महाजनपदे आणि मगधाचा उदय (सुमारे इ.स.पू. 6वे–4थे शतक)
इ.स.पू. सहाव्या शतकाच्या सुमारास उत्तर भारताचा राजकीय नकाशा बदलतो. उत्तर वैदिक काळातील शिथिल प्रमुखशाह्यांची जागा स्थिर राजधान्या, नियमित कर, वेतनी सैन्य आणि अधिकारी असलेली प्रादेशिक राज्ये घेतात. गंगा खोऱ्यात शहरे पुन्हा उदयाला येतात; ती आता लोखंडी हत्यारे, ओल्या धानाची शेती, नाणी आणि व्यापार यांवर आधारित आहेत. या राज्यांपैकी सोळा राज्ये महाजनपदे (“महान जनपदे”) म्हणून ठळकपणे उठून दिसतात. अंदाजे दोन शतके ती एकमेकांशी लढली, आणि त्यांपैकी दक्षिण बिहारमधील मगधाने इतरांना आपल्यात सामावून घेतले आणि भारताचे पहिले मोठे साम्राज्य उभे केले. ही त्याची कहाणी आहे, तसेच बुद्धाच्या काळातील समाजाचीही कहाणी आहे.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. जनपदापासून महाजनपदापर्यंत: पार्श्वभूमी आणि साधने
- 2. 2. सोळा महाजनपदे
- 3. 3. गणसंघ: गणराज्ये
- 4. 4. मगध का जिंकला
- 5. 5. मगधाची राजघराणी
- 6. 6. प्रतिस्पर्धी राजेशाह्या: कोसल, अवंती आणि वत्स
- 7. 7. बुद्धाच्या काळातील राज्यव्यवस्था
- 8. 8. दुसरे नागरीकरण आणि नवी अर्थव्यवस्था
- 9. 9. बुद्धाच्या काळातील समाज
- 10. 10. बातम्यांतील महाजनपद स्थळे
- 11. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 12. झटपट उजळणी
- 13. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. जनपदापासून महाजनपदापर्यंत: पार्श्वभूमी आणि साधने
1.1 इ.स.पू. सहावे शतक हा निर्णायक वळणबिंदू का आहे
उत्तर वैदिक टप्प्यात (सुमारे इ.स.पू. 1000–600) वस्ती पंजाबमधून दोआबात आणि पुढे कोसल व विदेह येथपर्यंत पोहोचली होती. अंदाजे इ.स.पू. 600 पासून अनेक बदल एकत्र घडून आले:
- दैनंदिन वापरात लोखंड पूर्व उत्तर प्रदेश आणि बिहारमध्ये: शेतकऱ्यांसाठी कुऱ्हाडी आणि नांगराचे फाळ, योद्ध्यांसाठी चांगली शस्त्रे.
- अतिरिक्त उत्पादन. मध्य गंगा मैदानातील पावसावर अवलंबून असलेल्या गाळाच्या जमिनीत, लोखंडी फाळांनी आणि धानाची रोपे पुनर्लावणी करून शेती केल्यामुळे शेतकऱ्यांच्या गरजेपेक्षा अधिक धान्य पिकू लागले; राजे त्यावर कर लावू शकत आणि शहरांना अन्न पुरवले जाऊ शकत होते.
- टोळीपेक्षा प्रदेश. निष्ठा जन (टोळी) कडून जनपदाकडे वळली, म्हणजेच “जिथे जनाने पाय ठेवला आणि वस्ती केली ती भूमी”.
- नव्या संस्था. तटबंदीयुक्त राजधान्या, स्थायी सैन्य, अधिकाऱ्यांमार्फत गोळा केले जाणारे नियमित कर, धातूची नाणी, आणि बाजारपेठा व सत्ताकेंद्रे म्हणून शहरे.
- नव्या कल्पना. विचारांच्या उलथापालथीतून बौद्ध धर्म आणि जैन धर्म उदयाला आले (पुढील विषय).
मोठ्या महाजनपदांमध्ये प्रदेश, लोक, शासन आणि सार्वभौमत्व हे सर्व दिसून येते: ही गंगा मैदानातील राज्याची निर्मिती आहे.
1.2 आपल्याला कसे समजते: साधने
| साधन | ते काय सांगते |
|---|---|
| अंगुत्तर निकाय (बौद्ध, पाली धर्मग्रंथसंग्रह) | सोळा महाजनपदांची प्रमाण यादी |
| भगवती सूत्र (जैन) | येथेही सोळा, पण वेगळी नावे (उदा. त्यात वंग आणि मलय यांचा समावेश आहे) |
| दीघ निकाय, विनयपिटक | बुद्धाच्या काळातील घटना; वज्जींविषयी त्याचा सल्ला; राजसत्तेचा एक आरंभीचा सिद्धांत |
| जातककथा | बुद्धाच्या पूर्वजन्मांच्या कथा; व्यापार, श्रेणी, गावे आणि कर यांबद्दल समृद्ध तपशील |
| पुराणे | मगधाच्या राजवंशांच्या याद्या; नंतरच्या आणि कधीकधी गोंधळलेल्या |
| पाणिनीची अष्टाध्यायी (सुमारे इ.स.पू. 6वे–4थे शतक, कालखंड वादग्रस्त) | अंदाजे 22 जनपदे (मगध, कोसल, वृज्जी, गांधार, अवंती यांसह); संघांचा उल्लेख |
| धर्मसूत्रे | राजे आणि वर्ण यांच्यासाठीचे नियम; कर आणि शिक्षा |
| ग्रीक आणि लॅटिन लेखक | अलेक्झांडरच्या काळातील नंद राज्य |
| पुरातत्त्व | उत्तरी कृष्ण चकचकीत मृद्भांडी (NBPW), तटबंदीयुक्त शहरे, लोखंडी हत्यारे, आहत नाणी |
बहुतांश ग्रंथ घटनांनंतर बऱ्याच काळाने लिहिले गेले, आणि बौद्ध व जैन लेखकांनी राजांना नव्या पंथांच्या दृष्टीने पाहिले. उत्खनन केलेली शहरे, मृद्भांडी आणि नाणी यांवरून एकूण कहाणीला पुष्टी मिळते.
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा