BrainParrot

पुढील पिढीच्या सिंक्रोट्रॉन बीमलाइन्सच्या विकासासाठी इटलीतील एलेट्रा २.० मध्ये सह-भागीदार म्हणून भारताकडून ७० लाखांहून अधिक युरोंची वचनबद्धता: डॉ. जितेंद्र सिंह

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

१३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी विज्ञान व तंत्रज्ञान आणि पृथ्वी विज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार) डॉ. जितेंद्र सिंह यांनी इटलीतील एलेट्रा सिंक्रोट्रोन ट्रिएस्ते येथे एलेट्रा २.० कार्यक्रमांतर्गत संशोधन बीमलाइन्सच्या पुनर्विकासात भारत सह-भागीदार म्हणून सहभागी होणार असल्याची घोषणा केली.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – विज्ञान-तंत्रज्ञान: आंतरराष्ट्रीय वैज्ञानिक सहकार्य, संशोधन पायाभूत सुविधा; जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारत–इटली

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • एलेट्रा सिंक्रोट्रोन ट्रिएस्ते इटलीत आहे. भारत एलेट्रा २.० मध्ये सह-भागीदार असून भारत-केंद्रित बीमलाइन्सचा पुनर्विकास केला जात आहे.
  • सध्याच्या भारत-केंद्रित बीमलाइन्स: एक्सआरडी२ आणि एक्सप्रेस. दोन्ही सेवेतून काढल्या जातील.
  • बदली बीमलाइन्स: मायक्रो-एक्सआरडी (μXRD), मॅक्रोमॉलिक्युलर स्फटिकशास्त्रासाठी सूक्ष्म-केंद्रित बीमलाइन, आणि एक्सप्रेस सुपरबेंड (एक्सप्रेस-एसबी), उच्च-दाब विवर्तन बीमलाइन.
  • विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभाग हा भारताचा मुख्य निधीदाता (नोडल) विभाग आहे. घोषणा डॉ. जितेंद्र सिंह (विज्ञान व तंत्रज्ञान आणि पृथ्वी विज्ञान राज्यमंत्री, स्वतंत्र प्रभार) यांनी केली.
  • भारत–इटली कार्यकारी सहकार्य कार्यक्रम (इपोक) भारतीय संशोधकांना एलेट्राचा वापर करण्यास साहाय्य करतो.
  • सुधारित सुविधांमुळे खुली होणारी संशोधन क्षेत्रे: रसायनशास्त्र, भौतिकशास्त्र, प्रगत पदार्थ, संरचनात्मक जीवशास्त्र आणि इतर क्षेत्रे.
  • भारताच्या सहभागाबाबतचे आशयपत्र आधीच स्वाक्षरित झाले आहे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • भारताची वचनबद्धता २०२६-२७ पासून सुरू होणाऱ्या पाच वर्षांत ७ दशलक्ष युरोंहून अधिक आहे.
  • भारताचा एलेट्राशी संबंध २५ वर्षांहून अधिक काळाचा आहे. भारतीय शास्त्रज्ञ १९९८ पासून तेथे प्रयोग करत आहेत.
  • इटलीनंतर भारत हा एलेट्राचा दुसरा सर्वांत मोठा वापरकर्ता आहे. भारताने १,१०० हून अधिक प्रायोगिक प्रस्ताव पाठवले आहेत.
  • देशनिहाय प्रस्ताव: इटली ५४,१४०; भारत १,१०० हून अधिक (दुसरा); फ्रान्स १,०९८.
  • विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाने इटालियन बाजूसोबत एक्सआरडी२ आणि एक्सप्रेस यांच्या उभारणीस सुमारे २२ कोटी रुपयांचे संयुक्त अर्थसाहाय्य दिले. दोन्ही बीमलाइन्सचे संयुक्त उद्घाटन २० ऑक्टोबर २०१६ रोजी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाच्या सचिवांच्या इटली भेटीदरम्यान झाले.
  • या बीमलाइन्सचा वापर करण्यासाठी दरवर्षी सुमारे ५०–६० भारतीय शास्त्रज्ञ ट्रिएस्ते येथे जातात.
  • इपोक २०२२–२०२४: दरवर्षी ५० भारतीय संशोधकांनी (प्रत्येक सत्रात २५) वाटप केलेल्या शिफ्टमध्ये प्रयोग करण्यासाठी भेट द्यावी म्हणून विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाने तीन वर्षांसाठी २ कोटी रुपये मंजूर केले.
  • इपोक २०२५–२०२७ मध्ये सुविधेवर भारतीय संशोधकांच्या प्रयोगांसाठी तीन वर्षांत १.५ कोटी रुपयांचा प्रस्ताव आहे.

स्थिर–गतिशील दुवा

भारताला "बिग सायन्स" ची उपलब्धी काही प्रमाणात परदेशातच उभारावी लागते. सिंक्रोट्रोनसारख्या सुविधा एका संस्थेसाठी अतिशय खर्चिक आणि तांत्रिकदृष्ट्या गुंतागुंतीच्या असतात. म्हणून देश सामायिक आंतरराष्ट्रीय यंत्रांवर समर्पित बीमलाइन्स विकत घेतात. हे विज्ञान-मुत्सद्देगिरीचे उदाहरण आहे: संशोधक वापरकर्ते आणि पैसा तिकडे जातो, आणि त्या बदल्यात भारतीय शास्त्रज्ञांना बीमटाइमची हमी मिळते. सिंक्रोट्रोन ही इलेक्ट्रॉन साठवण-कड्यावर आधारित मोठी सुविधा आहे, जी अत्यंत तीव्र क्ष-किरण आणि इतर प्रकाश निर्माण करते. हा प्रकाश "बीमलाइन्स" कडे पाठवला जातो, जिथे संशोधक पदार्थ आणि जैव-रेणूंचे विश्लेषण करतात. स्फटिकशास्त्र, उच्च-दाब भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि पदार्थविज्ञान यांमध्ये त्याचा सामान्यतः वापर होतो.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – विज्ञान-तंत्रज्ञान: विज्ञान व तंत्रज्ञानातील घडामोडी आणि त्यांचे उपयोजन; स्वदेशीकरण. जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: द्विपक्षीय करार आणि भारत–इटली संबंध. पूर्वपरीक्षा – विज्ञान-तंत्रज्ञान.

पार्श्वभूमी

एलेट्रा सिंक्रोट्रोन ट्रिएस्ते

विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाची मूलभूत संशोधनासाठी महा-सुविधा योजना (भारतीय निधीचा मार्ग)

अधिक संदर्भ

  • एक्सआरडी२ आणि एक्सप्रेस यांना भारत सरकारने विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागामार्फत सह-अर्थसाहाय्य दिले. एक्सआरडी२ प्रथिने आणि जैविक मॅक्रोमॉलिक्यूल्स यांची त्रिमितीय रचना निश्चित करण्यासाठी समर्पित आहे.
  • विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाने प्रसिद्ध केलेल्या २०१६ च्या प्रसिद्धीपत्रकानुसार हे सहकार्य १९९८ पासून सुरू आहे आणि २०१० मध्ये सरकारने दोन बीमलाइन्सच्या उभारणीत सहभागी होण्याचा निर्णय घेतला.
  • एलेट्रा २.० यंत्र-उन्नतीचा स्वतःचा तपशील (रचना आणि कालावधी) विश्वसनीय स्रोतातून निश्चित झालेला नाही.

मेन्सचे पैलू

  • प्रवेश विरुद्ध मालकी: भारताचा सुमारे २५ वर्षांचा वापर आणि प्रस्तावांमध्ये दुसरे स्थान असले, तरी भारताची स्वतःची वचनबद्धता परदेशातील सह-भागीदारीच्या स्वरूपात आहे. याची देशांतर्गत सुविधा उभारण्याशी तुलना करावी.
  • गुंतवणुकीचे प्रमाण: पूर्वीची दोन बीमलाइन्सची २२ कोटी रुपयांची उभारणी आणि इपोकची लहान अनुदाने (तीन वर्षांत २ कोटी आणि १.५ कोटी रुपये) यांवरून आवर्ती प्रवेशासाठी निधी किती माफक राहिला हे दिसते. नवीन वचनबद्धता पाच वर्षांत ७ दशलक्ष युरोंहून अधिक आहे.
  • मनुष्यबळ क्षमता: ही वचनबद्धता संशोधन पायाभूत सुविधा आणि मनुष्यबळ क्षमतेला साहाय्य करते. दरवर्षी केवळ ५०–६० भारतीय शास्त्रज्ञ भेट देतात, त्यामुळे प्रवेश मर्यादित असून प्रस्तावांवर आधारित शिफ्टवर अवलंबून आहे.
  • वैज्ञानिक लाभ: संरचनात्मक जीवशास्त्र (मॅक्रोमॉलिक्युलर स्फटिकशास्त्र) आणि उच्च-दाब भौतिकशास्त्र यांचा संबंध औषध-शोध, प्रगत पदार्थ आणि रसायनशास्त्राशी आहे.
  • राजनैतिक आयाम: ही भागीदारी भारत–इटली सहकार्याचा नवा टप्पा दर्शवते. एलेट्रा २.० भारत आणि इतर देशांतील संशोधकांसाठी खुले आहे.
  • सातत्य: २०१६ च्या बीमलाइन्स सोडून न देता सेवेतून काढून त्यांची जागा नवीन बीमलाइन्स घेत आहेत. यातून सुमारे एका दशकाच्या चक्रात कार्यान्वयनापासून उन्नतीपर्यंतचा मार्ग दिसतो.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "मोठ्या संशोधन सुविधा आंतरराष्ट्रीय भागीदारीतून उभारण्याचे प्रमाण वाढत आहे. इटलीतील एलेट्रा सिंक्रोट्रोनमधील भारताच्या सहभागाच्या संदर्भात, परदेशातील 'बिग सायन्स' पायाभूत सुविधांचा प्रवेश विकत घेण्याचे फायदे आणि मर्यादा यांची चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • भारतीय सिंक्रोट्रोन सुविधा (राजा रामण्णा प्रगत तंत्रज्ञान केंद्र, इंदूर येथील इंडस-१/इंडस-२) आणि अणुऊर्जा विभाग–विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभाग यांच्या भूमिका
  • विज्ञान-मुत्सद्देगिरी आणि महा-विज्ञान प्रकल्पांमधील भारताचा सहभाग (सर्न, आयटीईआर, फेअर, लायगो-इंडिया)
  • औषध-शोधातील संरचनात्मक जीवशास्त्र आणि क्ष-किरण स्फटिकशास्त्र
  • भारत–इटली द्विपक्षीय संबंध
  • विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभाग आणि त्याच्या बाह्य-अर्थसाहाय्य योजना

विषय: GS3

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

14 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत