दख्खन आणि दक्षिण भारत: चालुक्य, पल्लव आणि इतर (सुमारे इ.स. 300–750)
अंदाजे इ.स. 300 ते 750 दरम्यान विंध्य पर्वताच्या दक्षिणेकडील प्रदेशात एक शांत क्रांती घडून आली. उत्तर तमिळनाडू, दक्षिण कर्नाटक आणि गोदावरी व महानदी यांच्यामधील भूभाग यांसारखे प्रदेश पूर्वी इतरत्रून शासित होते; आता त्यांनी स्वतःची राज्ये निर्माण केली. अशी अंदाजे दोन डझन राज्ये होती आणि ती मुख्यतः त्यांच्या ताम्रपटांवरील भूमिदान-सनदांवरून ज्ञात आहेत. 7व्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत तीन राज्ये इतरांपेक्षा वरचढ ठरली: बादामीचे चालुक्य, कांचीचे पल्लव आणि मदुराईचे पांड्य. त्यांची स्पर्धा हे राजकीय इतिहासाचे मुख्य कथानक असले, तरी अधिक खोल बदल सामाजिक होते: भूमिदानांमुळे शेती नव्या प्रदेशांत पोहोचली, संस्कृत ही दरबाराची भाषा झाली, वैदिक यज्ञ राजविधी म्हणून परत आले आणि दक्षिणेतील पहिली दगडी मंदिरे बांधली गेली. दक्षिण भारत, जो एकेकाळी महाश्मयुगीन स्थळांचा प्रदेश होता, तो मंदिरांचा प्रदेश बनू लागला.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. द्वीपकल्पाचा नवा राजकीय नकाशा
- 2. 2. आरंभीची उत्तराधिकारी राज्ये: कदंब, पश्चिम गंग आणि विष्णुकुंडिन
- 3. 3. बादामीचे चालुक्य (इ.स. 543–753)
- 4. 4. कांचीचे पल्लव
- 5. 5. आरंभीचे पांड्य आणि कळभ्र कालखंडाचा अंत
- 6. 6. पल्लव–चालुक्य संघर्ष
- 7. 7. राजसत्ता आणि प्रशासन
- 8. 8. भूमिदाने, ग्रामीण विस्तार आणि समाज
- 9. 9. धर्म, विद्या आणि साहित्य
- 10. 10. कला आणि स्थापत्य
- 11. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 12. झटपट उजळणी
- 13. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. द्वीपकल्पाचा नवा राजकीय नकाशा
1.1 पूर्वीच्या टप्प्यापासून काय बदलले
| वैशिष्ट्य | पहिला ऐतिहासिक टप्पा (सुमारे इ.स.पू. 200 – इ.स. 300) | दुसरा टप्पा (सुमारे इ.स. 300–750) |
|---|---|---|
| प्रमुख सत्ता | दख्खनमध्ये सातवाहन; अगदी दक्षिणेकडील भागात चेर, चोल, पांड्य | अनेक प्रादेशिक राज्ये; नंतर चालुक्य, पल्लव, पांड्य |
| अर्थव्यवस्था | हस्तव्यवसाय, अंतर्गत व परकीय व्यापार, नाणी, अनेक नगरे | व्यापार, नगरे आणि नाणी यांचा ऱ्हास झाला; भूमिदानांमार्फत कृषी विस्तार |
| धर्म | आंध्र आणि महाराष्ट्रात अनेक बौद्ध स्मारके; तमिळनाडूत जैन व बौद्ध लेण्यांतील अभिलेख | राजांचे वैदिक यज्ञ; शिव आणि विष्णू यांची मंदिरातील उपासना; जैन धर्म मुख्यतः कर्नाटकात बलवान |
| अभिलेखांची भाषा | बहुतांशी प्राकृत; तमिळनाडूत तमिळ-ब्राह्मी | अंदाजे इ.स. 400 पासून संस्कृत ही सनदांची अधिकृत भाषा झाली |
1.2 प्रमुख राजवंश
| राजवंश | राजधानी | प्रदेश | कालखंड (सुमारे) |
|---|---|---|---|
| कदंब | बनवासी (वैजयंती) | उत्तर कर्नाटक, कोकण | 345–540 |
| पश्चिम गंग | कोलार, नंतर तलकाड | दक्षिण कर्नाटक (गंगवाडी) | 350–1004 |
| विष्णुकुंडिन | इंद्रपालनगर, नंतर विजयवाडा परिसर | आंध्र आणि तेलंगणा | 5वे शतक – 7व्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत |
| बादामीचे चालुक्य | वातापी (बादामी) | पश्चिम दख्खन, कर्नाटक | 543–753 |
| पूर्व चालुक्य | वेंगी | कृष्णा–गोदावरी त्रिभुज प्रदेश | 624 ते 11वे शतक |
| पल्लव | कांची (कांचीपुरम) | तोंडैमंडलम (उत्तर तमिळनाडू, दक्षिण आंध्र) | 4थे शतक–897 (6व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून साम्राज्यिक वंश) |
| पांड्य | मदुराई | दक्षिण तमिळनाडू (वैगई आणि तांब्रपर्णी खोरी) | 6व्या शतकाचा उत्तरार्ध – 10व्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत |
विदर्भात सातवाहनांनंतर वाकाटक आले (गुप्त साम्राज्य: राजकीय इतिहास विषय); कृष्णा–गुंटूर प्रदेशात नागार्जुनकोंडा येथील इक्ष्वाकूंची सत्ता पल्लवांनी हटवून त्यांची जागा घेतली.
परीक्षेसाठी सूचना: “पूर्व” आणि “पश्चिम” नावांची तीन वेगवेगळी घराणी: पश्चिम गंग (तलकाड, कर्नाटक) विरुद्ध पूर्व गंग (कलिंग, 5व्या शतकापासून); बादामीचे चालुक्य विरुद्ध वेंगीचे पूर्व चालुक्य विरुद्ध नंतरचे कल्याणीचे चालुक्य (10व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून).
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा