गुप्तकालीन संस्कृती: साहित्य, विज्ञान, धर्म आणि कला
राजे, सामंत, व्यापाऱ्यांच्या श्रेणी आणि बौद्ध मठ या सर्वांनी गुप्त काळात (सुमारे इ.स. 319–550) संस्कृतीसाठी अर्थसाह्य केले. त्या काळाने काय निर्माण केले ते हा विषय पाहतो. शास्त्रीय संस्कृत नाटक आणि काव्य यांना पुढील भारताने आदर्श मानलेले रूप मिळाले. आर्यभटाने पृथ्वीचे परिवलन मांडले. पुराणे आजच्या स्वरूपात आली, आणि उपासना वैदिक यज्ञवेदीकडून मंदिरातील मूर्तीकडे वळली. उत्तर भारतातील पहिली दगडी आणि विटांची मंदिरे बांधली गेली. सारनाथ येथे बुद्धमूर्ती आपल्या अभिजात शांततेला पोहोचली, आणि अजिंठा येथे चित्रकारांनी लेण्यांच्या भिंती अशा भित्तिचित्रांनी भरल्या ज्यांचा प्रभाव संपूर्ण आशियातील कलेवर पडला. या सर्वाला किती प्रमाणात “सुवर्णयुग” हे नाव द्यावे याबद्दल इतिहासकारांत अजूनही वाद आहे (विभाग 10).
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. पार्श्वभूमी: आश्रयदाते, भाषा आणि अभिरुची
- 2. 2. साहित्य
- 3. 3. विज्ञान, गणित आणि तंत्रज्ञान
- 4. 4. धर्म
- 5. 5. शिक्षण: नालंदा आणि इतर केंद्रे
- 6. 6. स्थापत्य: लेणी आणि पहिली मंदिरे
- 7. 7. शिल्पकला
- 8. 8. चित्रकला
- 9. 9. कलाकृती म्हणून नाणी
- 10. 10. संस्कृतीचे “सुवर्णयुग”? वाद
- 11. बातम्यांतील गुप्तकालीन संस्कृती
- 12. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 13. झटपट उजळणी
- 14. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. पार्श्वभूमी: आश्रयदाते, भाषा आणि अभिरुची
1.1 संस्कृतीसाठी पैसा कोणी दिला?
- राजे. समुद्रगुप्ताची कविराज (“कवींचा राजा”) म्हणून स्तुती केली गेली. दुसरा चंद्रगुप्त परंपरेने कालिदासाशी जोडला जातो.
- सामंत आणि शेजारी. दख्खनमधील वाकाटक हे प्रभावतीगुप्ताच्या माध्यमातून गुप्तांशी जोडलेले मित्र होते (गुप्त साम्राज्य: राजकीय इतिहास विषय). त्यांचे मंत्री आणि सामंत हे अजिंठा येथील नंतरच्या लेण्यांचे प्रमुख आश्रयदाते होते.
- व्यापारी आणि श्रेणी. रेशीम विणकरांच्या श्रेणीने (guild) मंदसौर येथे सूर्यमंदिर बांधले (मंदसौर जिल्हा, मध्य प्रदेश). श्रेणी आणि सामान्य दाते यांनीही बौद्ध आणि जैन संस्थांना दान दिले.
- मठ. नालंदा आणि इतर मठांनी अध्यापन, ग्रंथांच्या प्रती करणे आणि मूर्तिनिर्मिती यांना साहाय्य केले.
समाजाच्या वरच्या स्तरातील संपत्ती, जी विपुल सोन्याच्या नाण्यांतून दिसते, यामुळे राजपुत्र आणि श्रीमंत लोक कवी, विद्वान आणि कलाकार यांना आश्रय देऊ शकत.
1.2 संस्कृत: दरबार आणि विद्येची भाषा
- संस्कृत ही दरबारी भाषा झाली. सर्व गुप्त अभिलेख ब्राह्मी लिपीत संस्कृतमध्ये लिहिलेले आहेत.
- साहित्यिक संस्कृतमध्ये अलंकृत शैली (काव्य) विकसित झाली, जी पूर्वीच्या साध्या संस्कृतपेक्षा खूप वेगळी होती. पद्याला गद्यापेक्षा अधिक महत्त्व दिले गेले.
- प्राकृत भाषा दरबाराबाहेर विकसित होत राहिल्या. शौरसेनी मथुरेच्या आसपास, अर्धमागधी अवध आणि बुंदेलखंडात, आणि मागधी बिहारमध्ये बोलली जात असे. त्यांतून विकसित झालेली बोलीरूपे, म्हणजे अपभ्रंश, पुढे आधुनिक उत्तर भारतीय भाषांचा पाया बनली.
1.3 “नवरत्ने”: एक दंतकथा
एक लोकप्रिय परंपरा विक्रमादित्य नावाच्या एका राजाच्या दरबारात नऊ रत्ने (नवरत्ने) असल्याचे सांगते. नेहमीच्या यादीत कालिदास, अमरसिंह, धन्वंतरी आणि वराहमिहिर यांचा समावेश असतो. हा राजा सामान्यतः दुसरा चंद्रगुप्त मानला जातो, पण ही यादी एक नंतरची दंतकथा आहे: तिच्यात वेगवेगळ्या शतकांतील लोक एकत्र केलेले आहेत. उदाहरणार्थ, वराहमिहिर 6व्या शतकात होऊन गेला, म्हणजे दुसऱ्या चंद्रगुप्ताच्या खूप नंतर. कालिदासाचे स्थान दुसऱ्या चंद्रगुप्ताच्या दरबारात मानले जाते, आणि अमरसिंह गुप्त काळातील आहे.
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा