महाश्मयुगीन आणि आरंभिक लोहयुगीन संस्कृती
हडप्पा संस्कृतीतील शहरे ऱ्हास पावल्यानंतरही भारतातील गावे अनेक शतके दगड आणि तांबे वापरत राहिली. त्यानंतर लोखंड आले: ते तांब्यापेक्षा कठीण होते आणि त्याचे धातुक खूपच अधिक सहजपणे मिळत असे; त्यामुळे अधिक चांगल्या कुऱ्हाडी, कुदळी, विळे आणि शस्त्रे बनली. उत्तरेत आरंभिक लोहयुग मुख्यतः चित्रित करडी मृद्भांडी (Painted Grey Ware, PGW) असलेल्या गावांवरून ओळखले जाते. दख्खनमध्ये आणि अगदी दक्षिणेत ते मुख्यतः मृतांवरून ओळखले जाते: हजारो महाश्म, म्हणजे मोठ्या दगडांनी चिन्हांकित केलेल्या आणि लोखंडी हत्यारे, शस्त्रे व काळी-तांबडी मृद्भांडी यांनी भरलेल्या कबरी. हा विषय तमिळनाडूतील अलीकडील, वादग्रस्त उत्खननांसह दोन्ही कथांचा संगम काळाच्या उंबरठ्यापर्यंत मागोवा घेतो.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. लोखंडाचे भारतातील आगमन
- 2. 2. महाश्म म्हणजे काय?
- 3. 3. महाश्मयुगीन दफनांचे प्रकार
- 4. 4. कबरींतील वस्तू आणि त्या काय उघड करतात
- 5. 5. प्रमुख महाश्मयुगीन आणि लोहयुगीन स्थळे
- 6. 6. महाश्मांपासून दक्षिणेतील आरंभिक इतिहासापर्यंत
- 7. 7. कीलाडी: वैगईकाठचे आरंभिक ऐतिहासिक नगर
- 8. 8. बातम्यांतील महाश्मयुगीन आणि लोहयुगीन स्थळे
- 9. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 10. जलद उजळणी
- 11. परीक्षेतील सामान्य चुका
1. लोखंडाचे भारतातील आगमन
लोखंड महत्त्वाचे का ठरले. तांबे मऊ आणि दुर्मीळ असल्यामुळे ताम्रपाषाणयुगीन गावे बहुतांशी दगडी पात्यांवर अवलंबून होती; लोखंडामुळे लोकांना जंगले साफ करणे, जड जमिनींची मशागत करणे आणि अधिक घातक शस्त्रे बनवणे शक्य झाले. हडप्पावासीयांनी किंवा आरंभिक ताम्रपाषाणयुगीन शेतकऱ्यांनी लोखंड वापरले नाही; काही उत्तर ताम्रपाषाणयुगीन थरांत कमी दर्जाचे लोखंड आढळते, परंतु खऱ्या अर्थाने लोहयुग उत्तरेत PGW पासून आणि दक्षिणेत महाश्मांपासून सुरू होते.
उत्तर भारत: लोखंड आणि चित्रित करडी मृद्भांडी
अंदाजे इ.स.पू. 1000 पासून गांधार (आताचा पाकिस्तान) आणि बलुचिस्तान येथे लोखंड वापरले जात होते; जवळपास त्याच सुमारास ते पूर्व पंजाब, पश्चिम उत्तर प्रदेश आणि राजस्थान येथे आले. अंदाजे इ.स.पू. 800 पासून पश्चिम उत्तर प्रदेशात लोखंडी बाणाग्रे व भालाग्रे सामान्य होती, आणि अंदाजे इ.स.पू. 7वे शतक येईपर्यंत लोखंड पूर्व उत्तर प्रदेश व विदेह (उत्तर बिहार) येथे पोहोचले. उत्तर वैदिक ग्रंथ त्याला श्याम अयस् किंवा कृष्ण अयस् म्हणजे “काळा धातू” म्हणतात.
उत्खननांमुळे या तारखा अधिक मागे गेल्या आहेत. उत्तर प्रदेशातील विंध्य पट्ट्यात राजा नल का टिला (सोनभद्र जिल्हा) येथे अंदाजे इ.स.पू. 1400–800 च्या NBPW-पूर्व थरांत लोखंडी हत्यारे आणि धातुमळी आढळते, आणि मल्हार (चंदौली जिल्हा) येथे लोखंडी हत्यारे, भट्ट्या आणि धातुमळी आढळते. उत्तरेत, लोखंडाचा काळ पूर्वी मानल्याप्रमाणे अंदाजे इ.स.पू. 700 नव्हे, तर आता सामान्यतः अंदाजे इ.स.पू. 1200 किंवा त्याहून आधीचा मानला जातो.
| वैशिष्ट्य | चित्रित करडी मृद्भांडी (PGW) |
|---|---|
| कालखंड | सुमारे इ.स.पू. 1200–600 |
| मृद्भांडी | काळ्या भौमितिक नक्षी असलेली उत्तम करडी मृद्भांडी; बहुतांशी वाट्या आणि ताटे |
| प्रसार | 1,000 हून अधिक स्थळे, मुख्यतः गंगा–यमुना दोआब; तसेच हरियाणा, पंजाब, उत्तर राजस्थान |
| प्रमुख स्थळे | हस्तिनापूर (मेरठ), अतरंजीखेडा (एटा), नोह (भरतपूर, राजस्थान) |
| जीवन | शेती आणि पशुपालन; मातीच्या विटांची किंवा कुडाची घरे; हस्तिनापूर येथे भात |
| ग्रंथांशी संबंध | उत्तर वैदिक लोक; कुरू–पांचाल प्रदेश |
PGW वसाहतींची संख्या आणि आकार वाढत गेला; या कालखंडाच्या अखेरीस हस्तिनापूर आणि कौशांबी (कौशांबी जिल्हा, उत्तर प्रदेश) ही आद्य-नागरी बनली.
परीक्षा सूचना: उत्तर भारतातील मृद्भांड्यांचा क्रम: OCP → BRW → PGW → उत्तरी कृष्ण चकचकीत मृद्भांडी (NBPW). PGW ही दोआबातील पहिली लोहयुगीन संस्कृती आहे; ती हडप्पाकालीन नाही आणि मौर्यकालीनही नाही.
दक्षिण भारत: महाश्मांसह लोखंड
द्वीपकल्पात, कर्नाटकात जिथे नवाश्मयुग आणि महाश्मयुग एकमेकांवर आच्छादित होतात तिथे सर्वांत आधीचे लोखंड दिसते. हळ्ळूर (हावेरी जिल्हा, तुंगभद्रेच्या काठावर) हे सर्वाधिक ज्ञात स्थळ आहे; कर्नाटक सरकार तिथल्या लोखंडी शस्त्रांचा आणि हत्यारांचा काळ अंदाजे इ.स.पू. 1500 ठरवते. नाईकुंड (नागपूर जिल्हा) येथे लोखंड गाळण्याची भट्टी आहे, आणि पैयंपल्ली (तमिळनाडू) येथे भरपूर लोखंडी धातुमळी आहे. महाश्म उभारणारे लोक पूर्णत्वाने विकसित लोहयुगीन समाज होते. त्यांच्या कबरींतून अंदाजे 33 प्रकारच्या लोखंडी वस्तू मिळाल्या आहेत: कुदळी, विळे, कुऱ्हाडी आणि फावडी; तलवारी, खंजीर, भालाग्रे आणि बाणाग्रे; छिन्न्या आणि खिळे; आणि ताटे व तीन पायांच्या बैठका.
अलीकडील दावे: तमिळनाडूत लोखंड किती जुने आहे?
- मयिलादुंपराई (कृष्णगिरी जिल्हा): मे 2022 मध्ये मुख्यमंत्री एम. के. स्टॅलिन यांनी राज्य पुरातत्त्व विभागाच्या अहवालाचा हवाला देऊन राज्य विधानसभेत सांगितले की, या स्थळावरील दोन AMS कालमापनांनी (इ.स.पू. 2172 आणि इ.स.पू. 1615) अंदाजे 4,200 वर्षांपूर्वी लोखंड वापरात असल्याचे दाखवले. त्या वेळच्या वृत्तांनुसार तोवर ज्ञात असलेले भारतातील सर्वांत जुने लोखंड अंदाजे इ.स.पू. 2000–1900 चे होते (उत्तर प्रदेशातील मल्हार आणि कर्नाटकातील ब्रह्मगिरी; या दोन्हींबद्दलही वाद आहे), आणि तमिळनाडूसाठी अंदाजे इ.स.पू. 1500 चे होते.
- “लोखंडाची प्राचीनता” (Antiquity of Iron) (23 जानेवारी 2025): के. राजन आणि आर. शिवानंथम यांच्या या अहवालाचे मुख्यमंत्र्यांच्या हस्ते प्रकाशन झाले; त्यात असा दावा करण्यात आला की तमिळनाडूत इ.स.पू. 4थ्या सहस्रकाच्या पहिल्या तिमाहीपर्यंत लोखंड वापरात होते. त्याचे प्रमुख कालमापन, शिवगळई (तूतुकुडी जिल्हा) येथील इ.स.पू. 2953–3345, हे लोखंडासोबत सापडलेल्या कोळशावरून आणि खापरांवरून मिळाले आहे, लोखंडावरून नाही; आदिचनल्लूर, मयिलादुंपराई आणि किळनमंडी येथूनही आरंभिक कालमापने नोंदवली गेली. लेखकांनी असे सुचवले की उत्तरेचे ताम्रयुग आणि दक्षिणेचे लोहयुग समकालीन असावेत.
स्थिती. हे राज्य सरकारने नोंदवलेले निष्कर्ष आहेत. प्रकाशनाच्या वेळी राज्याचे पुरातत्त्व आयुक्त टी. एन. उदयचंद्रन यांनी शैक्षणिक समुदायाला हा अहवाल “चिकित्सक दृष्टीने” वाचण्याचे आवाहन केले; या कालमापनांबद्दल वाद कायम आहे. लोखंडाची पारंपरिक सुरुवात उत्तरेत अंदाजे इ.स.पू. 1200 किंवा त्याहून आधी आणि द्वीपकल्पात (हळ्ळूर) अंदाजे इ.स.पू. 1500 अशीच मानली जाते.
लोखंड आणि कृषीविस्तार: एक वाद
- एक मत: लोखंडी कुऱ्हाडी आणि नांगराच्या फाळांनी मध्य गंगा खोऱ्यातील जंगले साफ केली आणि दुसऱ्या नागरीकरणामागील अतिरिक्त उत्पादन निर्माण केले; डी. डी. कोसंबी यांनी मगधाचा उदय दक्षिण बिहारच्या लोखंडी धातुकांशी जोडला.
- इतर मते: आरंभीचे लोखंडी नांगराचे फाळ थोडेच आढळतात; जंगले आगीने साफ करता येत असत (ए. घोष, निहाररंजन रे); भात, लोकसंख्या आणि व्यापार यांनाही महत्त्व होते.
आता बहुतेक अभ्यासक लोखंडाला अनेक घटकांपैकी एक महत्त्वाचा घटक मानतात; कथा महाजनपदे या विषयात पुढे सुरू राहते.
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा