सर्व अग्निवीरांना संरक्षण दलांमध्ये सामावून घेण्याचा मार्ग मंत्रिमंडळाने खुला केला
प्रकाशित: · अद्ययावत:
स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗
सारांश
केंद्रीय मंत्रिमंडळाने अग्निपथ भरती प्रारूप रद्द न करता त्यात बदल केले आहेत. पूर्वीप्रमाणेच २५% अग्निवीरांना गुणवत्तेच्या आधारे नियमित सेवेची संधी दिली जाईल. उर्वरित ७५% अग्निवीर भारतीय संरक्षण दलांच्या शिफारशीनुसार आणखी २ वर्षांची सेवा स्वीकारू शकतील.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- अग्निपथ: लष्कर, नौदल आणि हवाई दलात अग्निवीरांची (अधिकारी पदाखालील कर्मचारी श्रेणी) अल्पकालीन भरती. मंत्रिमंडळाने मंजुरी दिली आणि जून २०२२ मध्ये घोषणा झाली.
- मूळ वैशिष्ट्ये: ४ वर्षांचा सेवाकाल; प्रत्येक तुकडीतील जास्तीत जास्त २५% नियमित संवर्गात; सेवा निधी (~₹११.७१ लाख, करमुक्त); ₹४८ लाखांचे अंशदानरहित जीवन विमा संरक्षण; उपदान किंवा निवृत्तिवेतन नाही.
- नवा निर्णय (नोव्हेंबर २०२६):
- इच्छुक ७५% साठी आणखी २ वर्षांचा सेवाकाल.
- त्यानंतर सर्व अग्निवीरांना नियमित नावनोंदणीची संधी; त्यासाठी इच्छा आणि निवडीचे निकष आवश्यक.
- दुसऱ्या सेवाकालात अधिक वेतन, वाढीव सेवा निधी आणि ज्येष्ठतेचे लाभ.
- अग्निपथ योजना सुरू राहते.
- मंत्रालय: संरक्षण. निर्णय घेणारी संस्था: केंद्रीय मंत्रिमंडळ. मंत्रिमंडळाने "भारतीय संरक्षण दलांच्या शिफारशींवरून" कार्यवाही केली.
आकडेवारी आणि तपशील
- २५% अग्निवीर: गुणवत्तेनुसार नियमित सेवा ("पूर्वी अभिप्रेत होते त्याप्रमाणे").
- ७५% अग्निवीर: आणखी २ वर्षांच्या सेवाकालासाठी पात्र.
- हा निर्णय अग्निपथच्या अंमलबजावणीच्या ४ वर्षांनंतर आला आहे. योजनेची परिणामकारकता आणि अग्निवीरांची कामगिरी याबाबत "सविस्तर अभिप्राय" गोळा करण्यात आला.
- उद्धृत मूल्यमापन: कौशल्ये, प्रेरणा, शारीरिक तंदुरुस्ती आणि तांत्रिक प्रावीण्य यांत "उत्कृष्ट कामगिरी". प्रसिद्धीपत्रकात हा निष्कर्ष नमूद आहे; त्यामागील आकडेवारी दिलेली नाही.
- प्रसिद्धीपत्रकानुसार २ वर्षांची मुदतवाढ "सुविचारित, तर्कसंगत आणि सविस्तर मूल्यमापन व अभिप्रायानंतर" देण्यात आली. अग्निवीरांच्या आकांक्षा आणि संघटनात्मक कार्यक्षमता यांची सांगड घालणे हे नमूद उद्दिष्ट आहे.
- उपलब्ध प्रसिद्धीपत्रकाच्या मजकुरात नमूद नाही:
- अधिक वेतन किंवा वाढीव सेवा निधीची नेमकी रक्कम;
- नावनोंदणीनंतरच्या नियमित सेवेचा कालावधी;
- निवडीचे निकष;
- योजनेच्या "ठळक उपलब्धींची" कोणतीही संख्यात्मक यादी (मुद्द्यांची यादी मजकुरात पुनरुत्पादित केलेली नाही).
स्थिर–गतिशील दुवा
- स्थिर संकल्पना: संरक्षण मनुष्यबळ धोरण. सशस्त्र दलांच्या भरती प्रारूपाने अनेक उद्दिष्टांचा समतोल साधावा लागतो:
- तरुण आणि सक्षम दल;
- कार्यात्मक अनुभव आणि प्रशिक्षित कौशल्यांचे धारण;
- निवृत्तिवेतन आणि वेतनावरील खर्च;
- भरती झालेल्यांच्या आकांक्षा.
- अग्निपथने अधिकारी पदाखालील कर्मचाऱ्यांसाठीच्या पूर्वीच्या नियमित संवर्ग प्रवेशाऐवजी अल्पकालीन सेवेचे प्रारूप आणले. मंत्रिमंडळाचा हा निर्णय पहिल्या तुकड्यांच्या अभिप्रायानंतर केलेली मध्यावधी सुधारणा आहे.
- बदल "४ वर्षे, नंतर बहुतेक बाहेर" या स्वरूपाकडून "४ + २ वर्षे, नंतर इच्छुक आणि पात्र सर्वांना नियमित नावनोंदणीची संधी" या स्वरूपाकडे आहे.
- धोरणात्मक धडा: प्रमुख सुधारणेचे अभिप्राय आणि मूल्यमापनाद्वारे पुनर्संतुलन केले जाते. हे पुराव्यावर आधारित धोरणनिर्मिती आणि अनुकूलनशील शासनाचे उदाहरण आहे.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – अंतर्गत/संरक्षण सुरक्षा: सुरक्षा दले आणि त्यांचे अधिदेश; जीएस२ – शासन: शासनाची धोरणे आणि हस्तक्षेप (मनुष्यबळ आणि रोजगार धोरण)
पार्श्वभूमी
अग्निपथ योजना / अग्निवीर
अधिक संदर्भ
- या निर्णयापूर्वी धारण दराचा आढावा. लष्करी व्यवहार विभाग धारण दर वाढवण्याच्या प्रस्तावाचा आढावा घेत होता, आणि पहिली तुकडी ऑक्टोबर २०२६ मध्ये आपला चार वर्षांचा सेवाकाल पूर्ण करणार होती.
- लष्कराकडून पूर्वी आलेल्या सूचना. लष्कराने सेवाकाल ७–८ वर्षांपर्यंत वाढवण्याची आणि नियमित सेवेत जाणाऱ्यांचे प्रमाण २५% वरून ६०–७०% करण्याची कल्पना मांडली होती. २०२६ चा मंत्रिमंडळ निर्णय २ वर्षांच्या मुदतवाढीचा वेगळा आराखडा आहे.
- पूर्वी उपस्थित केलेल्या चिंता. भिन्न अनुभव असलेल्या सैनिकांचे प्रशिक्षण आणि एकात्मीकरण, तसेच राखल्या जाणाऱ्या २५% साठीची स्पर्धा यांमुळे तुकडीच्या एकजुटीला बाधा येऊ शकते. निवृत्तिवेतन लाभांचा अभावही चिंतेचा विषय होता.
मेन्सचे पैलू
- बदलामागील तर्क.
- सर्व अग्निवीरांसाठी मार्ग उपलब्ध करून दिल्याने "४ वर्षांनंतरचे अनिश्चित भविष्य" ही चिंता दूर होते.
- प्रशिक्षित, तंत्रज्ञानात निपुण कर्मचारी दलांना अधिक काळ राखता येतात.
- भरती झालेल्यांच्या आकांक्षा आणि संघटनात्मक कार्यक्षमता यांची सांगड घातली जाते.
- धारण आणि कार्यात्मक परिणामकारकता. प्रशिक्षणासह चार वर्षांत प्रत्यक्ष तैनात करता येणारा काळ मर्यादित राहतो. २ वर्षांची मुदतवाढ आणि नियमित नावनोंदणीची संधी यामुळे अनुभवाची पातळी आणि तुकडीची एकजूट वाढते. अग्निवीरांनी चांगली कामगिरी केली, असे नमूद मूल्यमापन आहे.
- वित्तीय आणि संरचनात्मक पैलू. अग्निपथची रचना वयोमान आणि निवृत्तिवेतनाचा भार कमी करण्यासाठी केली होती. सेवाकालाची मुदतवाढ आणि नियमित सैनिकांमध्ये रूपांतर यामुळे हे प्रारूप पुन्हा पारंपरिक संवर्गाकडे झुकते. दीर्घकालीन समतोल शेवटी किती जणांची नावनोंदणी होते आणि कोणत्या अटींवर, यावर अवलंबून आहे; प्रसिद्धीपत्रकात आकडे दिलेले नाहीत.
- "सामावून घेण्या"ची सशर्तता. शीर्षकानुसार सर्व अग्निवीरांना मार्ग मिळतो. मजकुरात नावनोंदणी इच्छा आणि निवडीच्या निकषांवर अवलंबून ठेवली आहे, म्हणजे ही संधी आहे, हमी नाही.
- अनुकूलनशील धोरणनिर्मिती. योजना सुरू राहते, पण सेवांच्या अभिप्रायानंतर तिच्यात बदल केले जातात. हे पथदर्शी प्रयोग–मूल्यमापन–पुनर्संतुलन या दृष्टिकोनाचे उदाहरण आहे.
- युवा रोजगार आणि नागरी–लष्करी दुवा. पूर्वीचा आराखडा इतर दलांतील पार्श्व सामावणूक आणि कौशल्य प्रमाणपत्रांवर अवलंबून होता. संरक्षण दलांतर्गत मार्गामुळे त्या बाहेर पडण्याच्या मार्गांवरील अवलंबित्व कमी होते.
- पुढील मार्ग.
- मूल्यमापनाची आकडेवारी पारदर्शकपणे प्रसिद्ध करणे.
- सेवाकालानंतरच्या अटी स्पष्टपणे निश्चित करणे.
- फूट पाडणारी स्पर्धा टाळण्यासाठी निवडीचे निकष वस्तुनिष्ठ ठेवणे.
- प्रशिक्षण तंत्रज्ञान-प्रधान भूमिकांशी जोडणे.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३, १५ गुण:** "सर्व अग्निवीरांना सशस्त्र दलांत सामावून घेण्याचा मार्ग खुला करण्यासाठी अग्निपथ योजनेत बदल करण्यात आले आहेत. या बदलामागील तर्काचे परीक्षण करा आणि मनुष्यबळ धोरण, वित्तीय शाश्वतता व कार्यात्मक परिणामकारकता यांवरील त्याच्या परिणामांची चर्चा करा."
संबंधित विषय
- नागरी–लष्करी संबंध; लष्करी व्यवहार विभाग आणि संरक्षण दल प्रमुख
- लष्करी निवृत्तिवेतन सुधारणा (एक पद एक निवृत्तिवेतन) आणि संरक्षण अर्थसंकल्पाची रचना
- संयुक्त कमांड (थिएटर कमांड) आणि संरक्षण आधुनिकीकरण
- कौशल्य भारत, युवा बेरोजगारी आणि लोकसंख्या लाभांश
- सेवा अधिनियम (लष्कर अधिनियम, १९५०; नौदल अधिनियम, १९५७; हवाई दल अधिनियम, १९५०)
विषय: GS3
4 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत