BrainParrot

ज्ञान प्रणाली समितीने सादर केलेल्या अहवालावर अभिप्राय आणि सूचना मागवल्या

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या ज्ञान प्रणाली समितीने आपला अंतिम अहवाल सादर केला आहे. ज्ञान आणि ज्ञान-उत्पादनांचे आर्थिक योगदान कसे मोजावे, यावरील हा कृतीक्षम धोरण-पेपर आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ – अर्थव्यवस्था: राष्ट्रीय उत्पन्न लेखांकन, वृद्धीचे मापन, संशोधन व विकास, डिजिटल अर्थव्यवस्था, विज्ञान व तंत्रज्ञान धोरण

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • सांख्यिकी मंत्रालयाची ज्ञान प्रणाली समिती ज्ञान आणि ज्ञान-उत्पादनांच्या मापनावरील कृतीक्षम धोरण-पेपर तयार करण्यासाठी स्थापन झाली. तिच्या आधीच्या तांत्रिक सल्लागार गटाने पायाभूत पेपरला मार्गदर्शन केले.
  • ज्ञान परिसंस्थेचे आठ घटक:
  • ज्ञान
  • क्षमता आणि मालमत्ता
  • सक्षमकारी पायाभूत सुविधा
  • ज्ञाननिर्मिती क्रियाकलाप
  • ज्ञान-उत्पादने
  • ज्ञान-अंतर्भूत उत्पादने
  • ज्ञान-सघन उद्योजकता
  • ज्ञानाचा उपयोग
  • ज्ञान-उत्पादने ओळखण्यासाठीच्या पाच सीमा-अटी: ज्ञान हा निविष्ट, ज्ञानाचा आशय, ओळखता येणे, संहिताकरण आणि आर्थिक मूल्य. ही व्यापक मार्गदर्शक तत्त्वे आहेत, काटेकोर निकष नाहीत.
  • शिफारस केलेला दृष्टिकोन: एसएनए २०२५ शी सुसंगत विषयनिहाय सांख्यिकी/लेख्यांचा संच, एकच एकत्रित मापक नव्हे.
  • प्राधान्य क्षेत्रे:
  • मानवी भांडवल
  • संशोधन व विकास
  • सर्जनशील अर्थव्यवस्था
  • एआय प्रणाली
  • डेटा आणि डेटाबेस
  • उच्च-तंत्रज्ञान उत्पादने आणि अग्रगण्य तंत्रज्ञान
  • डिजिटल अर्थव्यवस्था
  • प्राधान्याचे निकष: वृद्धी, उत्पादकता, स्पर्धात्मकता, सर्वसमावेशक वृद्धी व उपजीविका यांतील योगदान, भविष्यातील महत्त्व आणि किफायतशीर मापनक्षमता.
  • संघराज्यात्मक प्रारूप, तीन भूमिका:
  • प्रणाली समन्वयक समान मापन चौकट देतात
  • क्षेत्रीय संस्था (क्षेत्रीय मंत्रालये व विभाग) विशेष घटकांचे मापन करतात
  • प्रमुख भागीदार (राज्य सरकारे, नियामक, संशोधन व शैक्षणिक संस्था)
  • भारतातील संबंधित कार्य: संस्कृती उपग्रह लेखा (काम २०२५ मध्ये सुरू), अवकाश अर्थव्यवस्थेच्या जीडीपीतील योगदानाची चौकट (काम चालू) आणि डिजिटल अर्थव्यवस्था योगदान अभ्यास.
  • एसएनए २०२५ संयुक्त राष्ट्र सांख्यिकी आयोगाने २०२५ मध्ये ५६ व्या सत्रात स्वीकारले.

आकडेवारी आणि तपशील

  • १० फेब्रुवारी २०२५: प्रधान वैज्ञानिक सल्लागार प्रा. अजय कुमार सूद यांच्या अध्यक्षतेखालील बैठकीने या उपक्रमाला प्राथमिक दिशा दिली.
  • मे २०२५: सांख्यिकी मंत्रालयाने तत्कालीन क्षमता बांधणी आयोगाचे सदस्य डॉ. आर. बालसुब्रमण्यम यांच्या अध्यक्षतेखाली तांत्रिक सल्लागार गट स्थापन केला.
  • ३० सप्टेंबर २०२५: तांत्रिक सल्लागार गटाने सांख्यिकी मंत्रालयाने आयोजित केलेली विचारमंथन कार्यशाळा घेतली.
  • मे २०२६: "भारतीय अर्थव्यवस्थेतील ज्ञान आणि ज्ञान-उत्पादनांचे योगदान मोजण्याची चौकट" यावरील पायाभूत पेपर प्रसिद्ध झाला.
  • ५ मे २०२६: सांख्यिकी मंत्रालयाने पंतप्रधानांच्या आर्थिक सल्लागार परिषदेचे माजी सदस्य सचिव श्री रतन पी. वाटल यांच्या अध्यक्षतेखाली ज्ञान प्रणाली समिती स्थापन केली.
  • २०२५: एका अभ्यासाने २०२२–२३ साठी जीडीपीमधील डिजिटल अर्थव्यवस्थेच्या योगदानाचा अंदाज काढला.
  • सल्लामसलतीची अंतिम मुदत: अभिप्राय १२ डिसेंबर २०२६ पर्यंत आरएयू-२ (ॲट) एमओएसपीआय (डॉट) जीओव्ही (डॉट) इन या ईमेल पत्त्यावर पाठवायचे आहेत. अहवाल सांख्यिकी मंत्रालयाच्या संकेतस्थळावरील घोषणा विभागात उपलब्ध आहे.
  • लक्षात घेण्याजोगा "न केलेला" मुद्दा: संपूर्ण ज्ञान परिसंस्था एकाच वेळी मोजणे अव्यवहार्य आहे, म्हणून एकच एकत्रित मापक सुचवलेला नाही, असे पेपर म्हणतो.
  • आंतरराष्ट्रीय अनुभव: ज्ञानाशी संबंधित क्रियाकलाप सहसा अनेक पूरक लेख्यांद्वारे टिपले जातात.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • राष्ट्रीय उत्पन्न लेखांकन. जीडीपी आणि जीव्हीए आंतरराष्ट्रीय राष्ट्रीय लेखा प्रणालीनुसार (एसएनए) काढले जातात. पारंपरिक उत्पादन-सीमेबाहेरील किंवा अपुऱ्या प्रमाणात नोंदल्या जाणाऱ्या क्रियाकलापांचे मापन उपग्रह लेख्यांद्वारे केले जाते. हे मुख्य राष्ट्रीय लेख्यांच्या बरोबरीने ठेवलेले विषयनिहाय लेखे असून ते एखाद्या क्षेत्राचे पूरक चित्र देतात.
  • ज्ञानासाठी स्वतंत्र मापन का आवश्यक. ज्ञान-मालमत्ता (संशोधन व विकास, डेटा, सॉफ्टवेअर, एआय प्रणाली, मानवी भांडवल) उत्पादकता आणि स्पर्धात्मकतेला चालना देतात. मुख्य लेख्यांमध्ये त्यांची नोंद केवळ अंशतः होते.
  • धोरणातील उपयोग. त्यांच्या मापनामुळे भारताला आपली बलस्थाने आणि क्षमतेतील उणिवा ओळखता येतात आणि विकसित भारतासाठी प्राधान्यक्रम ठरवता येतात.
  • संघराज्यात्मक सांख्यिकी समन्वय. हे फेडरेटेड प्रारूप डेटाच्या क्षेत्रातील सहकारी संघराज्यवादाचे प्रतिबिंब आहे. केंद्रीय समन्वयक समान चौकट ठरवतो, तर क्षेत्रीय मंत्रालये आणि राज्ये विशेष स्वरूपाचा डेटा तयार करतात.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – अर्थव्यवस्था: वृद्धी व विकास, राष्ट्रीय उत्पन्नाचे मापन, संसाधन-जमवाजमव; जीएस३ – विज्ञान व तंत्रज्ञान: स्वदेशीकरण, माहिती तंत्रज्ञान/एआय, बौद्धिक संपदा हक्क; जीएस२ – शासन: पुराव्यावर आधारित धोरणनिर्मितीत सांख्यिकी संस्थांची भूमिका.

पार्श्वभूमी

सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय

राष्ट्रीय लेखा प्रणाली २०२५ (एसएनए २०२५)

ज्ञान परिसंस्था चौकट (पेपरमध्ये सुचवलेली)

अधिक संदर्भ

  • सांख्यिकी मंत्रालयाचे यापूर्वीचे डिजिटल अर्थव्यवस्थेवरील काम. पुरवठा-वापर तक्त्याच्या चौकटीचा वापर करणाऱ्या सांख्यिकी मंत्रालयाच्या एका अभ्यासानुसार २०१७-१८ साठी एकूण डिजिटल अर्थव्यवस्थेचे भारताच्या जीव्हीएमधील योगदान ७.३८% आणि मूळ डिजिटल अर्थव्यवस्थेचे ६.२३% होते.
  • एमईआयटीवाय-आयसीआरआयईआर अंदाज. इलेक्ट्रॉनिक्स व माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाच्या जानेवारी २०२५ मधील अहवालात ("भारताच्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेचे अंदाज व मापन", आयसीआरआयईआरने तयार केलेला) २०२२-२३ मध्ये डिजिटल अर्थव्यवस्था राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या ११.७४% असल्याचे नमूद केले आहे. डिजिटल सक्षमकारी उद्योगांचे (आयसीटी सेवा, इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादन आणि तत्सम) जीव्हीएमधील योगदान ७.८३% असल्याचेही त्यात आढळले. त्यात ओईसीडी चौकट वापरून बीएफएसआय, व्यापार आणि शिक्षण यांचा डिजिटल हिस्सा जोडला होता. म्हणजेच वेगवेगळ्या चौकटींमुळे डिजिटल अर्थव्यवस्थेचा हिस्सा वेगवेगळा येतो. हीच मापनाची समस्या ज्ञान प्रणाली अहवाल सोडवू पाहतो.

मेन्सचे पैलू

  • ज्ञान का मोजावे.
  • ज्ञान वृद्धी, उत्पादकता, स्पर्धात्मकता आणि धोरणात्मक क्षमतांना चालना देते.
  • पेपर या उपक्रमाला विकसित भारताच्या उद्दिष्टांशी जोडतो.
  • मापनामुळे क्षमतेतील उणिवा उघड होतात आणि प्राधान्यक्रम ठरवण्यास मदत होते.
  • मापनातील आव्हान.
  • एआय प्रणाली आता "मानवी ज्ञाननिर्मितीच्या पारंपरिक प्रारूपांच्या पलीकडे" ज्ञान आणि उपाय निर्माण करतात.
  • ज्ञान-उत्पादने ती अंतर्भूत करणाऱ्या उत्पादनांपासून वेगळी करणे कठीण असते, म्हणून पेपर निश्चित व्याख्येऐवजी लवचिक सीमा-अटी देतो.
  • व्यवहार्य रचना.
  • संपूर्ण परिसंस्था एकाच वेळी मोजणे अव्यवहार्य असल्याने पेपर एका आकड्याऐवजी विषयनिहाय लेख्यांची शिफारस करतो.
  • वृद्धी, समावेशन आणि वाजवी खर्चातील मापनक्षमता यांतील योगदानाच्या आधारे प्राधान्यक्रम ठरतात.
  • संस्थात्मक रचना.
  • संघराज्यात्मक प्रारूप जबाबदारी आणि बलस्थानांनुसार कामाची विभागणी करते: समन्वयक, क्षेत्रीय संस्था आणि राज्ये व शैक्षणिक संस्थांसह भागीदार.
  • यामुळे मंत्रालयांमधील द्विरुक्ती कमी होते, तरी समन्वय आणि डेटा-देवाणघेवाण ही आव्हाने कायम राहतात.
  • सहभागी धोरणनिर्मिती.
  • प्रधान वैज्ञानिक सल्लागारांच्या अध्यक्षतेखालील बैठकीपासून तांत्रिक सल्लागार गट, कार्यशाळा, पायाभूत पेपर, समिती आणि आता सार्वजनिक सल्लामसलत असा हा प्रवास झाला.
  • हे सल्लामसलतीवर आधारित, पुराव्यावर आधारित शासनाचे उदाहरण आहे.
  • जागतिक मानकांशी सुसंगतता. एसएनए २०२५ शी सुसंगततेमुळे लेखे आंतरराष्ट्रीय पातळीवर तुलनात्मक राहतात, आणि नवे मानक स्वतः डिजिटलीकरण व मानवी भांडवलाकडे अधिक लक्ष देते.
  • विद्यमान प्रयत्नांशी सातत्य. संस्कृती उपग्रह लेखा, अवकाश अर्थव्यवस्था चौकट आणि डिजिटल अर्थव्यवस्था अभ्यास हे उपग्रह व विषयनिहाय लेख्यांकडे वळण्याच्या व्यापक कलाचे द्योतक आहेत.
  • पुढील वाटचाल आणि सावधगिरी.
  • क्षेत्रीय संस्थांमध्ये क्षमता बांधणी करणे.
  • मंत्रालये आणि राज्यांमध्ये व्याख्यांचा मेळ घालणे.
  • डेटाची गुणवत्ता आणि वेळेवर प्रकाशन सुनिश्चित करणे.
  • इतर उत्पादनांमध्ये अंतर्भूत ज्ञानाची दुहेरी गणना करून योगदान फुगवणे टाळणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "पारंपरिक जीडीपी लेखांकन अर्थव्यवस्थेतील ज्ञान आणि डिजिटल मालमत्तांच्या योगदानाला अपुरे टिपते. भारताने ज्ञान-उत्पादने मोजण्यासाठी केलेल्या अलीकडील प्रयत्नांच्या संदर्भात, उपग्रह आणि विषयनिहाय लेखे ही उणीव कशी भरून काढू शकतात ते चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • जीडीपी विरुद्ध जीव्हीए, आधारवर्ष पुनरावलोकन आणि राष्ट्रीय लेख्यांची चौकट
  • उपग्रह लेखे (संस्कृती, अवकाश, डिजिटल अर्थव्यवस्था) आणि पुरवठा-वापर तक्ते
  • राष्ट्रीय सांख्यिकी आयोग आणि राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाची संस्थात्मक रचना
  • संशोधन व विकासावरील खर्च, एएनआरएफ आणि भारताचे नवोन्मेष निर्देशक
  • बौद्धिक संपदा हक्क, आर्थिक मालमत्ता म्हणून डेटा आणि एआय प्रशासन
  • सहकारी संघराज्यवाद आणि केंद्र/राज्य सांख्यिकी समन्वय

विषय: GS3

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

13 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत