वार्षिक उद्योग सर्वेक्षण (एएसआय) २०२४-२५ ची प्रकाशने (खंड पहिला आणि कारखाना क्षेत्राचे सारांश निष्कर्ष) (सर्वेक्षण कालावधी: ऑक्टोबर २०२५ ते जून २०२६) नोव्हेंबर, २०२६
फॅक्ट कार्डप्रकाशित: · अद्ययावत:
स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗
सारांश
सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाने (एमओएसपीआय) एप्रिल २०२४ ते मार्च २०२५ (म्हणजेच आर्थिक वर्ष २०२४-२५) या संदर्भ कालावधीसाठीच्या वार्षिक उद्योग सर्वेक्षणाचे (एएसआय) निष्कर्ष ३० सप्टेंबर २०२६ रोजी तथ्यपत्रकाद्वारे जाहीर केले आहेत.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- वार्षिक उद्योग सर्वेक्षण (एएसआय) सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयामार्फत (एमओएसपीआय) घेतले जाते. उत्पादन, मूल्यवर्धन, रोजगार, भांडवल निर्मिती आणि इतर मापदंडांच्या आधारे उत्पादन उद्योगांची रचना, वाढ आणि संरचना याविषयी यातून माहिती मिळते.
- एएसआय हे राष्ट्रीय व राज्य पातळीवरील राष्ट्रीय लेखा सांख्यिकीसाठी आधारसामग्री म्हणून वापरले जाते. निष्कर्ष राज्य आणि प्रमुख उद्योग पातळीवर तयार केले जातात.
- खंड १ मध्ये कारखाना क्षेत्राचे सविस्तर निष्कर्ष पुढील घटकांवर दिले जातात:
- कारखान्यांची संख्या
- स्थिर/खेळते भांडवल
- एकूण निविष्टी आणि उत्पादन
- घसारा
- सकल मूल्यवर्धन
- रोजगार
- इंधन वापर
- वर्गीकरण एनआयसी २००८ नुसार केले जाते. अखिल भारतीय निष्कर्ष २/३/४ अंकी पातळीवर असतात. राज्य/केंद्रशासित प्रदेशांचे निष्कर्ष २/३ अंकी पातळीवर असतात.
- कारखाना क्षेत्राचे सारांश निष्कर्ष हे पूरक प्रकाशन आहे. त्यात रोजगाराचा आकार, भांडवली गुंतवणूक, सकल उत्पादन आणि निव्वळ मूल्यवर्धन यांवरील विशेष तक्ते राष्ट्रीय पातळीवर तसेच राज्ये/केंद्रशासित प्रदेशांसाठी दिले जातात.
- गुंतवलेले भांडवल = स्थिर भांडवल + भौतिक खेळते भांडवल.
- सर्वेक्षण आराखडा (फ्रेम):
- प्रत्येक राज्यातील कारखान्यांच्या मुख्य निरीक्षकांकडे असलेल्या नोंदणीकृत कारखान्यांच्या याद्या, तसेच विडी/सिगार आस्थापना आणि विद्युत उपक्रमांसाठीची नोंदणी प्राधिकरणे.
- राज्यांनी याद्या सामायिक केल्यानंतर, राज्यांकडून ठेवलेल्या आस्थापनांच्या व्यवसाय नोंदवहीत (बीआरई) नोंद असलेली १०० किंवा अधिक कर्मचारी असलेली एकके.
- आराखडा राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाच्या क्षेत्रीय कार्य विभागाच्या प्रादेशिक कार्यालयांकडून मुख्य निरीक्षकांशी सल्लामसलत करून अद्ययावत केला जातो. मागील सर्वेक्षण वर्षात (२०२३-२४) निवडलेल्या एककांसाठी स्थिती संकेतांक, एनआयसी ४ अंकी उद्योग, कार्यरत व्यक्ती आणि पत्ता ही क्षेत्रे आपोआप अद्ययावत होतात.
- गणनेचे एकक:
- कारखाना (उत्पादन)
- कार्यशाळा (दुरुस्ती सेवा)
- उपक्रम किंवा परवानाधारक (वीज, वायू आणि पाणीपुरवठा)
- आस्थापना (विडी व सिगार)
- गणना योजनेअंतर्गत, एकाच राज्यात आणि एकाच उद्योग गटात दोन किंवा अधिक आस्थापना असलेल्या मालकाला एकच एकत्रित विवरणपत्र सादर करता येते. हे विडी/सिगार, वीज आणि काही सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांमध्ये सामान्य आहे.
- कायदेशीर आधार: माहिती सांख्यिकी संकलन अधिनियम, २००८ (२०१७ मध्ये सुधारित) आणि २०११ च्या नियमांनुसार गोळा केली जाते. संकलन पूर्णतः समर्पित वेब पोर्टलद्वारे होते, कागदी प्रपत्र नाही. पद्धत आस्थापनाधारित आहे, उद्योगसंस्थाधारित (एंटरप्राइझ) नाही.
- कालरेषा:
- संदर्भ कालावधी: एप्रिल २०२४–मार्च २०२५ (आर्थिक वर्ष २०२४-२५).
- सर्वेक्षण कालावधी: ऑक्टोबर २०२५ ते जून २०२६.
- तथ्यपत्रक ३० सप्टेंबर २०२६ रोजी प्रसिद्ध झाले.
- खंड १, सारांश निष्कर्ष आणि एकक-स्तरीय माहिती ४ नोव्हेंबर २०२६ रोजी मंत्रालयाच्या संकेतस्थळावर प्रसिद्ध करण्यात आली.
- एकंदर: नोंदणीकृत उत्पादन क्षेत्राचा मागील वर्षाच्या तुलनेत विस्तार झाला. भांडवली गुंतवणूक, उत्पादन, सकल मूल्यवर्धन, कामगारसंख्या आणि मोबदला या सर्वांत वाढ झाली.
- भांडवलाच्या आकारानुसार (संयंत्र व यंत्रसामग्री):
- ₹५ कोटीपर्यंत गुंतवणूक असलेले कारखाने कार्यरत कारखान्यांपैकी ७८.६९% आहेत. त्यांच्याकडे १०.५५% स्थिर भांडवल आणि ३४.३२% कार्यरत व्यक्ती आहेत. त्यांचा उत्पादनातील वाटा १९.२४% आणि निव्वळ मूल्यवर्धनातील वाटा १७.६१% आहे.
- ₹१० कोटी आणि त्याहून अधिक गुंतवणूक असलेले कारखाने एकूण कारखान्यांपैकी १५.८४% आहेत. त्यांच्याकडे ८७.४२% स्थिर भांडवल, ५९.६६% कार्यरत व्यक्ती, ७६.८२% सकल उत्पादन आणि ७८.०७% निव्वळ मूल्यवर्धन आहे.
- उत्पादनाच्या आकारानुसार:
- ₹१ कोटीपर्यंत उत्पादन असलेले कारखाने कार्यरत कारखान्यांपैकी १८.३४% आहेत. त्यांच्याकडे १.१७% स्थिर भांडवल आणि २.१७% कार्यरत व्यक्ती आहेत, ते ०.५७% वेतन-मोबदला देतात आणि ०.०८% उत्पादनात योगदान देतात.
- ₹१० कोटींहून अधिक उत्पादन असलेले कारखाने कार्यरत कारखान्यांपैकी ४७.६३% आहेत. त्यांच्याकडे ९५.५५% स्थिर भांडवल, ८८.७८% रोजगार आणि ९४.५७% मोबदला आहे. ते एकूण उत्पादनात ९८.१०% आणि निव्वळ मूल्यवर्धनात ९७.८७% योगदान देतात.
- प्रकाशनात पुढील विषयांवरील आलेखही आहेत: भांडवलाच्या आकारानुसार सकल मूल्यवर्धनातील वाटा; सकल मूल्यवर्धनातील प्रमुख उद्योगांचा वाटा; गुंतवलेल्या भांडवलाचा पंचवार्षिक कल (एएसआय २०२०-२१ ते २०२४-२५); आणि गेल्या दशकातील प्रति कारखाना स्थिर भांडवल व निव्वळ मूल्यवर्धन. या आलेखांमधील कोणतेही आकडे मजकुरात दिलेले नाहीत.
संबंधित विषय
- उत्पादन क्षेत्राचे निर्देशक (औद्योगिक उत्पादन निर्देशांक, सकल मूल्यवर्धन आणि सकल देशांतर्गत उत्पादन, एनआयसी वर्गीकरण) आणि राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाची भूमिका
विषय: GS3
4 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत