BrainParrot

कर्करोगविरोधी औषधांच्या सुधारित किमती ९ नोव्हेंबरपासून लागू होणार;

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

राष्ट्रीय औषध किंमत प्राधिकरणाने (एनपीपीए) १३७ अनुसूचीबाह्य कर्करोग-विरोधी औषधांच्या कमाल विक्री किमतीवरील (एमआरपी) व्यापारी नफ्यावर मर्यादा घातली. सुधारित किमती ९ नोव्हेंबर २०२६ पासून लागू होतील. आतापर्यंत ७६ कंपन्यांनी १,२२५ औषधी सूत्रांसाठी सुधारित एमआरपी कळवल्या आहेत.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ — सामाजिक न्याय/आरोग्य: औषधांची परवडणारी किंमत आणि उपलब्धता; जीएस३ — अर्थव्यवस्था: किंमत नियमन

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • एनपीपीए रसायने व खते मंत्रालयाच्या औषध विभागाअंतर्गत आहे.
  • डीपीसीओ २०१३: असाधारण अधिकाराचा स्रोत परिच्छेद १९ आहे. वार्षिक किंमतवाढ परिच्छेद २०(१) नुसार नियंत्रित होते. ३०% कमाल व्यापारी नफ्याचे पालन केल्यास उत्पादक ही वाढ अजूनही घेऊ शकतात, असे प्रसिद्धीपत्रकात म्हटले आहे.
  • टीएमआर अनुसूचीबाह्य औषधांना लागू होतो. अधिसूचना एसओ ५६९०(ई) दिनांक १७ ऑक्टोबर २०२६ ची असून ती पुढील आदेश येईपर्यंत लागू राहील.
  • औषधांची यादी शिफारस करणारी तज्ज्ञ समिती आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या आरोग्य सेवा महासंचालनालयाने (डीजीएचएस) स्थापन केली होती.
  • ग्राहकांसाठी साधने: फार्मा सही दाम मोबाइल ॲप आणि एनपीपीएचे अधिकृत संकेतस्थळ. प्रसिद्धीपत्रकात तक्रारींसाठी टपाल पत्ता दिला आहे (उपसंचालक, देखरेख, एनपीपीए, नवी दिल्ली).
  • राज्य औषध नियंत्रक उत्पादक, वितरक, रुग्णालये आणि वैद्यकीय संस्था यांच्या अनुपालनावर देखरेख ठेवतात.
  • नमूद केलेली उदाहरणे: बेव्हासिझुमॅब १०० मिग्रॅ इंजेक्शन (फुफ्फुस, आतडे, अंडाशय आणि गर्भाशयमुख कर्करोग); डेनोसुमॅब ६० मिग्रॅ इंजेक्शन (स्तन आणि पुरःस्थ ग्रंथी कर्करोग; हाडांची झीज रोखते); पेगफिलग्रास्टिम ६ मिग्रॅ इंजेक्शन (कर्करोग रुग्णांमध्ये न्यूट्रोपेनिया रोखते).

आकडेवारी आणि तपशील

  • व्याप्ती: १३७ औषधे निश्चित केली. त्यापैकी १०–१५ औषधे भारतात अजून सुरू झालेली नाहीत, परंतु ती जेव्हा सुरू होतील तेव्हा त्यांना टीएमआर लागू होईल.
  • आतापर्यंतचे कंपन्यांचे अहवाल: ७६ कंपन्यांनी १२१ औषधांचा समावेश असलेल्या १,२२५ औषधी सूत्रांसाठी सुधारित एमआरपी कळवल्या. १,०३१ औषधी सूत्रांमध्ये घट नोंदवली गेली; ६०० ब्रँडमध्ये ५०% पेक्षा अधिक घट दिसते; सर्वाधिक घट ९६.४५% आहे. साध्या वजाबाकीनुसार उर्वरित १९४ औषधी सूत्रांमध्ये घट नोंदवली गेली नाही.
  • बचत: ग्राहकांसाठी वार्षिक अंदाजे ₹३,५०२.३१ कोटी.
  • नफ्याची मर्यादा: कमाल अनुज्ञेय व्यापारी नफा ३०%.
  • अंमलबजावणी दिनांक: ९ नोव्हेंबर २०२६.
  • प्रदर्शन आणि अनुपालन: प्रत्येक किरकोळ विक्रेता, वितरक, रुग्णालय आणि संस्था यांनी सुधारित एमआरपी यादी संकेतस्थळांवर आणि आपल्या परिसरात प्रदर्शित करणे आवश्यक आहे.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • भारतातील औषध किंमत नियमन दोन स्तरांवर चालते. आवश्यक औषधांसाठी (अनुसूचीतील औषधी सूत्रे) कमाल किमती निश्चित केल्या जातात. अनुसूचीबाह्य औषधांच्या बाबतीत राज्य प्रामुख्याने किंमतवाढीवर देखरेख ठेवते. किरकोळ विक्रेत्याला मिळणारी किंमत आणि एमआरपी यांतील वाढीव फरकावर मर्यादा घालण्यासाठी राज्याने व्यापारी नफ्याचे सुसूत्रीकरण (टीएमआर) हे लक्ष्यित साधन वापरले आहे.
  • टीएमआर उत्पादकाची किंमत ठरवत नाही. तो वितरण साखळीतील नफावाढ रोखतो, जे रुग्णांच्या खिशातून होणाऱ्या आरोग्य खर्चाचे एक प्रमुख कारण आहे.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – शासन/सामाजिक न्याय: आरोग्य, कल्याण आणि नियामकांची भूमिका | जीएस३ – अर्थव्यवस्था: किंमत नियंत्रण आणि बाजार नियमन; आवश्यक वस्तू कायदा | राज्यव्यवस्था: वैधानिक/कार्यकारी संस्था आणि प्रत्यायोजित कायदेनिर्मिती (औषध किंमत नियंत्रण आदेश)

पार्श्वभूमी

राष्ट्रीय औषध किंमत प्राधिकरण (एनपीपीए)

औषध (किंमत नियंत्रण) आदेश, २०१३ (डीपीसीओ)

अधिक संदर्भ

  • २०१९ चा प्रायोगिक प्रकल्प. फेब्रुवारी २०१९ मध्ये एनपीपीएने परिच्छेद १९ चा वापर करून ४२ अनुसूचीबाह्य कर्करोग-विरोधी औषधांवर एमआरपीच्या ३०% पर्यंत व्यापारी नफ्याची मर्यादा घातली. "संकल्पनेच्या सिद्धतेसाठी" हा स्पष्टपणे प्रायोगिक प्रकल्प होता. या ४२ औषधांवरील मर्यादेमुळे ५२६ ब्रँडच्या एमआरपीमध्ये ९०% पर्यंत घट झाली. नंतरच्या एका पीआयबी उत्तरात वार्षिक बचत सुमारे ₹९८४ कोटी असल्याचा अंदाज दिला होता.
  • सध्याची अधिसूचना. एनपीपीएने डीपीसीओ २०१३ च्या परिच्छेद १९ अंतर्गत नफ्याची मर्यादा एमआरपीच्या ३०% ठेवली. पीआयबीच्या ऑक्टोबर २०२६ च्या प्रसिद्धीपत्रकात पेम्ब्रोलिझुमॅब, डुर्वालुमॅब आणि ओसिमर्टिनिब यांसारख्या मोठ्या प्रमाणात वापरल्या जाणाऱ्या औषधांची नावे दिली होती.
  • हस्तक्षेप का आवश्यक वाटला. ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी ३०% मर्यादेला तत्त्वतः मान्यता देताना उद्धृत केलेल्या एनपीपीएच्या विश्लेषणात अनुसूचीबाह्य कर्करोग औषधांवर सरासरी सुमारे १७०% नफावाढ आढळली, तर काहींवर ती ७००% पर्यंत होती.
  • पुरवठ्याची सुरक्षितता. एनपीपीएच्या १७ ऑक्टोबर २०२६ च्या प्रसिद्धीपत्रकाने उत्पादकांना अधिसूचित औषधी सूत्रांचे सध्याचे उत्पादन व पुरवठा पातळी कायम ठेवण्याचे निर्देश दिले, जेणेकरून मर्यादेमुळे कृत्रिम तुटवडा निर्माण होऊ नये.
  • कायमस्वरूपीपणाबाबत संसदीय मत. रसायने व खते विषयक स्थायी समितीने ६ ऑगस्ट २०२६ च्या अहवालात नमूद केले की टीएमआरचा वापर फक्त प्रायोगिक स्तरावर झाला आहे आणि डीपीसीओ २०१३ मध्ये कायमस्वरूपी टीएमआर चौकट समाविष्ट करण्यासाठी कोणतीही निश्चित कालमर्यादा नाही. रुग्णालये आणि किरकोळ विक्रेते एमआरपीवर २० ते ६०% सवलत देतात, यावरून मोठे अंतर्भूत नफे दिसतात, असेही समितीने नमूद केले.

मेन्सचे पैलू

  • आरोग्य परवडणारेपणा: खिशातून होणारा खर्च हे आपत्तीजनक आरोग्य खर्चाचे प्रमुख कारण आहे. व्यापारी नफ्यावरील मर्यादा किरकोळ विक्रेत्याला मिळणारी किंमत आणि एमआरपी यांतील तफावतीवर उपाय करते.
  • प्रायोगिक प्रकल्पापासून व्यापक व्याप्तीकडे: २०१९ मधील ४२ औषधांवरून २०२६ मध्ये १३७ औषधांपर्यंत. ५०% पेक्षा अधिक घट झालेले ६०० ब्रँड आणि ९६.४५% ही कमाल घट यावरून काही नफे किती मोठे होते हे दिसते.
  • नियामक रचना: टीएमआर उत्पादकाच्या किमतीवर नव्हे तर वितरण साखळीवर परिणाम करतो. त्यामुळे उच्च कारखाना-किंमत तो ठरवू शकत नाही. तो एनएलईएम औषधांसाठीच्या पूर्ण कमाल किंमत निश्चितीमध्ये आणि इतर औषधांवरील सौम्य देखरेखीमध्ये मध्यम स्थानी आहे. अद्याप सुरू न झालेल्या १०–१५ औषधांचा आधीच समावेश केला आहे.
  • अंमलबजावणीतील आव्हाने:
  • अनुपालन राज्य औषध नियंत्रकांवर अवलंबून आहे.
  • सुधारित किमतींचे किरकोळ स्तरावर प्रदर्शन आणि ग्राहक जागरूकता (फार्मा सही दाम ॲप).
  • ३०% नफ्याचे पालन करून उत्पादक परिच्छेद २०(१) नुसार वार्षिक वाढ घेऊ शकतात.
  • तुटवडा किंवा ब्रँड बदल यांसारखे पुरवठ्याकडील धोके या प्रसिद्धीपत्रकात चर्चिलेले नाहीत. एनपीपीएच्या १७ ऑक्टोबरच्या आधीच्या प्रसिद्धीपत्रकात उत्पादकांना उत्पादन आणि पुरवठा पातळी राखण्यास सांगितले होते, त्यामुळे सातत्यपूर्ण उपलब्धतेवर देखरेख आवश्यक आहे.
  • कायदेशीर आधार: कायमस्वरूपी चौकटीऐवजी असाधारण अधिकाराचा (परिच्छेद १९) वारंवार वापर केल्याने निश्चितता आणि कायदेशीर टिकाऊपणाचे प्रश्न निर्माण होतात. कायमस्वरूपी टीएमआर चौकटीसाठी कालमर्यादा नसल्याकडे स्थायी समितीने लक्ष वेधले.
  • पुढील वाटचाल: टीएमआरचा डीपीसीओ २०१३ मध्ये कायमस्वरूपी यंत्रणा म्हणून समावेश करणे, आकडेवारीची व्याप्ती वाढवणे, जेनेरिक औषधे आणि जनऔषधी यांच्या प्रसाराची जोड देणे, आणि किमतींसोबत उपलब्धतेवरही देखरेख ठेवणे.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १५ गुण:** "व्यापारी नफ्याचे सुसूत्रीकरण १३७ कर्करोग-विरोधी औषधांपर्यंत विस्तारण्यात आले आहे. भारतात आवश्यक औषधे परवडणारी करण्याच्या दृष्टीने या दृष्टिकोनाचा तर्क, कायदेशीर आधार आणि मर्यादा यांचे परीक्षण करा."

संबंधित विषय

  • राष्ट्रीय आवश्यक औषधांची यादी (एनएलईएम) आणि अनुसूचीतील विरुद्ध अनुसूचीबाह्य औषधी सूत्रे
  • राष्ट्रीय औषध किंमत धोरण, २०१२
  • आवश्यक वस्तू कायदा, १९५५
  • खिशातून होणारा खर्च आणि आयुष्मान भारत पंतप्रधान जन आरोग्य योजना
  • जनऔषधी योजना आणि जेनेरिक औषधे
  • असंसर्गजन्य रोगांच्या (कर्करोग) प्रतिबंध आणि नियंत्रणासाठी राष्ट्रीय कार्यक्रम

सराव प्रश्न

  1. 1. भारतातील कर्करोगविरोधी (anti-cancer) औषधांच्या व्यापारी मार्जिन तर्कसंगततेच्या (trade margin rationalization) संदर्भात, खालील विधानांचा विचार करा: 1. या औषधांच्या सुधारित किमती 9 डिसेंबर, 2026 पासून लागू झाल्या. 2. NPPA ने 137 कर्करोगविरोधी औषधांच्या कमाल किरकोळ किंमतीवर (MRP) व्यापारी मार्जिन (trade margins) मर्यादित केले. 3. किमती कपातीच्या परिणामी, ग्राहकांना होणारी अंदाजित वार्षिक बचत ₹3,502.31 कोटी असेल. वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत?
    उत्तर पाहा

    उत्तर: (A) फक्त 2 आणि 3

    स्पष्टीकरण: विधान 1 चुकीचे आहे — स्त्रोतानुसार: या औषधांच्या सुधारित किमती 9 नोव्हेंबर, 2026 पासून लागू होतील. विधान 2 बरोबर आहे: रसायने आणि खते मंत्रालयाच्या (Ministry of Chemicals and Fertilizers) औषध विभागांतर्गत असलेल्या राष्ट्रीय औषध किंमत प्राधिकरणाने (NPPA) आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या (Ministry of Health & Family Welfare) अंतर्गत महासंचालक, आरोग्य सेवा (DGHS) यांनी 17 ऑक्टोबर, 2026 रोजी स्थापन केलेल्या तज्ज्ञ समितीच्या (Expert Committee) शिफारशींच्या आधारे 137 कर्करोगविरोधी (anti-cancer) औषधांच्या कमाल किरकोळ किंमतीवर (MRP) व्यापारी मार्जिन (trade margins) मर्यादित केले. विधान 3 बरोबर आहे: 9 नोव्हेंबर, 2026 पासून लागू होणाऱ्या किमती कपातीमुळे ग्राहकांना होणारी अंदाजित वार्षिक बचत ₹3,502.31 कोटी असेल.

  2. 2. खालील विधानांचा विचार करा: 1. प्रत्येक किरकोळ विक्रेता, विक्रेता, रुग्णालय आणि संस्थेला आपल्या संकेतस्थळावर आणि आपल्या आवारात कर्करोगविरोधी औषधांची सुधारित कमाल किरकोळ किंमत (Revised MRP) यादी प्रदर्शित करणे आवश्यक आहे. 2. ग्राहक या औषधांच्या लागू किमती फक्त NPPA संकेतस्थळाद्वारे तपासू शकतात. 3. आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या (Ministry of Health & Family Welfare) अंतर्गत महासंचालक, आरोग्य सेवा (DGHS) यांनी स्थापन केलेल्या तज्ज्ञ समितीच्या (Expert Committee) शिफारशींच्या आधारे 137 कर्करोगविरोधी औषधांच्या MRP वरील व्यापारी मार्जिन मर्यादित करण्यात आले. वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत?
    उत्तर पाहा

    उत्तर: (D) फक्त 1 आणि 3

    स्पष्टीकरण: विधान 1 बरोबर आहे: प्रत्येक किरकोळ विक्रेता (retailer), विक्रेता (dealer), रुग्णालय आणि संस्थेला आपल्या संकेतस्थळावर आणि आपल्या आवारात कर्करोगविरोधी औषधांची सुधारित कमाल किरकोळ किंमत (Revised MRP) यादी प्रमुखतेने प्रदर्शित करणे आवश्यक आहे. विधान 2 चुकीचे आहे — स्त्रोतानुसार: ग्राहक Pharma Sahi Daam मोबाइल अ‍ॅप्लिकेशन आणि NPPA संकेतस्थळ ( www.nppa.gov.in ) द्वारे लागू किमती तपासू शकतात आणि सुधारित किमतींचे कोणतेही उल्लंघन किंवा पालन न केल्याबाबत प्राधिकरणाकडे तक्रार नोंदवू शकतात. विधान 3 बरोबर आहे: रसायने आणि खते मंत्रालयाच्या (Ministry of Chemicals and Fertilizers) औषध विभागांतर्गत असलेल्या राष्ट्रीय औषध किंमत प्राधिकरणाने (NPPA) आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या (Ministry of Health & Family Welfare) अंतर्गत महासंचालक, आरोग्य सेवा (DGHS) यांनी 17 ऑक्टोबर, 2026 रोजी स्थापन केलेल्या तज्ज्ञ समितीच्या (Expert Committee) शिफारशींच्या आधारे 137 कर्करोगविरोधी औषधांच्या MRP वरील व्यापारी मार्जिन मर्यादित केले.

  3. 3. खालील जोड्या विचारात घ्या: यादी I (कर्करोगविरोधी औषध) — यादी II (उपचारात्मक वापर) 1. Bevacizumab — A. कर्करोगाच्या रुग्णांमध्ये न्यूट्रोपेनिया (neutropenia) प्रतिबंध 2. Denosumab — B. फुफ्फुस, मोठ्या आतडे, बीजांडकोश आणि गर्भाशयग्रीवा कर्करोग 3. Pegfilgrastim — C. स्तन आणि पुर:स्थ कर्करोग आणि हाडांच्या झीजेचा प्रतिबंध वरीलपैकी कोणती/कोणत्या जोडी/जोड्या योग्यरित्या जुळलेली/जुळलेल्या आहे/आहेत? खाली दिलेल्या कोडचा वापर करून उत्तर निवडा.
    उत्तर पाहा

    उत्तर: (B) 1-B, 2-C, 3-A

    स्पष्टीकरण: फक्त पूर्णपणे बरोबर जोडणी 1-B, 2-C, 3-A आहे. Bevacizumab 100 MG Injection चा वापर फुफ्फुस, मोठ्या आतडे (colon), बीजांडकोश (ovary) आणि गर्भाशयग्रीवा (cervical) यांच्या कर्करोगासाठी होतो; Denosumab 60 MG Injection चा वापर स्तन आणि पुर:स्थ (prostate) कर्करोगासाठी होतो आणि ते हाडांची झीज (bone loss) रोखते; Pegfilgrastim 6 MG Injection चा वापर कर्करोगाच्या रुग्णांमध्ये न्यूट्रोपेनिया (neutropenia) रोखण्यासाठी होतो. इतर प्रत्येक कोड किमान एका औषधाचे श्रेय दुसऱ्या औषधाच्या औषधोपयोगितेला (indication) जोडतो (उदा., 1-A ने Bevacizumab ला चुकीच्या पद्धतीने न्यूट्रोपेनिया प्रतिबंध दिला आहे, जो Pegfilgrastim चा उपयोग आहे).

विषय: GS2

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

7 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत