BrainParrot

भारताने खत अनुदानात ६४% वाढ केली, अर्थसंकल्पीय अंदाज ओलांडले

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित:

स्रोत: द हिंदू, 12 नोव्हेंबर, 2026

सारांश

  • केंद्रीय मंत्रिमंडळाने २०२६-२७ च्या रब्बी हंगामासाठी खतांवरील ₹६२,३७०.०२ कोटींच्या अनुदानास मंजुरी दिली. २०२५-२६ च्या रब्बी हंगामातील ₹३७,९५२ कोटींपेक्षा हे सुमारे ६४% जास्त आहे.
  • खरीप २०२६ च्या तरतुदीसह विचार करता, अर्थसंकल्पात ₹५४,००० कोटी तरतूद असताना आर्थिक वर्ष २७ मध्ये केवळ पी अँड के अनुदानाने ₹१ लाख कोटींचा टप्पा ओलांडला आहे. इराण युद्धानंतर जागतिक युरिया आणि एलएनजीच्या किमती वाढल्या आणि चढ्याच राहिल्या.
  • आर्थिक वर्ष २७ मधील खत अनुदानावरील एकूण खर्च अर्थसंकल्पित ₹१.७१ लाख कोटींपेक्षा मोठ्या फरकाने वाढू शकतो.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — अर्थव्यवस्था: अनुदाने, राजकोषीय तूट, कृषी निविष्ठा

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • एनबीएस १ एप्रिल २०१० पासून लागू आहे आणि ते फक्त पी अँड के खतांना लागू आहे. युरिया एनबीएसच्या बाहेर असून त्याची किंमत नियंत्रित आहे.
  • एनबीएस अनुदान पोषकतत्त्वांच्या (नायट्रोजन, फॉस्फरस, पोटॅशियम, सल्फर) प्रमाणाशी निगडित आहे. पी अँड के खतांची एमआरपी नियंत्रणमुक्त आहे, पण त्यावर देखरेख ठेवली जाते.
  • रब्बी हंगाम १ ऑक्टोबर–३१ मार्च, तर खरीप हंगाम १ एप्रिल–३० सप्टेंबर असा असतो (एनबीएस दरांसाठी व्याख्या केल्यानुसार).
  • एलएनजी हा युरिया निर्मितीसाठीचा प्रमुख कच्चा माल आहे.
  • महालेखा नियंत्रक (सीजीए) केंद्र सरकारच्या खर्चाची मासिक आकडेवारी प्रसिद्ध करतात.
  • केंद्रीय मंत्रिमंडळाने रब्बी २०२६-२७ साठीच्या खत अनुदान तरतुदीस मंजुरी दिली. माहिती व प्रसारण मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी ती जाहीर केली.
  • रब्बी २०२६-२७ ची तरतूद ऑक्टोबर २०२६ ते मार्च २०२७ या कालावधीसाठी आहे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • रब्बी २०२६-२७ पी अँड के अनुदान: ₹६२,३७०.०२ कोटी, म्हणजे रब्बी २०२५-२६ च्या ₹३७,९५२ कोटींपेक्षा ₹२४,४१७.७३ कोटींनी जास्त. ही वाढ सुमारे ६४% आहे.
  • खरीप २०२६ तरतूद: ₹४१,५३३.८१ कोटी.
  • दोन्ही हंगाम मिळून एकूण सुमारे ₹१.०४ लाख कोटी (₹४१,५३३.८१ + ₹६२,३७०.०२ कोटी) होतात. लेखानुसार, ₹५४,००० कोटींची अर्थसंकल्पीय तरतूद असताना आर्थिक वर्ष २७ मध्ये पी अँड के अनुदानाने ₹१ लाख कोटींचा टप्पा ओलांडला आहे.
  • आर्थिक वर्ष २७ चे अर्थसंकल्पित खत अनुदान: ₹१.७१ लाख कोटी, ज्यात युरियासाठी ₹१.१७ लाख कोटी समाविष्ट आहेत. आर्थिक वर्ष २६ मधील ₹१.८६ लाख कोटींवरून यात ८% पेक्षा जास्त कपात करण्यात आली होती.
  • अंदाजित खर्च: तो ₹३ लाख कोटींपेक्षा जास्त होऊ शकतो, आणि काही अंदाज ₹३.५० लाख कोटींपर्यंत जातात.
  • सीजीए आकडेवारी: सप्टेंबरपर्यंतच्या सहा महिन्यांतील खर्चाने आर्थिक वर्ष २७ च्या अर्थसंकल्पीय अंदाजांच्या ७०% चा टप्पा आधीच ओलांडला होता.
  • कारण: इराण युद्धानंतर जागतिक युरिया आणि एलएनजीच्या किमती झपाट्याने वाढल्या आणि अपेक्षेपेक्षा जास्त काळ चढ्या राहिल्या. त्यामुळे जागतिक किमती कमी होण्याच्या अपेक्षा फोल ठरल्या.
  • कमी अर्थसंकल्पीय तरतुदीमागील सांगितलेले कारण: आयात केलेल्या युरिया आणि पी अँड के खतांची गरज कमी होणे, ज्यामुळे मृदा आरोग्य आणि उत्पादकता सुधारण्यासाठी संतुलित पोषकतत्त्व वापर होईल.
  • मदन सबनवीस (बँक ऑफ बडोदा) म्हणाले की वायूच्या घडामोडी पाहता वाढीव खर्च अपेक्षितच होता, आणि अन्नधान्य महागाई झपाट्याने वाढत असताना निविष्ठा खर्चावर नियंत्रण ठेवणे महत्त्वाचे आहे. राजकोषीय तुटीचे जीडीपीशी प्रमाण ०.३% पर्यंत वाढेल असा त्यांचा अंदाज आहे, आणि हे आधीच गृहीत धरले गेले आहे असे ते सांगतात.
  • स्वतंत्र चौकटीतील मजकूर: हिवाळी पीक हंगामासाठी मंत्रिमंडळाची मंजुरी ₹६२३.७० अब्ज (६.६५ अब्ज डॉलर) आहे, अशी घोषणा माहिती व प्रसारण मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी केली. ऑक्टोबर २०२६–मार्च २०२७ साठी त्यात दिलेला ₹२४४.२ अब्जांचा आकडा मुख्य वृत्तातील ₹२४,४१७.७३ कोटींच्या वाढीशी जुळतो.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • खत अनुदान हा केंद्रीय अर्थसंकल्पातील अन्न व निविष्ठा अनुदानांचा प्रमुख घटक आहे. त्यामुळे अन्नसुरक्षा आणि शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नाला आधार मिळतो. मात्र भारत युरिया, पी अँड के खते आणि एलएनजी (युरियाचा कच्चा माल) यांपैकी बराचसा भाग आयात करत असल्याने अनुदानाचे प्रमाण जागतिक निविष्ठा किमतींवर अवलंबून असते.
  • युरियाची किंमत नियंत्रित असून तो पोषकतत्त्वाधारित अनुदानाच्या (एनबीएस) बाहेर आहे. फक्त पी अँड के खते एनबीएस अंतर्गत येतात. निविष्ठांच्या किमतीत आघात झाल्यास फरकाचा भार केंद्र सरकार उचलते, त्यामुळे राजकोषीय खर्च थेट जागतिक किमतींबरोबर बदलतो.
  • कमी अनुदान खर्चाचे अंदाजपत्रक करून नंतर किमतीत उसळी आल्यास अंदाज ओलांडले जातात. याचा परिणाम राजकोषीय तुटीवर होतो आणि इतर खर्चाला जागा उरत नाही.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – अर्थव्यवस्था: अनुदाने आणि प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष लाभ हस्तांतरण, राजकोषीय तूट, कृषी निविष्ठा; जीएस३ – कृषी: मृदा आरोग्य आणि संतुलित खतवापर; जीएस३ – अर्थव्यवस्था: महागाई आणि आयातअवलंबित्व (जागतिक आघात)

पार्श्वभूमी

पोषकतत्त्वाधारित अनुदान (एनबीएस) योजना (पी अँड के खते)

अधिक संदर्भ

  • मंत्रिमंडळाने खरीप २०२६ (१ एप्रिल–३० सप्टेंबर २०२६) साठीच्या एनबीएस दरांना ८ एप्रिल २०२६ रोजी मंजुरी दिली, त्यासाठी अंदाजे ₹४१,५३३.८१ कोटींची गरज होती. स्रोतानुसार रब्बी २०२६-२७ ची तरतूद ऑक्टोबर २०२६ ते मार्च २०२७ या कालावधीसाठी आहे.
  • युरिया, डीएपी, एमओपी आणि सल्फर यांच्या अलीकडील आंतरराष्ट्रीय किंमत कलांचा विचार करून खरीप २०२६ चे दर मंजूर करण्यात आले.
  • मागील हंगाम: रब्बी २०२५-२६ चे एनबीएस दर १ ऑक्टोबर २०२५ ते ३१ मार्च २०२६ या कालावधीसाठी लागू होते. त्या हंगामात डीएपीवरील अनुदान रब्बी २०२४-२५ मधील ₹२१,९११ वरून वाढून ₹२९,८०५ प्रति टन होते.

मेन्सचे पैलू

  • राजकोषीय विश्वासार्हता: ₹३–३.५ लाख कोटींच्या संभाव्य खर्चाविरुद्ध सुमारे ₹१.७१ लाख कोटींचे अंदाजपत्रक म्हणजे अंदाजे ७५–१००% अतिरिक्त खर्च. सहा महिन्यांत ७०% पेक्षा जास्त खर्च झाल्याने तूट उद्दिष्टांवर ताण येतो. बँक ऑफ बडोदाच्या मते जीडीपीच्या ०.३% पर्यंत वाढ होईल, जी आधीच गृहीत धरलेली आहे.
  • बाह्य आघात: हे अनुदान भू-राजकीय जोखमीचे (इराण युद्धाचा एलएनजी आणि युरियावरील परिणाम) संक्रमण माध्यम आहे. जागतिक किमती कमी होतील या गृहीतकावर अंदाजपत्रक तयार करण्याच्या मर्यादा यातून उघड होतात.
  • कार्यक्षमता विरुद्ध समता: अनुदानात ८% पेक्षा जास्त कपात ही संतुलित पोषकतत्त्व वापराला चालना देण्यासाठी आणि आयात कमी करण्यासाठी होती. किमती चढ्या असताना आणि अन्नधान्य महागाई वाढत असताना अनुदान कमी करणे किती कठीण आहे, हे अतिरिक्त खर्चातून दिसते.
  • मृदा आरोग्य आणि असंतुलन: युरियाच्या नियंत्रित किमतींमुळे नायट्रोजनचा अतिवापर होतो. एनबीएस रचनेचे (पोषकतत्त्वाधारित दर, नियंत्रणमुक्त एमआरपी) उद्दिष्ट हे सुधारणे आहे. युरियावरील जास्त खर्चाचा परिणाम म्हणून संतुलनाला विलंब होतो.
  • अन्नसुरक्षा आणि महागाई: निविष्ठा खर्च आटोक्यात ठेवल्याने शेतकऱ्यांचे उत्पन्न आणि अन्नधान्याच्या किमतींना संरक्षण मिळते, पण त्याची राजकोषीय किंमत मोजावी लागते.
  • पुढील मार्ग: फॉस्फेटयुक्त/पोटॅशयुक्त निविष्ठांमधील देशांतर्गत क्षमता, दीर्घकालीन आयात करार, नॅनो युरिया आणि जैव खते, शेतकऱ्यांना प्रत्यक्ष लाभ हस्तांतरण, आणि युरियाच्या किंमतीचे सुसूत्रीकरण.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "भारतातील खत अनुदान वारंवार अर्थसंकल्पीय अंदाजांपेक्षा जास्त झाले आहे. त्याची कारणे, राजकोषीय व कृषिशास्त्रीय परिणाम तपासा आणि सुधारणा सुचवा."

संबंधित विषय

  • पोषकतत्त्वाधारित अनुदान विरुद्ध युरिया किंमत निर्धारण; खत (नियंत्रण) आदेश; जीवनावश्यक वस्तू कायदा
  • राजकोषीय उत्तरदायित्व व अर्थसंकल्प व्यवस्थापन (एफआरबीएम); राजकोषीय तूट आणि महसुली तूट
  • खतांमधील प्रत्यक्ष लाभ हस्तांतरण; नीम-लेपित युरिया; नॅनो युरिया
  • अन्न अनुदान आणि किमान आधारभूत किंमत; अन्नधान्य महागाई; घाऊक किंमत निर्देशांक/ग्राहक किंमत निर्देशांक
  • ऊर्जा सुरक्षा आणि एलएनजी आयात; जागतिक कमोडिटी आघात

विषय: GS3अर्थव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

12 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत