BrainParrot

मत्स्य-६००० मानवयुक्त पाणबुडी: २०२७ च्या सुरुवातीला ५०० मीटर खोलीची चाचणी डुबकी नियोजित

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित:

स्रोत: द हिंदू, 14 नोव्हेंबर, 2026

सारांश

  • पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाचे सचिव श्रीनिवास कुमार तुम्माला यांनी सांगितले की मत्स्य-६००० ची पहिल्या टप्प्यातील ५०० मीटर खोलीची चाचणी डुबकी जानेवारी–फेब्रुवारी २०२७ मध्ये बंगालच्या उपसागरात नियोजित आहे. समुद्रयान प्रकल्पांतर्गत ६,००० मीटर खोलीपर्यंत मानवयुक्त डुबकी घेण्याच्या दिशेने हे एक पाऊल आहे.
  • तिरुवनंतपुरम येथील एनसीईएसएस (राष्ट्रीय पृथ्वी विज्ञान अभ्यास केंद्र) येथे भारतीय विज्ञान अकादमीच्या ९२व्या वार्षिक सभेच्या निमित्ताने ते बोलत होते.
  • राष्ट्रीय सागरी तंत्रज्ञान संस्थेचे (एनआयओटी) दोन "पायलट"/"अ‍ॅक्वानॉट्स" यांना प्रशिक्षण दिले जात आहे. टायटॅनियम आवरणावर एनआयओटी इस्रोसोबत काम करत आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ विज्ञान-तंत्रज्ञान — स्वदेशी सखोल महासागर तंत्रज्ञान (सखोल महासागर मोहीम/समुद्रयान); नील अर्थव्यवस्था

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • समुद्रयान प्रकल्प: भारताची पहिली मानवी खोल समुद्र मोहीम, सखोल महासागर मोहिमेचा घटक (२०२१ मध्ये सुरू, पाच वर्षांसाठी ₹४,०७७ कोटी).
  • मत्स्य-६०००: स्वयंचलित मानवयुक्त पाणबुडी; ३ व्यक्तींना ६,००० मीटर खोलीपर्यंत नेते; २.१ मीटर व्यासाचा टायटॅनियम मिश्रधातूचा कर्मचारी गोल.
  • एनआयओटी (चेन्नई; पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयांतर्गत स्वायत्त संस्था) यांनी इस्रोच्या विक्रम साराभाई अंतराळ केंद्रासह विकसित केली.
  • लक्ष्य संसाधने: पॉलिमेटॅलिक नोड्यूल्स, गॅस हायड्रेट्स, जलउष्मीय सल्फाइड आणि कोबाल्ट कवच.
  • भारताचे खोल समुद्रातील खाणकाम आंतरराष्ट्रीय सागरतळ प्राधिकरणाच्या नियमांच्या चौकटीत चालते.
  • एका स्पष्टीकरणानुसार केवळ पाच देशांकडे (अमेरिका, फ्रान्स, चीन, रशिया, जपान) मानवयुक्त खोल समुद्र पाणबुड्या आहेत.

आकडेवारी आणि तपशील

  • पहिला टप्पा: बंगालच्या उपसागरात जानेवारी–फेब्रुवारी २०२७ साठी नियोजित ५०० मीटर खोलीची चाचणी डुबकी.
  • अंतिम ध्येय: टप्प्याटप्प्याने उभारलेले ६,००० मीटरपर्यंतचे मानवयुक्त वाहन.
  • क्षमता: २.१ मीटर व्यासाच्या गोलाकार टायटॅनियम आवरणात तीन माणसे.
  • चमू: एनआयओटीचे दोन "पायलट"/"अ‍ॅक्वानॉट्स" प्रशिक्षण घेत आहेत.
  • सचिवांनी सांगितले की २.१ मीटरचा टायटॅनियम गोल "फार थोडे देश" बनवू शकतात. आवरण एनआयओटी इस्रोसोबत बनवत आहे.
  • इस्रोच्या गगनयान कार्यक्रमाला जसे जनआकर्षण लाभले आहे, तसे समुद्रयान आणि मत्स्य-६००० ला मिळालेले नाही. तरीही या दोन्ही उपक्रमांमध्ये काही घटक समान असल्याचे सचिवांनी सांगितले.
  • घोषणेचे ठिकाण: तिरुवनंतपुरम येथील एनसीईएसएस मध्ये शुक्रवारी सुरू झालेली भारतीय विज्ञान अकादमीची दोन दिवसीय ९२वी वार्षिक सभा.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • सखोल समुद्रापर्यंत पोहोच असणे सामरिक आणि आर्थिक कारणांसाठी महत्त्वाचे आहे. सागरतळावरील खनिजे, खोल समुद्रातील जैवविविधता आणि सागर-हवामान विज्ञान हे सर्व खोलवर कार्य करण्याच्या क्षमतेवर अवलंबून आहेत.
  • मानवव्याप्त वाहनांमुळे थेट निरीक्षण आणि हस्तक्षेप शक्य होतो, ज्याची जागा मानवरहित वाहने पूर्णपणे घेऊ शकत नाहीत.
  • असे वाहन बनवण्यासाठी प्रगत साहित्य आणि अभियांत्रिकी लागते: दाब सहन करणारा टायटॅनियम गोल, उत्प्लावन प्रणाली आणि जीवन-आधार प्रणाली. म्हणूनच सचिवांनी भर दिला की असे आवरण फार थोडे देश बनवू शकतात.
  • मत्स्य-६००० हे आंतर-संस्था समन्वयाचेही उदाहरण आहे: पृथ्वी विज्ञान क्षेत्रातील एक संस्था अंतराळ संस्थेसोबत सामायिक तंत्रज्ञान पायावर काम करते.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – विज्ञान-तंत्रज्ञान: तंत्रज्ञानाचे स्वदेशीकरण आणि नवीन तंत्रज्ञानाचा विकास; विज्ञान-तंत्रज्ञानातील भारतीयांची कामगिरी | जीएस३ – अर्थव्यवस्था: नील अर्थव्यवस्था आणि सागरी संसाधने | पूर्वपरीक्षा – विज्ञान-तंत्रज्ञान / चालू घडामोडी

पार्श्वभूमी

सखोल महासागर मोहीम

समुद्रयान प्रकल्प आणि मत्स्य-६०००

राष्ट्रीय सागरी तंत्रज्ञान संस्था (एनआयओटी)

अधिक संदर्भ

  • पूर्वीच्या कालमर्यादा.
    • मे २०२५ मध्ये एनआयओटीने सांगितले होते की समुद्रयान मोहीम २०२६ च्या अखेरीपर्यंत सुरू होणे अपेक्षित आहे.
    • सखोल महासागर मोहिमेसाठी मंत्रिमंडळाने मंजूर केलेला अंदाजपत्रक कालावधी २०२१–२०२६ असा पाच वर्षांचा होता.
    • पीआयबीच्या आराखड्यानुसार २०२६ च्या सुरुवातीपर्यंत ५०० मीटरपर्यंत उथळ पाण्यातील प्रात्यक्षिक, २०२७ च्या मध्यापर्यंत एकत्रीकरण आणि खोल पाण्यातील चाचण्या, आणि २०२७–२८ दरम्यान वैज्ञानिक शोधमोहिमा अशी रूपरेषा होती.
  • आतापर्यंतच्या चाचण्या. मत्स्यची ५०० मीटर कार्यक्षेत्र श्रेणीत एकत्रित कोरड्या चाचण्या पार पडल्या. बंदर परिस्थितीत ओल्या चाचण्या झाल्याचेही वृत्त आहे.
  • जागतिक स्थान. एका स्पष्टीकरणानुसार केवळ पाच देशांनी (अमेरिका, फ्रान्स, चीन, रशिया आणि जपान) मानवयुक्त खोल समुद्र पाणबुड्या विकसित केल्या आहेत.
  • तांत्रिक वैशिष्ट्ये. ती १२ तासांच्या कार्यकालासाठी आणि आणीबाणीत ९६ तासांपर्यंत टिकण्यासाठी बनवली आहे. टायटॅनियम मिश्रधातूच्या गोलाची जाडी ८० मिमी आहे.
  • उपफायदे. मंत्रालयाने पाण्याखालील अभियांत्रिकीतील फायद्यांचा उल्लेख केला, जसे मालमत्ता तपासणी, पर्यटन आणि सागरी साक्षरता.

मेन्सचे पैलू

  • सामरिक आणि आर्थिक मूल्य.
  • सखोल महासागर क्षमता नील अर्थव्यवस्थेच्या ध्येयांना पाठबळ देते: सागरतळावरील खनिजे (निकेल, कोबाल्ट, मँगनीज), जैवविविधता मूल्यांकन आणि हवामान निरीक्षण.
  • ती भारताला आंतरराष्ट्रीय सागरतळ प्राधिकरणाच्या नियमांनुसार खोल समुद्रातील कार्यासाठी सज्ज करते.
  • तंत्रज्ञानातील स्वावलंबन.
  • या आकाराचा टायटॅनियम दाब-गोल फार थोडे देश बनवू शकतात. यश मिळाल्यास भारत मानवयुक्त खोल समुद्र क्षमता असलेल्या छोट्या गटात येईल.
  • यातून साहित्य, उत्प्लावन आणि जीवन-आधार प्रणालींमधील स्वदेशी क्षमता वाढते.
  • आंतर-संस्था समन्वय. आवरणावर एनआयओटी (पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयांतर्गत) इस्रोसोबत काम करत आहे. सचिवांनी गगनयानाशी समानता दर्शवली, ज्यातून मानवासाठी सुरक्षित प्रणाली, सुरक्षितता आणि मोहीम हमी यांतील सामायिक तज्ज्ञता सूचित होते.
  • टप्प्याटप्प्याने जोखीम व्यवस्थापन. ६,००० मीटरचा प्रयत्न करण्यापूर्वी बंगालच्या उपसागरात ५०० मीटरची चाचणी हे पहिले पाऊल आहे. चमूचे प्रशिक्षण सुरू आहे. पूर्वीच्या विधानांमध्ये २०२६ मध्ये साकार होण्याचा उल्लेख होता, तर पहिली चाचणी आता २०२७ च्या सुरुवातीला येत आहे. गुंतागुंतीच्या, पहिल्यांदाच होणाऱ्या प्रकल्पांमध्ये कालमर्यादा लांबणे ही सामान्य बाब आहे.
  • दृश्यमानतेतील तफावत. सचिवांच्या मते समुद्रयानाला गगनयानासारखे जनलक्ष लाभलेले नाही. विज्ञान संवाद आणि सागरी साक्षरता यांचा जनपाठबळावर आणि प्रतिभा-प्रवाहावर परिणाम होतो.
  • पुढील मार्ग. टप्प्याटप्प्याने पात्रता चाचण्या (उथळ आणि खोल) पूर्ण करणे, सुरक्षितता आणि प्रमाणन मानदंड तयार करणे, प्रशिक्षित अ‍ॅक्वानॉट्सची संख्या वाढवणे, आणि खोल समुद्र खाणकाम क्षमता व सागर-हवामान संशोधनाशी जोडणी करणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १० गुण:** "भारताच्या समुद्रयान प्रकल्पाचे उद्दिष्ट मानवाला ६,००० मीटर खोलीपर्यंत नेण्याचे आहे. त्याचे सामरिक आणि आर्थिक महत्त्व आणि त्यातील तांत्रिक आव्हाने यांची चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • नील अर्थव्यवस्था आणि सखोल महासागर मोहीम
  • आंतरराष्ट्रीय सागरतळ प्राधिकरण, यूएनक्लोस आणि पॉलिमेटॅलिक नोड्यूल्स
  • गगनयान आणि इस्रोच्या मानवासाठी सुरक्षित प्रणाली
  • पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या संस्था (एनआयओटी, एनसीईएसएस, इन्कॉइस)

विषय: GS3विज्ञान व तंत्रज्ञान

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

14 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत