चोल साम्राज्य (सुमारे इ.स. 850–1279)
संगम काव्यांत चोल हे तीन मुकुटधारी घराण्यांपैकी (मुवेंदर) एक होते; त्यांचे राजचिन्ह वाघ, राजधानी उरैयूर आणि बंदर पुहार होते (संगम काळ विषय). त्यानंतर अनेक शतके ते पल्लवांच्या अधीन असलेले लहान सरदार म्हणून क्षीण झाले. 9व्या शतकाच्या मध्यात विजयालयाने कावेरी त्रिभुज प्रदेश काबीज केला आणि नवी वंशपरंपरा स्थापन केली; तिला इतिहासकार साम्राज्यशाली (किंवा उत्तरकालीन) चोल म्हणतात.
चारशेहून अधिक वर्षे या घराण्याने तमिळ प्रदेशावर राज्य केले. पहिला राजराज आणि पहिला राजेंद्र यांच्या कारकिर्दीत या घराण्याने तुंगभद्रेपर्यंतचा दक्षिण भारत, श्रीलंका आणि मालदीव आपल्या ताब्यात ठेवले, गंगेकडे सैन्य आणि आग्नेय आशियाकडे आरमार पाठवले. चिठ्ठीद्वारे निवडल्या जाणाऱ्या ग्रामसभा, जमीन सर्वेक्षण, तलाव व कालवा सिंचन, जीवनाचे केंद्र असलेले मंदिर, बृहदीश्वर मंदिर आणि कांस्य नटराज यांसाठीही हे घराणे तितकेच स्मरणात आहे.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. साधने, मूळ प्रदेश आणि उदय
- 2. 2. उत्कर्षकाळ: पहिला राजराज आणि पहिला राजेंद्र
- 3. 3. उत्तरकालीन चोल, कल्याणीचे चालुक्य आणि ऱ्हास
- 4. 4. राज्य: राजा, अधिकारी, सैन्य आणि प्रांत
- 5. 5. स्थानिक स्वराज्य: ऊर, सभा, नगरम आणि नाडू
- 6. 6. जमीन, महसूल आणि सिंचन
- 7. 7. व्यापार, श्रेणी आणि समुद्र
- 8. 8. समाज
- 9. 9. धर्म आणि मंदिर
- 10. 10. साहित्य आणि विद्या
- 11. 11. कला आणि वास्तुकला
- 12. 12. चोल कांस्यशिल्पे
- 13. 13. उत्तरकालीन पांड्य (संक्षिप्त)
- 14. 14. चोल बातम्यांत (नोव्हेंबर 2026 च्या स्थितीनुसार)
- 15. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 16. झटपट उजळणी
- 17. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. साधने, मूळ प्रदेश आणि उदय
1.1 साधने
| साधन | त्यातून काय कळते |
|---|---|
| अभिलेख (दगडावर आणि तांब्यावर मिळून 10,000 हून अधिक) | बहुतांशी मंदिरांना दिलेली दाने, जमिनीचे व्यवहार, कर आणि करसवलती; नंतरच्या अभिलेखांत जाती व उपजातींचा उल्लेख आहे. मंदिरांच्या भिंतींवरील अभिलेखांत राजांच्या विजयांचे वर्णन आहे |
| ताम्रपट सनदा | राजाचे आदेश; त्यांत वंशावळ, युद्धे, प्रशासकीय विभागणी, स्थानिक संस्था आणि कर यांचा उल्लेख असतो; उदा., पहिल्या राजेंद्राचे करंदै ताम्रपट आणि आनैमंगलम (लायडेन) ताम्रपट (विभाग 14) |
| मेय्कीर्ती | राजाच्या प्रत्येक अभिलेखाच्या सुरुवातीला असलेली काव्यरूप, ठरावीक ऐतिहासिक प्रस्तावना; पहिला राजराज हा अशी प्रस्तावना रचणारा पहिला तमिळ राजा होता; तीत तो आपली कृत्ये वर्षागणिक सांगतो |
| साहित्य | कलिंगत्तुप्परणी, मूवरुला, कंब रामायणम्, पेरियपुराणम् (विभाग 10) |
| परकीय वृत्तांत | दूतमंडळे आणि व्यापार यांविषयीच्या चिनी नोंदी; श्रीलंकेची इतिवृत्ते; अरब लेखक; नंतरच्या पांड्यांसाठी मार्को पोलो आणि वस्साफ |
1.2 मूळ प्रदेश: चोलमंडलम
गाभा म्हणजे कावेरी त्रिभुज प्रदेश, चोलमंडलम; युरोपीयांनी या शब्दाचे संपूर्ण पूर्व किनाऱ्यासाठी “कोरोमंडल” (Coromandel) असे रूप केले. 11व्या शतकापर्यंत चोलांच्या ताब्यात तोंडैनाडू (उत्तर तमिळ प्रदेश), पांडिनाडू (दक्षिण), कोंगू प्रदेश, गंगवाडी (दक्षिण कर्नाटक) आणि मलैमंडलम (केरळ) हेही आले होते.
1.3 विजयालय आणि आरंभीचे राज्यकर्ते
- विजयालय (सुमारे 850–871). पल्लवांचे अधीनस्थ असलेल्या मुत्तरैयर यांच्या ताब्यात हा त्रिभुज प्रदेश होता. उरैयूरच्या जुन्या चोल घराण्यातील विजयालयाने तो अंदाजे 850 मध्ये त्यांच्याकडून घेतला, तंजावूर आपली राजधानी म्हणून विकसित केले आणि निशुंभसूदिनी देवीचे मंदिर उभारले. नंतरचे ताम्रपट या घराण्याची परंपरा करिकल याच्यापर्यंत नेतात.
- पहिला आदित्य (सुमारे 871–907) याने पल्लव अपराजित याला श्रीपुरंबियम येथे विजय मिळवण्यास मदत केली, नंतर त्या अपराजिताला सुमारे 897 मध्ये ठार मारले; यामुळे साम्राज्यशाली पल्लवांचा अंत झाला (दख्खन आणि दक्षिण भारत: चालुक्य, पल्लव आणि इतर विषय); आदित्याने तोंडैमंडलम आपल्या राज्यात सामील केला.
- पहिला परांतक (907–955) याने मदुराई घेतले (पदवी मदुरैकोंड); पांड्य दुसरा राजसिंह 920 मध्ये पळून गेला. उत्तरमेरूर अभिलेख (इ.स. 919 आणि 921) पहिल्या परांतकाच्या कारकिर्दीतील आहेत (विभाग 5). इ.स. 949 मध्ये राष्ट्रकूट तिसऱ्या कृष्णाने तक्कोलम (तमिळनाडूतील अरक्कोणमजवळ) येथे चोल सैन्याचा पराभव केला; तेथे राजगादीचा वारस राजादित्य हा तिसऱ्या कृष्णाचा गंग मित्र दुसरा बुतुग याच्या हातून मारला गेला (राष्ट्रकूट, पाल, प्रतिहार आणि त्रिपक्षीय संघर्ष विषय); राष्ट्रकूटांनी काही वर्षे कांची आणि तंजावूर आपल्या ताब्यात ठेवले.
- पुनरुज्जीवन तिसऱ्या कृष्णाच्या मृत्यूनंतर (967) सुंदर चोल आणि उत्तम चोल (970–985) यांच्या कारकिर्दीत झाले. उत्तम चोलाची आई सेंबियन महादेवी ही मंदिरांची आणि कांस्यशिल्पांची मोठी आश्रयदात्री होती.
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा