मौर्य प्रशासन, अर्थव्यवस्था, समाज आणि कला
उपखंडाचा बहुतांश भाग व्यापणारे पहिले साम्राज्य सांभाळण्यासाठी, आधीच्या कोणत्याही भारतीय राज्याने एवढ्या प्रमाणावर उभारले नव्हते असे काही लागत होते: वेतन देणारी नोकरशाही, स्थायी सैन्य, कर-यंत्रणा, हेर आणि न्यायालये. त्याच संपत्तीने हडप्पा काळानंतरच्या दगडी कलेचा पहिला मोठा संच घडवला (राजकीय इतिहास आणि धम्म: आधीचे दोन विषय).
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. मौर्य राज्याचे स्वरूप
- 2. 2. प्रांतीय आणि स्थानिक प्रशासन
- 3. 3. सैन्य, हेरगिरी आणि न्याय
- 4. 4. महसूल आणि अर्थव्यवस्था
- 5. 5. समाज
- 6. 6. मौर्य कला आणि स्थापत्य
- 7. 7. मौर्य प्रशासन आणि कलेचे महत्त्व
- 8. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 9. झटपट उजळणी
- 10. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. मौर्य राज्याचे स्वरूप
1.1 स्रोत आणि केंद्रीकरणावरील वाद
मौर्य शासनाचे वर्णन तीन साधने करतात: कौटिल्याचे अर्थशास्त्र (काळ वादग्रस्त असलेले आदेशात्मक (prescriptive) पुस्तक), मेगॅस्थेनिसची इंडिका (केवळ उद्धृत तुकड्यांतून टिकलेली) आणि अशोकाचे अभिलेख, जे प्रत्यक्ष अधिकाऱ्यांची नावे सांगतात (साधनांची चिकित्सा: मौर्य राजकीय इतिहास विषय). ही तिन्ही मिळून जीवनाच्या जवळजवळ प्रत्येक भागात पोहोचू पाहणाऱ्या राज्याचे चित्र रंगवतात: प्राचीन भारतीय इतिहासाच्या इतर कोणत्याही काळात इतके अधिकारी असल्याचे आपण ऐकत नाही.
हे प्रत्यक्षात किती चालले, याबद्दल वाद आहे:
- केंद्रीकरणवादी मत. एक राजा, एकच नोकरशाही, राजधानीपासून प्रांतांपर्यंत अधिकाऱ्यांची समान रचना, वेतन रोखीने दिले जाणारे आणि हेरांची नजर असलेले.
- सशर्त मत. पाटलिपुत्रापासून प्रांतीय राजधानीपर्यंतच्या प्रवासाला अनेक आठवडे लागत. नियंत्रण गाभा प्रदेशात (मध्य गंगा खोरे) घट्ट होते, प्रांतीय केंद्रांत त्याहून कमकुवत होते आणि बाह्य भागांत व जंगलांत सैल होते; तेथे मौर्यांनी प्रामुख्याने मार्ग ताब्यात ठेवले आणि खंडणी घेतली; अरण्यवासी जमातींनी बहुधा हत्ती, लाकूड, मध आणि मेण पुरवणे अपेक्षित होते.
परीक्षेसाठी सूचना: "केंद्रीकृत" हा शब्द मर्यादित करून वापरा: अधिकाऱ्यांची मध्यवर्ती रचना प्रत्येक प्रांतात पुनरावृत्त केली गेली, पण अंतर वाढेल तसे नियंत्रण विरळ होत गेले.
1.2 राजा
राजा हा मुख्य कार्यकारी, सर्वोच्च सेनापती, सर्वोच्च न्यायाधीश आणि राजाज्ञांद्वारे (राजशासन) कायद्याचा स्रोत होता. कौटिल्य त्याला धर्मप्रवर्तक म्हणतो, म्हणजे सामाजिक व्यवस्थेचा "प्रवर्तक"; वर्ण आणि आश्रमांची व्यवस्था ढासळल्यास धर्माची पुनर्स्थापना त्याने करायला हवी. तरीही अर्थशास्त्र असेही म्हणते की प्रजेच्या सुखातच राजाचे सुख असते, आणि अशोक त्याहून पुढे गेला, त्याने पितृवत राजपद ("सर्व माणसे माझी मुले आहेत") मांडले. मेगॅस्थेनिस सांगतो की राजाला सशस्त्र स्त्रिया पहारा देत, त्याचे अन्न आधी चाखले जाई आणि त्याला हत्येची भीती वाटे.
कौटिल्याचा राज्याचा सिद्धांत हा सप्तांग (सात अंगे) सिद्धांत आहे: स्वामी (राजा), अमात्य (मंत्री आणि अधिकारी), जनपद (प्रदेश आणि लोक), दुर्ग (तटबंदीयुक्त राजधानी), कोश (खजिना), दंड (सैन्य, बल) आणि मित्र (मित्रराज्य).
परराष्ट्र धोरणासाठी कौटिल्य मंडल (राज्यांचे वर्तुळ) सिद्धांत देतो; तो विजिगीषू (जिंकू इच्छिणारा राजा) याच्या दृष्टीने मांडला आहे: शेजारचे राज्य हे नैसर्गिक शत्रू, त्याच्या पलीकडचे राज्य नैसर्गिक मित्र. तो सहा धोरणे (षाड्गुण्य) सांगतो: संधी (शांतता करार), विग्रह (शत्रुत्व), आसन (स्वस्थ राहणे), यान (चढाई करणे), संश्रय (दुसऱ्या राजाचा आश्रय घेणे) आणि द्वैधीभाव (एका राजाशी शांतता, दुसऱ्याशी युद्ध). प्रतिस्पर्ध्यांशी व्यवहारासाठीचे चार उपाय म्हणजे साम (समेट), दान (भेटवस्तू), भेद (फूट पाडणे) आणि दंड (बळाचा वापर).
1.3 मंत्री आणि परिषद
राजाला मंत्र्यांचा (मंत्री) एक छोटा अंतर्गत गट आणि एक मोठी मंत्रिपरिषद (council of ministers) सल्ला देत असे. मेगॅस्थेनिस सांगतो की परिषद-सदस्य आपल्या शहाणपणासाठी प्रसिद्ध होते आणि राज्याचे उच्च अधिकारी त्यांच्यातूनच निवडले जात. त्यांचा सल्ला राजावर बंधनकारक होता, असे काहीही दाखवत नाही.
अधिकाऱ्यांसाठीचा सर्वसाधारण शब्द अमात्य होता: प्रशासकीय आणि न्यायिक पदे सांभाळणारे उच्च नागरी सेवक. अशोकाच्या अभिलेखांत वरिष्ठ अधिकाऱ्यांसाठी महामात्त (संस्कृत महामात्र) हा शब्द वापरला आहे.
1.4 तीर्थ: सर्वोच्च अधिकारी
अर्थशास्त्र सर्वोच्च पदाधिकाऱ्यांची 18 तीर्थांमध्ये विभागणी करते. सर्वांत वरचे चार म्हणजे मंत्री (प्रधानमंत्री), पुरोहित (मुख्य पुरोहित), सेनापती (सरसेनापती) आणि युवराज (राजपुत्र, वारस).
| तीर्थ | जबाबदारी |
|---|---|
| मंत्री | प्रधानमंत्री |
| पुरोहित | मुख्य पुरोहित |
| सेनापती | सरसेनापती |
| युवराज | राजपुत्र, वारस |
| समाहर्ता | महासंकलक: सर्व स्रोतांतून महसुलाची आकारणी आणि वसुली |
| संनिधाता | खजिनदार आणि कोठारे व धान्यकोठारे सांभाळणारा |
| दौवारिक | राजवाड्यातील द्वारपाल, कक्षाधिकारी |
| अंतर्वंशिक | राजाच्या जनानखान्याचा (अंतःपुराचा) अधिकारी |
| प्रदेष्टा | दंडाधिकारी, गुन्ह्यांचे निर्मूलन |
| नायक | सेनानायक (नगर किंवा सैन्याचा) |
| दुर्गपाल | किल्ल्यांचा प्रमुख |
| अंतपाल | सीमेचा रक्षक |
| आटविक | अरण्यवासी जमातींचा प्रभारी अधिकारी |
इतरांमध्ये मंत्रिपरिषदेचा प्रमुख (मंत्रिपरिषद-अध्यक्ष) येतो. समाहर्ता हा प्रत्यक्षात वित्तमंत्री होता; तो प्रांत, किल्ले, खाणी, जंगले आणि व्यापारी मार्ग यांवर देखरेख करी. अप्रामाणिक समाहर्त्याने (चुकीच्या आकारणीद्वारे) केलेले नुकसान हे संनिधात्याने केलेल्या नुकसानापेक्षा अधिक गंभीर आहे, असे अर्थशास्त्राला वाटते: या योजनेत आकारणीला साठवणुकीपेक्षा अग्रक्रम होता.
1.5 अध्यक्ष: अधीक्षक
तीर्थांच्या खाली अध्यक्ष किंवा अधीक्षक येत. अर्थशास्त्र अंदाजे 27 अधीक्षकांचा उल्लेख करते; त्यांपैकी बहुतांश आर्थिक कामांचे प्रमुख होते: शेती, व्यापार, वजने-मापे, सूतकताई-विणकाम यांसारखी हस्तकला, खाणी इत्यादी.
| अध्यक्ष | विभाग |
|---|---|
| सीताध्यक्ष | राजभूमी आणि राज्याची शेते (सीता) |
| पण्याध्यक्ष | वाणिज्य, राज्याच्या वस्तूंच्या किमती |
| संस्थाध्यक्ष | बाजार, फसवणुकीची तपासणी |
| शुल्काध्यक्ष | जकात आणि सीमाशुल्क (शुल्क) |
| पौतवाध्यक्ष | वजने आणि मापे |
| आकराध्यक्ष | खाणी |
| लोहाध्यक्ष | लोखंड आणि धातू |
| लक्षणाध्यक्ष | टाकसाळ |
| सूत्राध्यक्ष | सूतकताई आणि विणकामाचे कारखाने |
| नावाध्यक्ष | जहाजे, होड्या, नावा-घाट |
| पत्तनाध्यक्ष | बंदरे |
| अक्षपटलाध्यक्ष | हिशेब आणि नोंदींचे कार्यालय |
| गणिकाध्यक्ष | गणिका (गणिका) |
| देवताध्यक्ष | मंदिरे आणि धार्मिक देणग्या |
| हस्त्यध्यक्ष, अश्वाध्यक्ष, रथाध्यक्ष, पदाध्यक्ष | हत्ती, घोडदळ, रथ, पायदळ |
| रूपदर्शक (परीक्षक, अध्यक्ष नव्हे) | नाण्यांची तपासणी |
एकूणात, राजधानीजवळच्या भागांत तरी, केंद्र सरकारकडे सामाजिक आणि आर्थिक जीवनावर नियंत्रण ठेवणारे अंदाजे दोन डझन विभाग होते, असे दिसते.
1.6 वेतन: रोखीने पगार देणारी नोकरशाही
बहुतांश अधिकाऱ्यांना रोखीने, चांदीच्या पणांमध्ये (एक पण अंदाजे पाऊण तोळा) वेतन दिले जात असे, असे दिसते. अर्थशास्त्र मंत्री, पुरोहित, सेनापती आणि युवराज यांना वर्षाला 48,000 पण, मंत्रिपरिषदेच्या सदस्यांना 12,000, प्रशिक्षित सैनिकाला 500 आणि सर्वांत खालच्या अधिकाऱ्यांना 60 देते (काहींना केवळ 10 किंवा 20 मिळत). प्रचंड सैन्य आणि नोकरशाही यांच्या संख्येने गुणिली असता ही वेतने जड कर-व्यवस्था स्पष्ट करतात (विभाग 4); आर्थिक ताण हे ऱ्हासासाठी दिले जाणारे एक स्पष्टीकरण आहे (मौर्य राजकीय इतिहास विषय).
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा