केंद्रीय आरोग्य मंत्री श्री जे.पी. नड्डा यांनी क्षयरोगामुळे होणारे मृत्यू कमी करण्यातील भारताची उल्लेखनीय प्रगती अधोरेखित केली; टीबी-मुक्त भारतासाठीचा निर्धार पुन्हा व्यक्त
स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗
सारांश
जागतिक आरोग्य संघटनेचा जागतिक क्षयरोग अहवाल २०२६ प्रसिद्ध झाल्यानंतर केंद्रीय आरोग्यमंत्री जे. पी. नड्डा यांनी क्षयरोगाविरुद्धच्या भारताच्या प्रगतीकडे लक्ष वेधले. अहवालानुसार २०१५ पासून क्षयरोगाच्या मृत्यूंमध्ये ३८% घट झाली असून जागतिक घट ३५% आहे.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- अहवाल: जागतिक आरोग्य संघटनेचा जागतिक क्षयरोग अहवाल २०२६. सेअरो म्हणजे जागतिक आरोग्य संघटनेचे आग्नेय आशिया प्रादेशिक कार्यालय.
- कार्यक्रम: राष्ट्रीय क्षयरोग निर्मूलन कार्यक्रम (एनटीईपी). डिजिटल व्यासपीठ: नि-क्षय. पोषण योजना: नि-क्षय पोषण योजना. स्वयंसेवी उपक्रम: नि-क्षय मित्र.
- टीबी मुक्त भारत अभियान: डिसेंबर २०२४ मध्ये १०० दिवसांची सघन मोहीम म्हणून सुरू झाले आणि नंतर देशभर विस्तारले. मार्च २०२६ मध्ये आणखी एक सघन मोहीम सुरू करण्यात आली.
- जोश पथके उपक्रम: जनजागृती, पोहोच आणि लोकसहभागासाठी सरकारी अधिकारी, राष्ट्रीय छात्र सेनेचे (एनसीसी) छात्र आणि माय भारत स्वयंसेवक यांना एकत्र आणतो.
- उल्लेख केलेले तंत्रज्ञान: कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित पोर्टेबल डिजिटल छातीचे क्ष-किरण, जलद आण्विक निदान चाचण्या, नि-क्षय डिजिटल व्यासपीठ.
- एनटीईपी पूर्वी आरएनटीसीपी होता (२०२० मध्ये नाव बदलले). एनपीवाय एप्रिल २०१८ मध्ये सुरू झाली.
आकडेवारी आणि तपशील
- २०१५ पासून क्षयरोग मृत्यू ३८% नी कमी झाले (जागतिक घट ३५%). अंदाजित मृत्यू दर प्रति लाख लोकसंख्येमागे २८ (२०१५) वरून १८ (२०२५) पर्यंत घसरला. प्रसिद्धीपत्रकात ही भारतातील आतापर्यंतची सर्वाधिक घट असल्याचे म्हटले आहे.
- औषधसंवेदनशील क्षयरोगाच्या रुग्णांमधील उपचार यशस्वितेचा दर: ९४%.
- टीबी मुक्त भारत अभियानाचा व्याप: सघन तपासणीअंतर्गत २५ कोटींहून अधिक लोकांचा समावेश, ११ कोटींहून अधिक छातीचे क्ष-किरण, ३ कोटी आण्विक चाचण्या.
- ४८.६४ लाख क्षयरोग रुग्ण आढळले, त्यात सुमारे १५ लाख (१४.९७ लाख) लक्षणविरहित रुग्णांचा समावेश.
- २०२५ मध्ये ६७,९३३ ग्रामपंचायती क्षयरोगमुक्त घोषित झाल्या.
- कार्यक्रमाच्या निधीच्या गरजेपैकी ९६% देशांतर्गत स्रोतांतून भागवले जाते.
- जागतिक आरोग्य संघटनेच्या सेअरोने आग्नेय आशिया प्रदेशातील क्षयरोग मृत्यू कमी करण्यातील भारताच्या योगदानाची दखल घेतली आणि आरोग्य मंत्रालयाची घोषणा सामायिक केली.
स्थिर–गतिशील दुवा
क्षयरोग हा सार्वजनिक आरोग्य आणि सामाजिक निर्धारकांचा (कुपोषण, गरिबी, शहरी गर्दी) मूलभूत प्रश्न आहे. निर्मूलनाची रणनीती चार कल्पनांवर आधारित आहे: रुग्णांचा (लक्षणविरहित रुग्णांसह) लवकर शोध घेणे, त्यांच्यावर पूर्ण उपचार करणे, पोषण व सामाजिक आधार देणे आणि समुदायांना सहभागी करणे (जनआंदोलन). यशाचे मोजमाप रोगप्रसार, मृत्यू आणि उपचारांचे परिणाम यांवरून केले जाते. हे जागतिक उद्दिष्टांनुसार (शाश्वत विकास ध्येय ३.३) आणि जागतिक आरोग्य संघटनेच्या वार्षिक जागतिक क्षयरोग अहवालाद्वारे तपासले जाते.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – सामाजिक न्याय: आरोग्य, कल्याणकारी योजना आणि त्यांची कामगिरी; जीएस२ – प्रशासन: समुदायाचा सहभाग, तंत्रज्ञानाची भूमिका; जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: आंतरराष्ट्रीय संघटनांचे अहवाल व त्यांनी दिलेली मान्यता; जीएस३ – विज्ञान व तंत्रज्ञान: आरोग्य तंत्रज्ञान (कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित निदान).
पार्श्वभूमी
राष्ट्रीय क्षयरोग निर्मूलन कार्यक्रम (एनटीईपी)
नि-क्षय पोषण योजना (एनपीवाय)
प्रधानमंत्री टीबी मुक्त भारत अभियान (पीएमटीबीएमबीए)
अधिक संदर्भ
- लेखातील आकडे समजून घेण्यासाठी मानके (आधारवर्ष २०१५): जागतिक आरोग्य संघटनेच्या क्षयरोग समाप्ती रणनीतीचा २०२५ चा टप्पा क्षयरोग मृत्यूंमध्ये ७५% घट हा आहे, तर २०३० चे लक्ष्य ९०% घट आहे. भारताचे जाहीर केलेले निर्मूलन उद्दिष्ट २०२५ होते, म्हणजे जागतिक २०३० च्या कालमर्यादेपेक्षा पाच वर्षे आधी. त्यामुळे लेखातील २०१५ पासूनची क्षयरोग मृत्यूंमधील ३८% घट या दोन्ही मानकांपेक्षा बरीच कमी आहे. लेख स्वतः ही तुलना करत नाही.
- पोषण आधार: नि-क्षय पोषण योजनेअंतर्गत १ नोव्हेंबर २०२४ पासून ही मदत ₹५०० वरून दुप्पट करून संपूर्ण उपचार कालावधीसाठी प्रति रुग्ण दरमहा ₹१,००० करण्यात आली.
मेन्सचे पैलू
- निष्कर्ष आणि जागतिक मानके: मृत्यूंमध्ये ३८% घट (जागतिक ३५%) आणि ९४% उपचार यशस्वीता या सकारात्मक बाबी आहेत. मात्र २०१५ या आधारवर्षाच्या तुलनेत ही ३८% घट जागतिक आरोग्य संघटनेच्या क्षयरोग समाप्ती रणनीतीतील क्षयरोग मृत्यूंमधील ७५% (२०२५ चा टप्पा) आणि ९०% (२०३० चे लक्ष्य) घटीपेक्षा अजूनही बरीच कमी आहे.
- सक्रिय रुग्णशोध: २५ कोटी तपासण्या, ११ कोटी छातीचे क्ष-किरण, ३ कोटी आण्विक चाचण्या आणि १४.९७ लाख लक्षणविरहित रुग्णांचा शोध. लवकर निदानामुळे रोगाची तीव्रता वाढणे आणि संसर्ग पसरणे कमी होते.
- तंत्रज्ञान: कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित पोर्टेबल क्ष-किरण, जलद आण्विक चाचण्या आणि नि-क्षयवर आधारित देखरेख. दुर्गम भागातील उपलब्धता, माहितीची गोपनीयता आणि चुकीचे सकारात्मक निष्कर्ष या चिंतेच्या बाबी आहेत.
- सामाजिक निर्धारक: पोषण आधार (नि-क्षय पोषण योजना) आणि नि-क्षय मित्र हे क्षयरोगाकडे केवळ वैद्यकीय नव्हे तर गरिबी व कुपोषणाशी निगडित समस्या म्हणून पाहतात.
- विकेंद्रित व समुदाय-आधारित प्रशासन: २०२५ मध्ये ६७,९३३ ग्रामपंचायती क्षयरोगमुक्त घोषित झाल्या आणि जोश पथके (अधिकारी, एनसीसी छात्र, माय भारत स्वयंसेवक) हे तळागाळातील सहभाग दर्शवतात. "क्षयरोगमुक्त" दर्जाची पडताळणी आणि त्याचे टिकाऊपण हे विचारायचे प्रश्न आहेत.
- वित्तपुरवठा आणि मालकी: ९६% निधी देशांतर्गत असल्याने कार्यक्रम देणगीदारांवर फारसा अवलंबून नाही.
- मांडणीबाबत सावधानता: हे प्रसिद्धीपत्रक म्हणजे जागतिक आरोग्य संघटनेच्या अंदाजांवर आधारित मंत्रालयाचे निवेदन आहे. मुख्य परीक्षेच्या उत्तरात या आकडेवारीसोबत औषधप्रतिरोधी क्षयरोग, खासगी क्षेत्राकडून नोंदणी आणि उपचारानंतरचा पाठपुरावा यांसारख्या कायम असलेल्या आव्हानांचे संतुलित मूल्यमापन (लेखात न आलेले) मिसळावे.
- पुढील वाटचाल: तपासण्या सातत्याने चालू ठेवणे, औषधप्रतिरोधी क्षयरोगाची काळजी, पोषण आधार, खासगी क्षेत्राचा सहभाग आणि समुदाय-आधारित देखरेख बळकट करणे.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस२, १५ गुण:** "भारताचा क्षयरोग कार्यक्रम सक्रिय रुग्णशोध, तंत्रज्ञान आणि समुदायाच्या सहभागाकडे वळला आहे. क्षयरोग निर्मूलनाच्या दिशेने झालेली प्रगती आणि अजूनही शिल्लक असलेली आव्हाने यांचे मूल्यमापन करा."
संबंधित विषय
- शाश्वत विकास ध्येय ३ आणि जागतिक आरोग्य संघटनेची क्षयरोग समाप्ती रणनीती
- आयुष्मान भारत आणि आरोग्य व कल्याण केंद्रे; थेट लाभ हस्तांतरण
- राष्ट्रीय आरोग्य अभियान; सार्वजनिक आरोग्यातील पंचायती राज संस्था
- औषधप्रतिरोधी क्षयरोग (एमडीआर/एक्सडीआर) आणि निदान तंत्रज्ञान
- सामाजिक मोहिमांमध्ये राष्ट्रीय छात्र सेना (एनसीसी) आणि युवा स्वयंसेवकांची (माय भारत) भूमिका
विषय: GS2
13 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत