गुप्तोत्तर उत्तर भारत आणि हर्ष (सुमारे इ.स. 550–650)
इ.स.च्या 6व्या शतकाच्या मध्यापर्यंत गुप्त साम्राज्याचे विघटन झाले होते. अंदाजे अर्धशतकभर उत्तर भारत अनेक प्रादेशिक घराण्यांमध्ये विभागलेला होता; प्रत्येक घराणे गुप्त सत्तेच्या अवशेषांवर उभे होते आणि प्रत्येक जण समृद्ध गंगेच्या मैदानासाठी लढत होता. या स्पर्धेतून ठाणेश्वरचे पुष्यभूती उदयास आले. हर्षवर्धनाच्या (इ.स. 606–647) कारकिर्दीत त्यांनी कनौज या नव्या राजधानीतून उत्तरेचा बराच भाग एकत्र केला. हर्षाची कारकीर्द असामान्यपणे चांगली नोंदलेली आहे: एक दरबारी चरित्र, एका चिनी तीर्थयात्रीचे सविस्तर वर्णन, ताम्रपट आणि एका प्रतिस्पर्ध्याचा अभिलेख, या सर्वांत तिचे वर्णन आहे. तरीही साम्राज्य त्याच्यानंतर टिकले नाही, आणि त्याचा काळ आरंभीच्या मध्ययुगीन भारताची विकेंद्रित पद्धत दाखवतो; त्याला “सरंजामी” म्हणावे का, यावर वाद आहे (गुप्तकालीन प्रशासन, अर्थव्यवस्था आणि समाज विषय).
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. गुप्तांनंतरचा उत्तर भारत
- 2. 2. हर्षाच्या काळाची साधने
- 3. 3. पुष्यभूती आणि हर्षाचा उदय
- 4. 4. विजय, राजनय आणि साम्राज्याची व्याप्ती
- 5. 5. प्रशासन
- 6. 6. धर्म आणि महासभा
- 7. 7. साहित्य आणि शिक्षण
- 8. 8. ह्युएन त्सांग (Xuanzang) आणि त्याचे वर्णन
- 9. 9. हर्षाच्या काळातील अर्थव्यवस्था
- 10. 10. हर्षानंतर
- 11. 11. हर्षाचे मूल्यमापन
- 12. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 13. झटपट उजळणी
- 14. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. गुप्तांनंतरचा उत्तर भारत
1.1 विघटन
हूणांची आक्रमणे आणि बंडखोर सामंत (feudatories) यांनी गुप्त साम्राज्य मोडले (गुप्त साम्राज्य: राजकीय इतिहास विषय). शेवटचा मान्यताप्राप्त साम्राज्यिक राजा विष्णुगुप्त याने सुमारे इ.स. 540–550 राज्य केले, आणि अंदाजे इ.स. 550 पर्यंत बिहार आणि उत्तर प्रदेश साम्राज्यिक गुप्तांच्या हातातून गेले होते. काश्मीर, पंजाब आणि पश्चिम भारताचे काही भाग हूणांनी आपल्या ताब्यात ठेवले.
उत्तर आणि पश्चिम भारत आता अंदाजे अर्धा डझन राज्यकर्त्या घराण्यांच्या अधिपत्याखाली आला, आणि ती बहुतांशी पूर्वीची गुप्तांची अधीन घराणी होती. त्यांनी एकमेकांशी लढा दिला, विवाहसंबंधांतून मैत्री केली आणि आपल्या स्वतःच्या नावाने भूमिदाने दिली.
1.2 उत्तराधिकारी सत्ता
| सत्ता | राजधानी (सध्याचे ठिकाण) | अंदाजे कालखंड | मुख्य मुद्दे |
|---|---|---|---|
| मौखरी | कनौज (कन्नौज जिल्हा, उत्तर प्रदेश) | इ.स.च्या 6व्या शतकाच्या मध्यापासून सुमारे इ.स. 606 पर्यंत | गुप्तांचे सामंत (पदवी सामंत) जे सार्वभौम झाले; ईशानवर्मन याने प्रथम महाराजाधिराज ही पदवी घेतली; त्याचा हरहा अभिलेख इ.स. 554 चा आहे; त्यांनी हूण आणि उत्तरकालीन गुप्त यांच्याशी लढा दिला; शेवटचा राजा ग्रहवर्मन, हर्षाचा मेहुणा |
| मगधचे उत्तरकालीन गुप्त | मगध (बिहार), तसेच पूर्व माळवा | इ.स. 6वे–8वे शतक | एक स्वतंत्र वंश, साम्राज्यिक घराणे नव्हे; संस्थापक कृष्णगुप्त; मौखरींशी दीर्घ शत्रुत्व (दामोदरगुप्त हा ईशानवर्मन याच्याशी लढताना मरण पावला); हर्षाच्या मृत्यूनंतर आदित्यसेन याने महाराजाधिराज ही पदवी घेतली (अफसड अभिलेख, बिहार) |
| मैत्रक | वलभी (भावनगर जिल्हा, सौराष्ट्र, गुजरात) | सुमारे इ.स. 475–775 | गुप्तांचा सेनापती (सेनापती) भटार्क याने स्थापना केली; त्यांनी गुजरात आणि पश्चिम माळवा येथे राज्य केले; दुसरा ध्रुवसेन याने हर्षाच्या कन्येशी विवाह केला आणि तो अधीन मित्र बनला; वलभी हे हीनयान शिक्षणाचे केंद्र होते आणि तेथे 6व्या शतकातील जैन परिषद भरली |
| गौड | कर्णसुवर्ण (मुर्शिदाबाद जिल्हा, पश्चिम बंगाल) | इ.स.च्या 7व्या शतकाचा आरंभ (शशांक सुमारे इ.स. 625 मध्ये मरण पावला) | शशांक, प्राचीन बंगालचा पहिला महत्त्वाचा राजा; त्याच्या नाण्यांवर शिव बैलासह दिसतो; पूर्वेकडील हर्षाचा प्रमुख शत्रू |
| कामरूप | प्राग्ज्योतिष (गुवाहाटीजवळ, आसाम) | इ.स.च्या 7व्या शतकाचा आरंभ (हर्षाचा समकालीन) | वर्मन राजवंश; भास्करवर्मन, गौडाविरुद्ध हर्षाचा मित्र; भास्करवर्मनाची मातीची मुद्रा नालंदा येथे सापडली आहे |
| पुष्यभूती (वर्धन) | ठाणेश्वर (स्थाण्वीश्वर, कुरुक्षेत्र जिल्हा, हरियाणा), नंतर कनौज | इ.स.च्या 6व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून इ.स. 647 पर्यंत | हूण युद्धांनंतर स्वतंत्र झालेले गुप्तकालीन सामंत; प्रभाकरवर्धनाच्या कारकिर्दीत उदयास आले; हर्षाच्या कारकिर्दीत उत्तर भारत एकत्र केला |
परीक्षेसाठी सूचना: गुप्त आणि हर्ष यांच्यातील पोकळी भरून काढणारी घराणी म्हणजे मौखरी, उत्तरकालीन गुप्त, मैत्रक, पुष्यभूती आणि गौड. त्यांना त्याच प्रदेशांतील नंतरच्या राजवंशांशी गल्लत करू नका; ते नंतरचे राजवंश 9व्या शतकापासूनच उदयास आले, त्याआधी नव्हे.
1.3 गौडाचा शशांक
गौड अंदाजे इ.स. 600 पर्यंत पश्चिम आणि उत्तर बंगालमध्ये उदयास आले. शशांकाने कर्णसुवर्ण येथून राज्य केले; ते राजबाडीडांगा (मुर्शिदाबाद जिल्हा) जवळच्या अवशेषांशी ओळखले जाते, आणि तेथे 1960 च्या दशकापासून उत्खनन झाले. माळव्याच्या देवगुप्ताशी युती करून शशांकाने मौखरींवर हल्ला केला आणि पुढे हर्षाच्या मोठ्या भावाला ठार केले. बौद्ध परंपरा त्याच्याबद्दल शत्रुत्वाची आहे: ह्युएन त्सांगच्या मते, शशांकाने बोधगया येथील बोधिवृक्ष तोडला आणि बौद्धांचा छळ केला. हे वृत्तांत त्याच्या शत्रूंच्या बाजूचे असल्याने इतिहासकार त्यांचा सावधपणे विचार करतात. हर्षाला गौड, मगध आणि ओडिशा आपल्या नियंत्रणाखाली आणता आले ते शशांकाच्या मृत्यूनंतरच, त्याआधी नव्हे.
1.4 कनौजचा उदय आणि पाटलिपुत्राचा ऱ्हास का झाला
हर्षाच्या काळात पाटलिपुत्र आणि वैशाली ऱ्हासाला लागले होते, तर दोआबातील कनौज आणि प्रयाग हे प्रमुखतेला आले.
- पाटलिपुत्राची ताकद व्यापार आणि पैसा यांत होती, चार नद्यांवरील व्यापाऱ्यांकडून जकात मिळत असे. नाणी दुर्मिळ झाल्यावर व्यापार घटला आणि अधिकारी व सैनिक यांना जमिनीच्या रूपात वेतन दिले जाऊ लागले, तेव्हा पाटलिपुत्राचे महत्त्व संपले.
- सत्ता लष्करी छावण्यांकडे (स्कंधावार) आणि गडांकडे सरकली. कनौज (प्राचीन कान्यकुब्ज, तसेच महोदय) हे दोआबाच्या मध्यभागी सहज तटबंदी करता येणाऱ्या उंचवट्यावर वसले होते, आणि त्याच्या दोन्ही बाजूंकडील प्रदेशांशी भूमार्ग आणि नदीमार्ग जोडलेले होते.
- हर्षापासून पुढे कनौज हे उत्तर भारतीय राजकारणातील सर्वांत मोलाचे बक्षीस ठरले (त्रिपक्षीय संघर्ष विषय); इतिहासकारांचा एक गट त्याच्या उदयाला सरंजामशाहीच्या युगाचे लक्षण मानतो.
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा