदिक परंपरेच्या बाहेरील विचारवंतांनी आणखी पुढे जाऊन मुळात एकच अंतिम सत्य आहे का, असा प्रश्न विचारला.

1.3 श्रमण, परिव्राजक आणि वादविवादाची संस्कृती

गृहस्थ-पुरोहिताच्या बाजूला त्यागी उभा होता. पुरुषांनी (आणि काही स्त्रियांनी) घर सोडले आणि भटकंती केली; ते भिक्षेवर जगत, ध्यान करत आणि शिकवत. या संज्ञा त्यांचे आणि त्यांच्या आश्रयदात्यांचे वर्णन करतात:

संज्ञाअर्थ
श्रमण (पाली समण)तप करणारा तपस्वी; वैदिक पुरोहित वर्गाच्या बाहेरील शिक्षक आणि पंथ (जैन, बौद्ध, आजीवक आणि इतर) यांसाठी वापरलेली संज्ञा
परिव्राजकभटका संन्यासी, घरातून "बाहेर पडलेला"
भिक्खू / भिक्खुणीभिक्षेवर जगणारा बौद्ध भिक्षू किंवा भिक्षुणी (बौद्ध आणि जैन धर्म विषय)
उपासक / उपासिकागृहस्थ राहून भिक्षूंना आधार देणारा गृहस्थ अनुयायी
नास्तिक / अवैदिकवेदांचे प्रामाण्य न मानणारे दर्शन (जैन, बौद्ध, आजीवक, चार्वाक); आस्तिक दर्शने ते मानतात

बौद्ध ग्रंथ या जिवंत दृश्याची झलक देतात: त्यांत तब्बल 64 पंथ किंवा विचारधारांचा उल्लेख आहे. वादविवाद कूटागारशाळेत होत, म्हणजे टोकदार छप्पर असलेल्या झोपडीत, किंवा भटके भिक्षेकरी जेथे थांबत त्या वनराईत. एखाद्या शिक्षकाने प्रतिस्पर्ध्याला जिंकले, तर प्रतिस्पर्ध्याचे अनुयायी अनेकदा त्याचे शिष्य बनत; त्यामुळे कोणत्याही पंथाला मिळणारा पाठिंबा झपाट्याने वाढू किंवा घटू शकत असे.

यांतील अनेक शिक्षकांनी, महावीर आणि बुद्ध यांच्यासह, वेदांच्या प्रामाण्यावर प्रश्नचिन्ह लावले आणि वैयक्तिक प्रयत्नांवर भर दिला: स्त्री-पुरुष स्वतःच मुक्तीसाठी प्रयत्न करू शकत होते. त्या काळच्या ब्राह्मणी दृष्टिकोनानुसार व्यक्तीचे स्थान मोठ्या प्रमाणात विशिष्ट वर्णात आणि लिंगात झालेल्या जन्मावरून ठरलेले असे.

परीक्षेसाठी सूचना: त्यागाची परिभाषा आणि पुरोहितपदाची परिभाषा वेगळी ठेवा: श्रमण आणि परिव्राजकांनी गृहजीवनाचा त्याग केला, तर ब्राह्मण पुरोहित हा गृहस्थ होता आणि तो विधी करत असे.

2. नव्या चळवळी का उदयाला आल्या
3. बुद्धकाळातील अवैदिक शिक्षक
4. आजीवक
5. चार्वाक (लोकायत) आणि संशयवादी
6. श्रमण आणि ब्राह्मणी परंपरांची तुलना
7. जैन आणि बौद्ध धर्म का टिकले
8. महत्त्व आणि वारसा
मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
झटपट उजळणी
परीक्षेतील सामान्य सापळे
संपूर्ण नोट, MCQ आणि फ्लॅशकार्ड मिळवा

मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.

मोफत सुरुवात करा