गुप्तकालीन प्रशासन, अर्थव्यवस्था आणि समाज
गुप्तांनी (सुमारे इ.स. 319–550) उत्तर भारताचा बहुतांश भाग एका शतकाहून अधिक काळ राजकीयदृष्ट्या एकत्र ठेवला (मागील विषय). हा विषय साम्राज्याचे शासन, करआकारणी आणि संघटन कसे होते ते पाहतो. मुद्रा, ताम्रपट, धर्मशास्त्रे (स्मृती), साहित्य आणि तीर्थयात्री फाहियान हे एकत्रितपणे एक असे राज्य दाखवतात जे मौर्यांपेक्षा कमी केंद्रीकृत होते, एक अशी अर्थव्यवस्था जी अधिकाधिक जमीन आणि भूमिदानांवर आधारलेली होती, आणि असा समाज ज्यात नवे गट सामील होत असतानाच वर्णव्यवस्था अधिक गुंतागुंतीची झाली.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. गुप्तकालीन शासन आणि समाजाची साधने
- 2. 2. राजा आणि केंद्रीय शासन
- 3. 3. प्रांत, जिल्हे, नगरे आणि गावे
- 4. 4. कायदा आणि न्याय
- 5. 5. महसूल आणि करआकारणी
- 6. 6. भूमिदाने आणि “सरंजामशाही” वाद
- 7. 7. शेती, हस्तव्यवसाय आणि श्रेणी
- 8. 8. व्यापार, बंदरे आणि नगरे
- 9. 9. नाणी
- 10. 10. समाज: वर्ण, जाती आणि नवे गट
- 11. 11. स्त्रिया आणि कुटुंब
- 12. 12. फाहियानने पाहिलेला गुप्तकालीन भारत
- 13. 13. “सुवर्णयुग”? वाद
- 14. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 15. झटपट उजळणी
- 16. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. गुप्तकालीन शासन आणि समाजाची साधने
| साधन | त्यातून काय कळते |
|---|---|
| वैशाली (बिहार) आणि भिटा (प्रयागराजजवळ, उत्तर प्रदेश) येथील मातीच्या मुद्रा | अधिकाऱ्यांची नावे (कुमारामात्य, दंडपाशिक), कार्यालये (अधिकरण) आणि श्रेणींच्या संस्था |
| दामोदरपूर ताम्रपट (दिनाजपूर जिल्हा, सध्याचा बांगलादेश; प्राचीन पुंड्रवर्धन) | पहिला कुमारगुप्त, बुधगुप्त आणि नंतरच्या राजांच्या जमीन-विक्रीच्या नोंदी: प्रांत आणि जिल्हा शासन, जिल्हा मंडळ |
| पहाडपूर ताम्रपट (बुधगुप्ताच्या कारकिर्दीतील; उत्तर बंगाल, आता बांगलादेशात) | नोंदी ठेवणारे अधिकारी, जमिनीची मोजणी, जमिनीवरील राजाचे अधिकार |
| रेशीम विणकरांचा मंदसौर अभिलेख (मंदसौर, मध्य प्रदेश), वत्सभट्टी याने रचलेला | एका श्रेणीचे स्थलांतर, व्यवसायबदल, मंदिरबांधणी |
| नारद, विष्णू, बृहस्पती आणि कात्यायन यांच्या स्मृती | कायदा, मालमत्ता, श्रेणी, दास, स्त्रिया, वर्णानुसार कर्तव्ये |
| कामंदकाचे नीतिसार (सुमारे इ.स. 400) | कोशाचे महत्त्व आणि महसुलाचे स्रोत |
यात इंदोर ताम्रपट (विभाग 7.3), एरण येथील नोंद (विभाग 11) आणि फाहियान (विभाग 12) यांची भर पडते. स्थानिक शासनाचे बहुतांश तपशील बंगाल आणि बिहार येथील आहेत, त्यामुळे इतर प्रांतांत स्थिती वेगळी असण्याची शक्यता आहे.
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा