BrainParrot

केंद्रीय जलशक्ती मंत्री श्री सी. आर. पाटील यांचे तिरुचिरापल्ली येथे जेजेएम २.० वरील पहिल्या प्रादेशिक परिषदेत मार्गदर्शन

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

पेयजल व स्वच्छता विभागाने (डीडीडब्ल्यूएस) तमिळनाडू सरकारच्या सहकार्याने १२–१३ नोव्हेंबर २०२६ रोजी तिरुचिरापल्ली येथे जेजेएम २.० वरील पहिली प्रादेशिक परिषद आयोजित केली. या परिषदेत दक्षिणेकडील सात राज्ये/केंद्रशासित प्रदेश सहभागी झाले. केंद्रीय जलशक्ती मंत्री सी. आर.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — शासन: कल्याणकारी योजना, केंद्र–राज्य संबंध, पंचायती राज; जीएस३ — पर्यावरण: जलसंधारण

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • जेजेएम २०१९ मध्ये जलशक्ती मंत्रालयाने सुरू केले (नोडल विभाग: पेयजल व स्वच्छता विभाग, डीडीडब्ल्यूएस). उद्दिष्ट: प्रत्येक ग्रामीण कुटुंबाला नळाद्वारे पाणी.
  • मिशन कालावधी: डिसेंबर २०२८ पर्यंत मंजूर (मूळ: मे २०२४).
  • जेजेएम २.० = पायाभूत सुविधा निर्मितीकडून खात्रीशीर सेवा पुरवठ्याकडे वाटचाल; प्रचालन व परिरक्षण, संस्थात्मक उत्तरदायित्व आणि दीर्घकालीन कार्यक्षमतेवर भर.
  • प्रमुख डिजिटल/शासन संज्ञा: सुजलम् भारत, जल अर्पण, हर घर जल प्रमाणन, जल संचय जन भागीदारी, पाणीपुरवठा मालमत्तांचे भू-टॅगिंग.
  • नमूद केलेले अभिसरण भागीदार: आदिवासी वस्त्यांसाठी पीएम-जनमन आणि धरती आबा जनजातीय ग्राम उत्कर्ष अभियान (डीए-जेजीयूए); जलसंधारण व भूजल पुनर्भरणासाठी व्हीबी-जी राम जी (ग्रामविकास मंत्रालय); प्रशिक्षणासाठी राष्ट्रीय ग्रामस्वराज अभियान (आरजीएसए); ग्रामस्तरीय कार्यकर्त्यांच्या प्रमाणनासाठी कौशल्य विकास व उद्योजकता मंत्रालय.
  • राष्ट्रीय सागरी तंत्रज्ञान संस्थेची (एनआयओटी) तंत्रज्ञाने: कमी तापमान औष्णिक निर्लवणीकरण (एलटीटीडी), लक्षद्वीपमध्ये आठ संयंत्रे; नवीकरणीय ऊर्जेला निर्लवणीकरणाशी जोडणारा सागरी औष्णिक ऊर्जा रूपांतरण (ओटीईसी) प्रकल्प.
  • गावातील प्रचालन व परिरक्षण यंत्रणा निश्चित झाल्यानंतरच ग्रामपंचायती "हर घर जल" घोषित करू शकतात.
  • परिषदेतील ऐतिहासिक संदर्भ: कल्लणई धरण आणि कावेरी जलव्यवस्थापन प्रणाली.

आकडेवारी आणि तपशील

  • परिषदेच्या तारखा: १२–१३ नोव्हेंबर २०२६. सहभागी: तमिळनाडू, कर्नाटक, केरळम (लेखात लिहिल्याप्रमाणे), आंध्र प्रदेश, तेलंगणा, पुदुच्चेरी, लक्षद्वीप.
  • जलविषयक विभागीय शिखर परिषदेचा पाठपुरावा: १–२ सप्टेंबर २०२६.
  • पाच प्रादेशिक परिषदांपैकी पहिली.
  • ग्रामीण नळ पाणी जोडण्या: मंत्र्यांच्या म्हणण्यानुसार सुमारे १६ कोटी कुटुंबे.
  • मिशनची मुदत: डिसेंबर २०२८; जेथे शक्य असेल तेथे डिसेंबर २०२७ पर्यंत काम पूर्ण करण्याचे आवाहन मंत्र्यांनी राज्यांना केले.
  • एनआयओटी: लक्षद्वीपमध्ये ८ एलटीटीडी संयंत्रे.
  • तमिळनाडूने नोंदवलेले उपाय: संयुक्त पाणीपुरवठा योजना, उंच टाक्यांची नियमित स्वच्छता, समुदाय-आधारित पाणी गुणवत्ता चाचणी, पाणी सेवा शुल्काची वसुली, जिल्हास्तरीय देखरेख.
  • या परिषदेसंदर्भात लेखात राज्यनिहाय व्याप्तीची आकडेवारी किंवा निधी वितरणाची माहिती दिलेली नाही.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • पेयजल पुरवठा ही प्रामुख्याने राज्यांची जबाबदारी आहे, म्हणून केंद्र शर्तींसह केंद्र पुरस्कृत योजनांद्वारे काम करते. जेजेएम २.० मध्ये केंद्रीय निधी राज्यांच्या सामंजस्य करारांतील सुधारणा-शर्तींशी जोडलेला आहे.
  • गावातील पाणीपुरवठा यंत्रणा चालवण्यात ग्रामपंचायती केंद्रस्थानी आहेत. ७३ व्या घटनादुरुस्तीनुसार पेयजल हा अकराव्या अनुसूचीतील विषय आहे (स्थिर मुद्दा).
  • ग्रामीण पाणीपुरवठा सेवांची शाश्वतता तीन गोष्टींवर अवलंबून असते: स्रोतांची शाश्वतता (भूजल व जलसंधारण), प्रचालन व परिरक्षणासाठी वित्तपुरवठा (वापरकर्ता शुल्क, वित्त आयोग अनुदाने) आणि स्थानिक कौशल्ये.
  • आंतरविभागीय अभिसरण (ग्रामविकास, पंचायती राज, आदिवासी कल्याण, कौशल्य विकास) हे संपूर्ण-शासन दृष्टिकोनाचे वैशिष्ट्य आहे.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – शासन: कल्याणकारी योजना; केंद्र–राज्य संबंध व सहकारी संघराज्यवाद; स्थानिक स्वराज्य संस्था (ग्रामपंचायती); जीएस३ – पर्यावरण: जलसंधारण व भूजल पुनर्भरण

पार्श्वभूमी

जल जीवन मिशन (जेजेएम) आणि जेजेएम २.०

अधिक संदर्भ

  • वित्तीय पुनर्रचना: एकूण खर्चतरतूद ८.६९ लाख कोटी रुपयांपर्यंत वाढवली असून केंद्रीय सहाय्य ३.५९ लाख कोटी रुपये आहे; २०१९-२० मध्ये मंजूर २.०८ लाख कोटी रुपयांपेक्षा ही वाढ आहे.
  • व्याप्ती (मार्च २०२६): त्या वेळी ओळखलेल्या १९.३६ कोटी ग्रामीण कुटुंबांपैकी सुमारे १५.८० कोटी (८१.६१%) कुटुंबांकडे नळजोडणी होती.
  • जेजेएम २.० ची संस्था व सुधारणा साधने:
    • सुजलम् भारत: प्रत्येक गावाला विशिष्ट सुजल गाव/सेवा क्षेत्र ओळखक्रमांक देणारी आणि स्रोतापासून नळापर्यंतच्या पुरवठा यंत्रणेचे नकाशांकन करणारी एकसमान राष्ट्रीय डिजिटल चौकट.
    • जल अर्पण: योजना कार्यान्वित करण्यात व औपचारिक हस्तांतरणात ग्रामपंचायती आणि ग्राम पाणीपुरवठा व स्वच्छता समित्यांचा (व्हीडब्ल्यूएससी) सहभाग.
    • जल उत्सव: त्रिस्तरीय वार्षिक मोहीम (राष्ट्रीय पातळीवर जल महोत्सव, राज्यांत राज्य जल उत्सव/नदी उत्सव, ग्रामपंचायतींत लोक जल उत्सव) जी जलजागृती आणि पाण्याचे स्थानिक सांस्कृतिक महत्त्व रुजवते. सुधारणा-संलग्न सामंजस्य करारांमध्ये याची तरतूद आहे.
  • सुधारणा-संलग्न सामंजस्य करार: जल महोत्सव २०२६ दरम्यान नऊ राज्यांनी सामंजस्य करारांवर स्वाक्षऱ्या केल्या होत्या (जेजेएम २.० ची कार्यचालन मार्गदर्शक तत्त्वे २२ मार्च २०२६ रोजी, जागतिक जल दिनी, प्रसिद्ध झाली). उत्तराखंड, कर्नाटक आणि त्रिपुरा यांच्याशी झालेल्या सामंजस्य करारांविषयीच्या पीआयबी प्रसिद्धीपत्रकात हे करार सहकारी संघराज्यवाद बळकट करणारे असल्याचे वर्णन केले होते.
  • प्रचालन व परिरक्षण धोरण: सुधारणा-संलग्न सामंजस्य करारांच्या कार्यक्रमांत केंद्रीय मंत्र्यांनी राज्यांना जेजेएम २.० मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार प्रचालन व परिरक्षण धोरणे अधिसूचित करण्याचे आवाहन केले आहे (जून २०२६ मध्ये त्यांनी सिक्कीमला सर्व १९ अत्यावश्यक मुद्दे समाविष्ट करण्यास सांगितले).
  • परिणामाचे दावे (मार्च २०२६ च्या मंत्रिमंडळ टिपणीतून): एसबीआय रिसर्चच्या अहवालानुसार जेजेएममुळे ९ कोटी महिलांची पाणी आणण्याच्या कष्टातून सुटका झाली.

मेन्सचे पैलू

  • मालमत्तांकडून सेवांकडे: मंत्र्यांनी सांगितले की जेजेएम २.० पायाभूत सुविधांकडून खात्रीशीर सेवा पुरवठ्याकडे जात आहे. त्यांनी राज्यांना विहित सुधारणा, विशेषतः प्रचालन व परिरक्षण आणि संस्थात्मक उत्तरदायित्व, राबवण्यास सांगितले; पात्र कामांसाठी केंद्रीय आर्थिक सहाय्य सुधारणा-शर्तींच्या पूर्ततेशी जोडलेले आहे.
  • सहकारी संघराज्यवाद: केंद्रीय सहाय्य सुधारणांवर सशर्त आहे; राज्ये कालबद्ध आराखडे सादर करतात. प्रादेशिक परिषदा परस्पर शिक्षण आणि केंद्र–राज्य समन्वयासाठी आहेत.
  • स्थानिक शासन व वित्त: डीडीडब्ल्यूएसच्या अधिकाऱ्यांनी ग्रामपंचायत-नेतृत्वाखालील शासन, ग्रामपंचायत विकास आराखडे (जीपीडीपी), वित्त आयोग अनुदाने, स्वतःचे महसूल स्रोत आणि प्रचालन व परिरक्षण वित्त यांवर भर दिला. तमिळनाडूने सेवा शुल्क वसुलीची माहिती दिली.
  • स्रोतांची शाश्वतता: मंत्र्यांनी जल संचय जन भागीदारी अंतर्गत भूजल पुनर्भरण, पर्जन्यजल संधारण आणि समुदाय-नेतृत्वाखालील संवर्धनाचे आवाहन केले. समुदायाची मालकी आणि प्रचालन व परिरक्षण यांसाठी तमिळनाडूच्या ऐतिहासिक कल्लणई–कावेरी प्रणालीचा दाखला देण्यात आला.
  • अभिसरण: ग्रामविकास मंत्रालय (व्हीबी-जी राम जी), पंचायती राज (जीपीडीपी, आरजीएसए), आदिवासी विकास (पीएम-जनमन, डीए-जेजीयूए) आणि कौशल्य विकास यांच्याशी जोडणी.
  • तंत्रज्ञान: सुजलम् भारत, मालमत्तांचे भू-टॅगिंग आणि डिजिटल देखरेख उत्तरदायित्वास मदत करतात. एनआयओटीचे एलटीटीडी व ओटीईसी हे जलसुरक्षेसाठी बेटांसाठीचे विशिष्ट उपाय दर्शवतात.
  • लिंगभाव व आरोग्य: मंत्र्यांनी सांगितले की नळाच्या पाण्यामुळे विशेषतः ग्रामीण महिलांचे जीवन सुधारते.
  • आव्हाने: कालमर्यादेचा दबाव (डिसेंबर २०२८ विरुद्ध डिसेंबर २०२७ चे आवाहन), प्रचालन व परिरक्षण वित्त, स्थानिक कौशल्ये आणि स्रोतांचा ऱ्हास. पाणी गुणवत्ता शासन आणि सेवा-पातळी मूल्यांकन हे प्राधान्याचे विषय राहतात.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १५ गुण:** "जल जीवन मिशन २.० हे जलपायाभूत सुविधा निर्मितीकडून शाश्वत सेवा पुरवठ्याची हमी देण्याकडे वाटचाल करू पाहते. यात अभिप्रेत असलेल्या सुधारणा आणि हे साध्य करण्यात ग्रामपंचायतींची भूमिका तसेच केंद्र–राज्य सहकार्य यांची चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • अकरावी अनुसूची, ७३ वी घटनादुरुस्ती, ग्रामपंचायत विकास आराखडे आणि राज्य वित्त आयोग
  • ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य संस्थांसाठी वित्त आयोग अनुदाने
  • भूजल व्यवस्थापन, अटल भूजल योजना आणि पर्जन्यजल संधारण
  • आदिवासी विकास योजना (पीएम-जनमन)
  • पाणी हा राज्यसूचीतील विषय; आंतरराज्य नदी जलविवाद (कावेरी)

विषय: GS2

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

12 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत