भारतीय तत्त्वज्ञान: आस्तिक आणि नास्तिक दर्शने
इ.स.पू. 6व्या शतकापर्यंत उपनिषदे आत्मा म्हणजे काय असा प्रश्न विचारू लागली होती, आणि भ्रमंती करणारे शिक्षक यज्ञ, आत्मा किंवा इच्छास्वातंत्र्य तरी खरे आहे का, असे विचारत होते (धार्मिक चळवळी विषय). पुढील हजार वर्षांत या वादचर्चांना प्रणालींचे (दर्शने) स्थिर रूप मिळाले; प्रत्येक प्रणालीकडे लहान सूत्रांचा (सूत्रे) मूळ ग्रंथ, विस्तृत भाष्ये (भाष्ये) आणि युक्तिवादाची एक पद्धत होती. काही आदर्शवादी होती; चार्वाकांसारखी इतर भौतिकवादी होती.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. दर्शन, आस्तिक आणि नास्तिक
- 2. 2. सहा आस्तिक दर्शनांचा आढावा
- 3. 3. न्याय आणि वैशेषिक: तर्क आणि परमाणू
- 4. 4. सांख्य आणि योग: द्वैत आणि साधना
- 5. 5. पूर्व मीमांसा: विधींचे कर्तव्य
- 6. 6. वेदांत (उत्तर मीमांसा) आणि त्याचे उपसंप्रदाय
- 7. 7. नास्तिक दर्शने I: चार्वाक, आजीवक आणि संशयवादी
- 8. 8. नास्तिक दर्शने II: बौद्ध तत्त्वज्ञान
- 9. 9. नास्तिक दर्शने III: जैन तत्त्वज्ञान
- 10. 10. प्रमाणे: आपल्याला कसे कळते?
- 11. 11. प्रमुख संकल्पनांची शब्दसूची
- 12. 12. तत्त्वज्ञान, विज्ञान आणि समाज
- 13. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 14. झटपट उजळणी
- 15. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. दर्शन, आस्तिक आणि नास्तिक
1.1 दर्शन म्हणजे काय
दर्शन हा शब्द दृश् (“पाहणे”) यावरून आला आहे. त्याचा अर्थ वास्तवाकडे पाहण्याची दृष्टी किंवा पद्धत. दर्शनात वास्तवाचे स्वरूप (तत्त्वमीमांसा, metaphysics), वैध ज्ञानाची साधने (ज्ञानमीमांसा, epistemology; प्रमाणांमार्फत) आणि सर्वोच्च ध्येयाचा मार्ग यांचा समावेश होतो.
बहुतेक दर्शनांचा एक समान आराखडा होता:
- कर्म आणि पुनर्जन्म: कृतींचे फळ मिळते, आणि आत्मा जन्मांच्या चक्रातून (संसार) जातो.
- त्या चक्रातून मुक्ती (मोक्ष, कैवल्य, निर्वाण) हे सर्वोच्च ध्येय आहे.
- अज्ञान हे बंधनाचे मूळ आहे, आणि (साधना किंवा भक्तीसह) योग्य ज्ञान मुक्त करते.
चार्वाकांनी या तिन्हींना नकार दिला. धर्मशास्त्रे आणि महाकाव्ये चार पुरुषार्थ सांगतात: धर्म (सदाचरण), अर्थ (संपत्ती), काम (इच्छा) आणि मोक्ष (मुक्ती). दर्शनांचे ध्येय असलेला मोक्ष सर्वोच्च मानला जाऊ लागला.
1.2 वर्गीकरण
| आस्तिक (वैदिक-मान्य) | नास्तिक (अवैदिक) | |
|---|---|---|
| कसोटी | वेदांचे प्रामाण्य मान्य करणे | वेदांचे प्रामाण्य नाकारणे |
| दर्शने | न्याय, वैशेषिक, सांख्य, योग, पूर्व मीमांसा, वेदांत (सहा दर्शने, षड्दर्शन) | चार्वाक (लोकायत), बौद्ध धर्म, जैन धर्म, आजीवक; तसेच संशयवादी (अज्ञानवादी) |
कसोटी वेद आहेत, ईश्वर नव्हे. अनेक आस्तिक दर्शनांना निर्मात्या ईश्वराची गरज नसते:
| दर्शन | ईश्वराविषयीचे मत |
|---|---|
| सांख्य (शास्त्रीय) | निर्माता ईश्वर नाही; जग प्रकृतीपासून (प्रकृती) विकसित होते |
| पूर्व मीमांसा | निर्मात्या ईश्वराची गरज नाही; वेद शाश्वत आणि कर्तारहित (अपौरुषेय) आहेत |
| योग | ईश्वराला शिक्षक आणि मार्गदर्शक म्हणून मान्य करतो |
| न्याय, वैशेषिक | ईश्वर शाश्वत परमाणूंपासून जगाला आकार देतो आणि कर्माच्या नियमाने जगाचे नियमन करतो |
| वेदांत | ब्रह्म हे अंतिम वास्तव आहे |
नास्तिक दर्शनांतही फरक आहेत: बौद्ध धर्म ईश्वराला मुक्तीसाठी असंबद्ध मानतो, चार्वाक ईश्वर पूर्णपणे नाकारतात, आणि जैन धर्म देवांना जिनाच्या खालचे स्थान देतो (विभाग 9).
1.3 दर्शने कशी वाढली
- मुळे. उपनिषदांनी (सुरुवातीची उपनिषदे अंदाजे इ.स.पू. 6व्या शतकापासूनची) आत्मा, ब्रह्म, कर्म आणि मोक्ष यांविषयीचे प्रश्न पुरवले. बौद्ध ग्रंथांत बुद्धाच्या काळात तब्बल 64 पंथ किंवा विचारसंप्रदाय असल्याचा उल्लेख आहे.
- सूत्र आणि भाष्य. प्रत्येक दर्शन एका सूत्रग्रंथातून शतकानुशतकांच्या भाष्यांमधून वाढले; सूत्रांचे काळ वादग्रस्त आहेत.
- आरंभीच्या याद्या. कौटिल्याचे अर्थशास्त्र राजासाठीच्या चार शास्त्रांमध्ये आन्वीक्षिकी (तर्कशास्त्र, चिकित्सक चौकशी) मोजते; ती सांख्य, योग आणि लोकायत यांची मिळून बनलेली आहे. विद्येची कसोटी शास्त्रार्थात (विद्वत्तापूर्ण वादविवाद) होत असे.
- संग्रहग्रंथ. माधव विद्यारण्य यांचा इ.स.च्या 14व्या शतकातील सर्वदर्शनसंग्रह दर्शनांचा आढावा घेतो.
- दर्शने नव्हेत. पाशुपत आणि कापालिक यांसारखे शैव धार्मिक संप्रदाय हे पंथ आहेत, तात्त्विक प्रणाली नव्हेत.
- जोड्या. सहा दर्शनांचा अभ्यास तीन जोड्यांमध्ये केला जातो, प्रत्येक जोडीचा जगाविषयीचा दृष्टिकोन समान आहे: न्याय–वैशेषिक, सांख्य–योग, पूर्व मीमांसा–उत्तर मीमांसा (वेदांत).
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा