ताम्रपाषाणयुगीन आणि ताम्रसंचय संस्कृती
नवाश्मयुगाच्या अखेरीस भारतभर लोकांनी आपली पहिली धातू वापरण्यास सुरुवात केली: तांबे. त्यांनी दगड सोडला नाही: तांबे हे दगडी पाते आणि सूक्ष्माश्म हत्यारांच्या जुन्या संचात फक्त भर म्हणून आले. ज्या संस्कृतींनी दगड आणि तांबे एकत्र वापरले, त्यांना ताम्रपाषाणयुगीन (Chalcolithic; ग्रीक khalkos = तांबे, lithos = दगड) किंवा पाषाण-ताम्र टप्पा म्हणतात. हडप्पा नगरांच्या बाहेर (हा वेगळा विषय आहे), या तांबे वापरणाऱ्या शेतकऱ्यांनी राजस्थान, मध्य भारत, दख्खन आणि पूर्वेकडे ग्रामजीवन पसरवले. गंगा–यमुना दोआबात एका वेगळ्या परंपरेने तांब्याची हत्यारे आणि आकृत्या यांचे संचय मागे ठेवले, ते म्हणजे ताम्रसंचय (Copper Hoards); ते गेरू-रंगीत मृद्भांड्यांसह (Ochre Coloured Pottery, OCP) सापडतात.
आधार: NCERT आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तके; BrainParrot टीमने तपासलेले. आम्ही नोट्स कशा तयार करतो
- 1. 1. पाषाण-ताम्र टप्पा: अर्थ, काळ आणि प्रदेश
- 2. 2. प्रादेशिक संस्कृती एका नजरेत
- 3. 3. प्रादेशिक संस्कृती: एकेक करून
- 4. 4. ताम्रपाषाणयुगीन खेड्यातील जीवन
- 5. 5. दायमाबादची कांस्यशिल्पे
- 6. 6. मर्यादा आणि ऱ्हास
- 7. 7. ताम्रपाषाणयुगीन टप्प्याचे महत्त्व
- 8. 8. ताम्रसंचय संस्कृती आणि गेरू-रंगीत मृद्भांडी
- 9. 9. उत्तर भारतातील मृद्भांड्यांचा क्रम (झटपट तक्ता)
- 10. 10. चर्चेतील ताम्रपाषाणयुगीन स्थळे
- 11. मुख्य परीक्षेसाठी: विश्लेषण
- 12. झटपट उजळणी
- 13. परीक्षेतील सामान्य सापळे
1. पाषाण-ताम्र टप्पा: अर्थ, काळ आणि प्रदेश
"ताम्रपाषाणयुगीन" (Chalcolithic) म्हणजे काय. ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतीची व्याख्या तिच्या हत्यारसंचावरून होते, तारखेवरून नाही. लोक वापरत असत:
- दगडी पाती आणि सूक्ष्माश्म हत्यारे, तसेच काही दगडी कुऱ्हाडी.
- तांब्याची हत्यारे आणि अलंकार, सहसा जवळजवळ शुद्ध तांब्याचे. बहुतांश समुदायांना तांबे गाळण्याचे तंत्र माहीत होते, पण कांस्य तयार करण्यासाठी तांब्यात कथील मिसळणारे फार थोडे होते.
- चाकावर घडवलेली रंगवलेली मृद्भांडी, विशेषतः काळी-तांबडी मृद्भांडी.
- शेती, पशुपालन, शिकार आणि मासेमारी यांची ग्रामीण अर्थव्यवस्था.
कांस्य, नगरे आणि लेखन असलेल्या हडप्पावासीयांचा विचार स्वतंत्रपणे केला जातो; "ताम्रपाषाणयुगीन" ही संज्ञा बहुतांशी ग्रामीण, लेखनविरहित, तांबे वापरणाऱ्या संस्कृतींसाठी वापरली जाते.
हडप्पा संस्कृतीशी संबंध. ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृती कालानुसार तीन गटांत मोडतात:
| हडप्पाशी संबंध (प्रगत टप्पा सुमारे इ.स.पू. 2600–1900) | उदाहरणे | टिपा |
|---|---|---|
| हडप्पापूर्व | वायव्येकडील आरंभिक शेती टप्पे (उदा. कालिबंगन, हनुमानगढ जिल्हा, राजस्थान, त्याच्या हडप्पा टप्प्यापूर्वी) | सर्वांत जुन्या ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृती; काही पुढेही टिकल्या |
| समकालीन (हडप्पेतर) | आहाड–बनास, गणेश्वर–जोधपुरा (राजस्थान), कायथा (मध्य प्रदेश) | गणेश्वरने हडप्पावासीयांना तांबे पुरवले असावे |
| हडप्पोत्तर | माळवा, जोर्वे (दख्खन), प्रभास, रंगपूर (गुजरात), पूर्वेकडील संस्कृती, OCP | बहुतांश भारतीय ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृती याच गटात मोडतात |
वायव्य आणि पश्चिम भागांत पहिल्या शेती संस्कृती नवाश्मयुगीन नव्हे तर ताम्रपाषाणयुगीन होत्या. इतरत्र तांबे नवाश्मयुगीन टप्प्यानंतर किंवा त्याच्या बरोबरीने आले.
कालावधी. हडप्पा क्षेत्राबाहेरील बहुतांश ताम्रपाषाणयुगीन ग्रामसंस्कृती सुमारे इ.स.पू. 2000 ते 700 या काळात बहरल्या. सर्वांत जुन्या, आहाड–बनास, गणेश्वर–जोधपुरा आणि कायथा, इ.स.पू. तिसऱ्या सहस्रकापर्यंत मागे जातात. माळव्यात कायथा (सुमारे इ.स.पू. 2450 पासून) सर्वांत जुनी आहे; पश्चिम महाराष्ट्रातील मुख्य जोर्वे वसाहती नंतरच्या होत्या, आणि पश्चिम बंगालमधील वसाहती बहुधा सर्वांत शेवटच्या होत्या. हा टप्पा काही भागांत इ.स.पू. 1000 च्या आसपास आणि इतर भागांत इ.स.पू. 800–700 मध्ये संपला, जेव्हा लोखंडी हत्यारांनी जुना हत्यारसंच बदलला; काही स्थळांवरील उत्तर ताम्रपाषाणयुगीन थरांत कमी दर्जाचे लोखंड आढळते.
ते कुठे राहत. ताम्रपाषाणयुगीन अवशेष गाळाचे मैदानी प्रदेश आणि घनदाट जंगले वगळता जवळजवळ संपूर्ण भारतात आढळतात, बहुतांशी अर्ध-शुष्क भागांत डोंगरांपासून फार दूर नसलेल्या नदीकाठांवर (पश्चिम महाराष्ट्रात बोर आणि बाभळीचे झुडूप असलेली तपकिरी-काळी माती). मुख्य प्रदेश म्हणजे आग्नेय राजस्थान, पश्चिम मध्य प्रदेश (माळवा), पश्चिम महाराष्ट्र आणि पूर्व भारत (बिहार आणि पश्चिम बंगाल); तसेच विंध्यांजवळील प्रयागराज परिसरात अनेक स्थळे आहेत. सर्वाधिक उत्खनन पश्चिम महाराष्ट्रात झाले आहे. तेथे आणि राजस्थानात ताम्रपाषाणयुगीन लोक नवी जमीन खुली करणारे वसाहतकर्ते असल्याचे दिसते. दक्षिणेत नवाश्मयुग हळूहळू पाषाण-ताम्र टप्प्यात मिसळून गेले, म्हणून या संस्कृतींना नवाश्मयुगीन-ताम्रपाषाणयुगीन म्हणतात.
मोफत साइन अप करून या नोटचा प्रत्येक विभाग वाचा, विषयाशी संबंधित MCQ सोडवून सराव करा आणि फ्लॅशकार्डने उजळणी करा.
मोफत सुरुवात करा