परकीय राजवंश: इंडो-ग्रीक, शक, पार्थियन आणि कुषाण
मौर्य साम्राज्य इ.स.पू. दुसऱ्या शतकाच्या सुरुवातीस फुटल्यानंतर भारताच्या उत्तर-पश्चिम प्रवेशद्वाराचे रक्षण करणारी कोणतीही बलवान सत्ता उरली नाही. पुढील चार शतकांत एकापाठोपाठ एक लोक हिंदुकुश ओलांडून आले: इंडो-ग्रीक (यवन), शक (सिथियन), पार्थियन (पहलव) आणि कुषाण (यूएझी). ते विजेते म्हणून आले, पण स्थायिक झाले, त्यांनी भारतीय नावे आणि देव स्वीकारले, आणि भारताला मध्य आशिया, इराण, चीन आणि रोमन जगाशी जोडले. त्याच काळातील स्वदेशी सत्तांचा विचार मागील विषयात केला आहे; व्यापार, कला शैली आणि महायान यांचा सविस्तर विचार मौर्योत्तर अर्थव्यवस्था, समाज, धर्म आणि कला या विषयात येतो.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. पार्श्वभूमी: मध्य आशियाई लोक का आले
- 2. 2. इंडो-ग्रीक (यवन)
- 3. 3. शक (सिथियन)
- 4. 4. पार्थियन (पहलव)
- 5. 5. कुषाण
- 6. 6. मध्य आशियाई संपर्कांचे परिणाम
- 7. 7. चार लोकांची तुलना
- 8. 8. कालक्रम एका दृष्टिक्षेपात
- 9. 9. बातम्यांत (नोव्हेंबर 2026 च्या स्थितीनुसार)
- 10. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 11. झटपट उजळणी
- 12. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. पार्श्वभूमी: मध्य आशियाई लोक का आले
1.1 स्थलांतरांची साखळी
| टप्पा | काय घडले |
|---|---|
| सेल्युसिड साम्राज्याची दुर्बलता | अलेक्झांडरचा सेनापती सेल्युकस याने सीरियापासून बॅक्ट्रियापर्यंत साम्राज्य उभारले होते. अंदाजे इ.स.पू. 250 नंतर ते फुटू लागले: बॅक्ट्रियाचा (उत्तर अफगाणिस्तान, ऑक्सस नदीच्या दक्षिणेस) प्रांतपाल डायोडोटस याने बंड करून स्वतंत्र बॅक्ट्रियाचे ग्रीक राज्य स्थापले; पार्थिया (ईशान्य इराण) हाही वेगळा झाला |
| यूएझी शकांना ढकलतात | चीनच्या महान भिंतीमुळे अडून पडलेले यूएझी (Yueh-chi) पश्चिमेकडे सरकले आणि त्यांनी शकांना (सिथियन) बॅक्ट्रिया व पूर्व इराणकडे हाकलले |
| शक ग्रीकांना ढकलतात | बॅक्ट्रियन ग्रीकांनी डेमेट्रियसच्या नेतृत्वाखाली (इ.स.पू. दुसऱ्या शतकाच्या सुरुवातीस) हिंदुकुश ओलांडून भारतात येण्यास आधीच सुरुवात केली होती; शकांच्या दबावामुळे त्यांनी बॅक्ट्रियाही गमावला (इ.स.पू. दुसऱ्या शतकाच्या मध्याच्या सुमारास), आणि त्यानंतर ग्रीक सत्ता केवळ भारतातच टिकून राहिली |
| पार्थियन शकांना ढकलतात | पार्थियन राजा मिथ्रडेट्स याने शकांना पूर्व इराणमधून मागे ढकलले; ते सिंधू खोऱ्याकडे वळले |
| यूएझी पाठोपाठ येतात | यूएझी बॅक्ट्रियात स्थायिक झाले; त्यांच्या पाच कुळांपैकी एक असलेल्या कुषाणांनी पुढे त्यांना एकत्र केले आणि ते भारतात आले |
भारत खुला का होता. मौर्यांनी उत्तर-पश्चिमेत कोणतीही संरक्षणव्यवस्था उभारली नव्हती, आणि अशोकाचे वारस दुर्बल होते. अंदाजे इ.स.पू. 206 मध्ये सेल्युसिड राजा अँटिओकस तिसरा काबूल खोऱ्यातून खाली आला आणि त्याने मौर्यांपासून वरवर पाहता स्वतंत्र असलेल्या सुभगसेन या स्थानिक राजाकडून हत्ती घेतले.
1.2 साधने
नाणी (इंडो-ग्रीकांबद्दलचे मुख्य साधन), पाली मिलिंदपन्ह (Milindapanho), पतंजलीचे महाभाष्य (साकेत आणि माध्यमिका यांना यवनांनी दिलेले वेढे), जुनागढ, तख्त-ए-बही आणि रबातक येथील अभिलेख, चिनी इतिहासग्रंथ, ग्रीक लेखक (टॉलेमी, पेरिप्लस) आणि तक्षशिला, बेग्राम व मथुरा येथील उत्खनन.
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा