मौर्योत्तर अर्थव्यवस्था, समाज, धर्म आणि कला (सुमारे इ.स.पू. 200 – इ.स. 300)
मौर्यांनंतरची पाच शतके राजकीय नकाशावर विस्कळीत दिसतात: शुंग, कण्व, सातवाहन, इंडो-ग्रीक, शक, पार्थियन आणि कुषाण यांनी शेजारीशेजारी राज्य केले (मागील दोन विषय). तरीही या ठिगळजोडीखाली उपखंड पूर्वीपेक्षा अधिक संपन्न झाला. कारागीर वाढले, श्रेणी कर्ज देऊ लागल्या, रोमन जहाजे मोसमी वाऱ्यासोबत आली, कुषाणांचे काफिले रेशीम मार्गावरून जाऊ लागले, आणि तक्षशिलेपासून अरिकमेडूपर्यंत शहरे भरभराटीस आली. महायानामुळे बौद्ध धर्माचे रूप बदलले, वासुदेव-कृष्ण आणि शिव यांच्याबद्दलची भक्ती पसरली, आणि पूर्वी केवळ प्रतीकांतून दाखवला जाणारा बुद्ध मथुरा येथे आणि गांधार येथे मानवी रूपात कोरला गेला. संगम काळातील बंदरे आणि समाज हे संगम काळ विषयात येतात, आणि गुप्त कला गुप्त संस्कृती विषयात.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. हस्तव्यवसाय, कारागीर आणि श्रेणी
- 2. 2. व्यापार: मार्ग, रेशीम मार्ग आणि रोमशी संबंध
- 3. 3. पैसा: त्या काळातील नाणी
- 4. 4. शहरे: नागरीकरणाचे शिखर
- 5. 5. समाज
- 6. 6. धर्म
- 7. 7. कला आणि स्थापत्य
- 8. 8. बातम्यांत (नोव्हेंबर 2026 च्या स्थितीनुसार)
- 9. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 10. झटपट उजळणी
- 11. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. हस्तव्यवसाय, कारागीर आणि श्रेणी
1.1 हस्तव्यवसायांचा सर्वाधिक भरभराटीचा काळ
शक, कुषाण आणि सातवाहन यांचा काळ (सुमारे इ.स.पू. 200 – इ.स. 300) हा, पहिल्या तमिळ राज्यांच्या काळासह, प्राचीन भारतातील हस्तव्यवसाय आणि व्यापार यांचा सर्वाधिक भरभराटीचा काळ मानला जातो. ग्रंथांतून ही झेप दिसते:
| ग्रंथ | काळ | नोंदवलेले व्यवसाय |
|---|---|---|
| दीघ निकाय | मौर्यपूर्व | अंदाजे दोन डझन |
| महावस्तू | मौर्योत्तर | राजगीर येथे राहणारे 36 प्रकारचे कामगार (यादी अपूर्ण) |
| मिलिंदपन्ह (मिलिंदाचे प्रश्न) | मौर्योत्तर | अंदाजे 75 व्यवसाय, त्यांपैकी 60 हस्तव्यवसाय |
कारागीर बहुतांशी शहरांत राहत, पण केवळ तिथेच नाही: माजी करीमनगर जिल्ह्यातील (तेलंगणा) एका गावाच्या स्थळी सुतार, लोहार, सोनार आणि कुंभार वेगवेगळ्या भागांत राहत होते, आणि शेतमजूर एका टोकाला.
त्या काळातील प्रमुख हस्तव्यवसाय
| हस्तव्यवसाय | पुरावा आणि केंद्रे |
|---|---|
| धातू आणि खाणकाम | आठ हस्तव्यवसाय सोने, चांदी, शिसे, कथील, तांबे, पितळ, लोखंड आणि रत्ने यांवर काम करत |
| लोखंड | कुषाण आणि सातवाहन थरांत कितीतरी अधिक प्रमाणात आढळते; तेलंगणात (माजी करीमनगर जिल्हा, नलगोंडा) शस्त्रे, खोबणीच्या कुऱ्हाडी, कुदळी, विळे आणि नांगराचे फाळ मिळतात. भारतीय पोलादी चाकू-सुऱ्या अॅबिसिनियन बंदरांत गेल्या आणि पश्चिम आशियात त्यांना मोल होते |
| कापड | मथुरा येथे शाटक नावाचे विशेष कापड बनवले जाई; उरैयूर (तिरुचिरापल्लीजवळ) आणि अरिकमेडू येथील विटांचे रंगाई-हौद इ.स. पहिल्या–तिसऱ्या शतकातील आहेत |
| तेल | तेलाच्या चक्रीघाण्यामुळे उत्पादन वाढले |
| हस्तिदंत, काच, मणी | भारतीय हस्तिदंती वस्तू अफगाणिस्तान आणि रोमपर्यंत पोहोचल्या; काच फुंकण्याची कला इ.स.च्या आरंभाच्या सुमारास भारतात आली आणि या काळात ती शिखरावर पोहोचली; शिप्रा नदीच्या पात्रातील दगडांपासून उज्जैन येथे अकीक, जास्पर आणि कार्नेलियन यांचे मणी मोठ्या प्रमाणावर बनवले जात |
| नाणी पाडणे | बनावट रोमन नाणीसुद्धा; भाजलेल्या मातीचे नाणी-साचे, बहुतांशी कुषाणकालीन (एका सातवाहन साच्यात एकाच वेळी सहा नाणी ओतली जात) |
| मृण्मय शिल्पे | जवळजवळ प्रत्येक कुषाण आणि सातवाहन स्थळी आढळतात: येल्लेश्वरम (नलगोंडा; सर्वाधिक मृण्मय शिल्पे आणि साचे), कोंडापूर (संगारेड्डी जिल्हा, तेलंगणा), तेर (धाराशिव जिल्हा, महाराष्ट्र) आणि चंद्रकेतुगड (उत्तर 24 परगणा, पश्चिम बंगाल), जे पट्टिकांसाठी प्रसिद्ध आहे. त्यांचा वापर बहुतांशी शहरी उच्चवर्गांकडून होई आणि गुप्तांनंतर शहरे ऱ्हास पावू लागल्यावर ती कमी होत गेली |
अभिलेखांत विणकर, सोनार, रंगारी, हस्तिदंत-कारागीर, जवाहिरे आणि सुगंधी द्रव्य विक्रेते हे बौद्ध भिक्षूंना गुहा आणि स्तंभ दान करणारे दाते म्हणून नमूद आहेत.
1.2 श्रेणी (guilds): कार्यशाळा, बँक आणि विश्वस्त संस्था
कारागीर आणि व्यापारी पूर्वीप्रमाणेच श्रेणींमध्ये (guilds) संघटित होते (महाजनपद आणि मौर्य विषय). ग्रंथांवरून या काळात कारागिरांच्या किमान दोन डझन श्रेणी असल्याचे सूचित होते. अभिलेखांवरून ज्ञात असलेले बहुतांश कारागीर मथुरा प्रदेशात आणि पश्चिम दख्खनमध्ये राहत होते, म्हणजे पश्चिम किनाऱ्यावरील बंदरांकडे जाणाऱ्या मार्गांवर.
| कार्य | श्रेणी काय करत असे |
|---|---|
| उत्पादन | शिकाऊ उमेदवारांना प्रशिक्षण देणे, कच्चा माल मिळवणे आणि तयार माल वितरित करणे (कारागीर श्रेणी) |
| व्यापार | व्यापारी श्रेणी व्यापाराचे संघटन करत; काफिल्यातील व्यापारी (सार्थ) नेत्याच्या, म्हणजे सार्थवाहाच्या, नेतृत्वाखाली प्रवास करत |
| स्वशासन | तिचा स्वतःचा प्रमुख (जेट्ठक किंवा पमुख); ती आपल्या व्यवसायासाठी वेतन, मानके आणि किमती ठरवत आणि सदस्यांमधील तंटे मिटवत; राज्य श्रेणीच्या प्रथांचा आदर करी |
| बँकिंग | कायमच्या ठेवी स्वीकारणे आणि व्याज देणे; हे व्याज दाते भिक्षू, मंदिरे किंवा ब्राह्मण यांच्यासाठी नेमून देत |
| दानधर्म आणि कला | गुहा, कठडे आणि तोरणांचे शिल्पपट्ट दान करत (उदाहरणार्थ सांची येथे विदिशेचे हस्तिदंत-कारागीर) |
| नाणी | काही नाणी व्यापारी आणि सोनार यांच्या श्रेणींनी राजाच्या परवानगीने काढली |
दोन प्रसिद्ध कायमनिधी
- नाशिक (इ.स. दुसरे शतक). शक शासक नहपान याचा जावई उषवदात याने गोवर्धन (नाशिक) येथील विणकरांच्या श्रेणींकडे 3,000 कार्षापण ठेवले: 2,000 एका श्रेणीकडे वार्षिक 12 टक्के दराने आणि 1,000 दुसऱ्या श्रेणीकडे कमी दराने. उषवदाताच्या गुहेत राहणाऱ्या भिक्षूंसाठी चीवरे आणि इतर गरजा या व्याजातून भागवल्या जात. महाराष्ट्रातील इतर दात्यांनी असेच कुंभार आणि तेली यांच्या श्रेणींचा वापर केला.
- मथुरा (इ.स. दुसरे शतक). एका प्रमुखाने पीठ बनवणाऱ्यांच्या श्रेणीकडे पैसे ठेवले; तिच्या मासिक उत्पन्नातून दररोज शंभर ब्राह्मणांना भोजन देण्याचे ठरले होते.
ही भारतातील बँकिंगच्या सर्वांत जुन्या नोंदींपैकी आहेत: कायमस्वरूपी दत्तनिधीची विश्वस्त म्हणून श्रेणी.
श्रेणींच्या नोंदी गुप्त काळातही चालू राहतात, जेव्हा रेशीम विणकरांची श्रेणी लाट (गुजरात) येथून मंदसौर येथे स्थलांतरित झाली (इ.स. 5वे शतक; गुप्त अर्थव्यवस्था विषय).
1.3 शहरांमागील गावे
शहरे गावांवर आधारलेली होती. उत्तरेत वंशपरंपरागत प्रमुख (ग्राम भोजक) कर गोळा करी आणि तंटे सोडवी; त्याच्या अधिकाराखाली लहान शेतकरी (गृहपती) आणि भूमिहीन कामगार (दास कर्मकर) होते; सिंचनामुळे कृष्णा–गोदावरी त्रिभुज प्रदेश भाताचे कोठार बनला (सातवाहन विषय).
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा