राष्ट्रकूट, पाल, प्रतिहार आणि त्रिपक्षीय संघर्ष (सुमारे इ.स. 750–1000)
हर्ष इ.स. 647 मध्ये वारसाशिवाय मरण पावला आणि त्याचे साम्राज्य विखुरले. अंदाजे शतकभर उत्तर भारताला कोणताही चिरस्थायी स्वामी लाभला नाही: 8व्या शतकात यशोवर्मन याने कनौज येथून राज्य केले आणि काश्मीरचा ललितादित्य मुक्तापीड याने गंगेच्या मैदानात थोडा काळ मुसंडी मारली. अंदाजे इ.स. 750 मध्ये तीन नव्या सत्ता जवळजवळ एकाच वेळी उदयास आल्या: बंगाल आणि बिहारमध्ये पाल, पश्चिम भारतात गुर्जर-प्रतिहार आणि दख्खनमध्ये राष्ट्रकूट. शतकाहून अधिक काळ या तिन्ही सत्तांनी कनौज आणि वरच्या गंगा खोऱ्यासाठी संघर्ष केला; इतिहासकार या त्रिपक्षीय स्पर्धेला त्रिपक्षीय संघर्ष म्हणतात. कोणालाही तो कायमचा जिंकता आला नाही, पण प्रत्येकाने आपल्या प्रदेशात समृद्ध संस्कृती उभी केली: राष्ट्रकूटांनी वेरूळ येथील कैलास मंदिर कोरवले, पालांनी पूर्व भारताला बौद्ध विद्येचे शेवटचे मोठे केंद्र बनवले, आणि प्रतिहारांनी सिंधमधील अरबांपासून उत्तर-पश्चिमेचे रक्षण केले.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. पार्श्वभूमी: नवी राज्ये आणि कनौजचे बक्षीस
- 2. 2. मान्यखेटचे राष्ट्रकूट
- 3. 3. गुर्जर-प्रतिहार
- 4. 4. बंगाल आणि बिहारचे पाल
- 5. 5. कनौजसाठी त्रिपक्षीय संघर्ष
- 6. 6. प्रशासन, अर्थव्यवस्था आणि समाज
- 7. 7. संस्कृती
- 8. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 9. झटपट उजळणी
- 10. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. पार्श्वभूमी: नवी राज्ये आणि कनौजचे बक्षीस
1.1 नवे राजवंश कसे उदयास आले
7व्या शतकापर्यंत प्रत्येक प्रदेशातील मोठे जमीनदार आणि लढवय्ये सरदार यांना राजे अधीनस्थ, म्हणजेच सामंत (samanta), म्हणून मान्य करीत; ते भेटवस्तू आणत, दरबारात हजर राहत आणि बोलावले असता सैन्य पाठवत. अधिक बलवान सामंतांनी महासामंत आणि महामंडलेश्वर (“मंडलाचा किंवा प्रदेशाचा महान स्वामी”) अशा भव्य पदव्या धारण केल्या, आणि काहींनी स्वातंत्र्य घोषित केले.
- सामंतापासून राजा. राष्ट्रकूट सुरुवातीला बादामीच्या चालुक्यांच्या (कर्नाटक) अधीन होते. 8व्या शतकाच्या मध्यात त्यांचा प्रमुख दंतिदुर्ग याने आपल्या अधिपतीला उलथवले (विभाग 2).
- दुसऱ्या व्यवसायातून उदय. कदंब मयूरशर्मा (कर्नाटक) आणि, परंपरेनुसार, गुर्जर-प्रतिहार हरिचंद्र (राजस्थान) हे ब्राह्मण होते; त्यांनी आपले पारंपरिक कार्य सोडून शस्त्र हाती घेतले.
- सरदारांच्या निवडीतून उदय. बंगालमध्ये अराजक संपवण्यासाठी सरदारांनी स्वतःच गोपाल याला राजा म्हणून निवडले (विभाग 4).
राजे आता महाराजाधिराज (“महान राजा, राजांचा अधिपती”) आणि त्रिभुवन-चक्रवर्ती (“तिन्ही लोकांचा स्वामी”) अशा भारदस्त पदव्या वापरू लागले. प्रत्यक्षात ते आपल्या सामंतांशी तसेच शेतकरी, व्यापारी आणि ब्राह्मण यांच्या संघटनांशी सत्ता वाटून घेत.
1.2 कनौजला महत्त्व का होते
- सार्वभौमत्वाचे प्रतीक. हर्षाने कनौजला राजधानी केल्यापासून कनौज (प्राचीन कान्यकुब्ज; कनौज जिल्हा, उत्तर प्रदेश) हे उत्तर भारताच्या अधिसत्तेचे आसन मानले जाऊ लागले; ही जागा पुढे दिल्लीने मिळवली.
- संसाधने. कनौजचे नियंत्रण सुपीक, व्यापारी वरच्या गंगा खोऱ्यावर आणि त्यातील पूर्व–पश्चिम मार्गांवर होते.
- दुर्बल स्थानिक शासक. 8व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील आयुध शासक (इंद्रायुध, चक्रायुध) यांना हटवता येत असे किंवा कळसूत्री बाहुल्यासारखे वापरता येत असे.
- युद्धातून संपत्ती. युद्धांतून लूट, जमीन आणि व्यापारी मार्ग मिळत; आक्रमक सैन्ये श्रीमंत मंदिरांनाही लक्ष्य करीत.
1.3 तीन सत्तांचा एका दृष्टिक्षेपात आढावा
| राजवंश | मूळ प्रदेश | राजधानी | संस्थापक | शिखरकाळातील राजे | कालखंड |
|---|---|---|---|---|---|
| राष्ट्रकूट | दख्खन: महाराष्ट्र आणि उत्तर कर्नाटक | मान्यखेट (मळखेड, कलबुर्गी जिल्हा, कर्नाटक); पहिल्या अमोघवर्षाने उभारणी केली | दंतिदुर्ग (सुमारे 735–756) | ध्रुव, तिसरा गोविंद, पहिला अमोघवर्ष, तिसरा इंद्र, तिसरा कृष्ण | सुमारे इ.स. 753–973 |
| गुर्जर-प्रतिहार | राजस्थान, माळवा आणि गुजरात; नंतर गंगेचे मैदान | राजस्थानातील आरंभीची केंद्रे आणि उज्जैन (अवंती); दुसऱ्या नागभटापासून कनौज | पहिला नागभट (सुमारे 730–760), साम्राज्यिक वंशाचा संस्थापक | दुसरा नागभट, मिहिर भोज, पहिला महेंद्रपाल | सुमारे इ.स. 730–1036 |
| पाल | बंगाल आणि बिहार | अनेक आसने; त्यांत पाटलिपुत्र आणि मुद्गगिरी (मुंगेर, बिहार) | गोपाल (सुमारे 750–770) | धर्मपाल, देवपाल, पहिला महिपाल (पाल), रामपाल | सुमारे इ.स. 750 – 12वे शतक |
परीक्षेसाठी सूचना: राष्ट्रकूट अंदाजे दोन शतके (सुमारे 753–973) मोठी सत्ता राहिले आणि तिघांपैकी उत्तर भारताच्या बाहेर आधारलेले ते एकमेव होते; प्रतिहारांनी कनौज सर्वाधिक काळ राखले.
1.4 साधने
| प्रकार | मुख्य उदाहरणे | ती काय सांगतात |
|---|---|---|
| प्रशस्ती (अभिलेखांतील स्तुतिकाव्ये) | मिहिर भोजाची ग्वाल्हेर प्रशस्ती (मध्य प्रदेश), संस्कृतमध्ये | प्रतिहारांचे पराक्रम, उदा. दुसऱ्या नागभटाने कनौजचा चक्रायुध याच्यावर मिळवलेला विजय |
| ताम्रपटांवरील दानपत्रे | धर्मपालाचा खालिमपूर ताम्रपट; देवपालाचा नालंदा ताम्रपट; दंतिदुर्गाचा समनगड ताम्रपट; पहिल्या अमोघवर्षाचे संजाण ताम्रपट | वंशावळी, युद्धे, पदव्या आणि भूमिदाने |
| परकीय वृत्तांत | अरब लेखक सुलेमान (सुमारे 851) आणि अल-मसूदी (सुमारे 915–916 मध्ये भेट); तिबेटी इतिवृत्ते (खूप नंतर लिहिलेली) | सैन्ये, संपत्ती, तिन्ही सत्तांची स्पर्धा; पालांचा बौद्ध धर्म |
विद्वान ब्राह्मणांनी रचलेल्या प्रशस्ती राजांना स्वतःला कसे दाखवायचे होते हे दर्शवतात; त्या शब्दशः सत्य नसतात.
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा