BrainParrot

असामान्य व्यवसाय (संपादकीय: म्यानमारची लष्करशाही आणि जगाचा संवाद)

GS2संपूर्ण नोटप्रकाशित:

स्रोत: द हिंदू, 4 नोव्हेंबर, 2026

सारांश

  • म्यानमारच्या लष्करी राजवटीशी विविध सरकारे संबंध सामान्य करत आहेत, असे संपादकीयात म्हटले आहे. ही राजवट स्वतःच्या जनतेविरुद्ध युद्ध करत असतानाही ती हे करत आहेत.
  • म्यानमारचे लष्करशहा मिन आंग ह्लाइंग हे संपादकीय ज्याला बनावट निवडणूक म्हणते, तिच्यानंतर आता "नागरी" राष्ट्राध्यक्ष झाले आहेत.
  • चीन, भारत, अमेरिका आणि जपान हे सामरिक आणि व्यावसायिक कारणांसाठी लष्करशाहीला जवळ करत आहेत. ही कारणे म्हणजे संपर्कव्यवस्था, दुर्मिळ मृदा खनिजे आणि निर्बंधांतून सवलत. आसियानची स्वतःची पंचसूत्री सहमती असूनही आसियानचे सदस्यही या राजवटीशी व्यवहार करतात.
  • सततच्या सशस्त्र संघर्षात व्यापार फोफावू शकत नाही, असा इशारा संपादकीय देते. सेनापतींना युद्धगुन्ह्यांसाठी जबाबदार धरले नाही, तर म्यानमार युद्धभूमीच राहील.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारताचा शेजार, आसियान, महासत्तांमधील स्पर्धा; जीएस३ – अर्थव्यवस्था/विज्ञान-तंत्रज्ञान: दुर्मिळ मृदा खनिजे, संपर्कव्यवस्था

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • आसियानची पंचसूत्री सहमती: एप्रिल २०२१ ची योजना; हिंसाचाराचा अंत, संवाद, विशेष दूत, मानवतावादी मदत आणि दूताचा दौरा यांचा समावेश.
  • ऑक्टोबर २०२२ पासून म्यानमार एफएटीएफच्या "कृतीचे आवाहन" (काळी यादी) यादीत आहे; सोबत उत्तर कोरिया आणि इराण.
  • एफएटीएफची स्थापना १९८९ मध्ये झाली (जी-७, पॅरिस). त्याचे ४० सदस्य आहेत, आणि भारत २०१० पासून सदस्य आहे.
  • केएमटीटीपी कोलकाता–सित्वे (सागरी), सित्वे–पलेत्वा (कलादान नदी) आणि पलेत्वा–झोरिनपुई (रस्ता, मिझोराम) यांना जोडतो.
  • कलादान प्रकल्पाचा हेतू सिलीगुडी मार्गिकेवरील ("चिकन्स नेक") अवलंबित्व कमी करणे हा आहे.
  • पूर्वेकडे पाहा धोरण २०१४ मध्ये जाहीर झाले. म्यानमार हा भारताचा आसियानकडे जाणारा भू-सेतू आहे.
  • लेखात नमूद दुर्मिळ मृदा खनिजे: डिस्प्रोसियम आणि टर्बियम (विद्युत वाहने आणि शस्त्रास्त्र प्रणालींमध्ये वापरली जाणारी जड दुर्मिळ मृदा खनिजे).
  • नमूद वांशिक आणि सशस्त्र गट: पीपल्स डिफेन्स फोर्सेस (पीडीएफ), काचिन स्वातंत्र्य संघटना (केआयओ), युनायटेड वा स्टेट आर्मी (यूडब्ल्यूएसए). २०२३ च्या अखेरच्या आक्रमणाची ठिकाणे म्हणून शान आणि राखीन राज्यांचा उल्लेख आहे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • २०२१ च्या उठावानंतर एक लाखाहून अधिक लोक मरण पावल्याचा अंदाज आहे.
  • बंडखोरांच्या ताब्यातील भागांतील गावांवर केलेल्या हवाई हल्ल्यांत राजवटीने हजारो नागरिकांना ठार केले आहे.
  • रशिया आणि चीन हे राजवटीचे प्रमुख शस्त्रपुरवठादार आहेत. नागरिकांवर बॉम्बफेक करण्यासाठी वापरलेली लढाऊ विमाने रशियाने पुरवली.
  • २०२३ च्या अखेरीस शान आणि राखीन राज्यांत आक्रमण सुरू करण्यास बीजिंगने तीन वांशिक सशस्त्र संघटनांना मूकसंमती दिली. त्यानंतर त्यांपैकी दोघांवर दबाव आणून शस्त्रसंधी करवली आणि ताब्यात घेतलेला भूभाग परत करवला.
  • चीनने जानेवारीतील निवडणुकीला पाठिंबा दिला.
  • शपथविधीनंतर मिन आंग ह्लाइंग यांनी भारत, थायलंड, व्हिएतनाम आणि आणखी तीन आसियान सदस्य देशांना भेट दिली आहे.
  • अमेरिका आणि लष्करशाही यांच्यात जून आणि ऑक्टोबरमध्ये टोकियो येथे गुप्त चर्चा झाल्याचे वृत्त आहे. सप्टेंबरमध्ये अमेरिकेच्या वरिष्ठ शिष्टमंडळाने नेपिदॉ येथे मिन आंग ह्लाइंग यांची भेट घेतली.
  • म्यानमारला काळ्या यादीतून काढावे, अशी जपानची इच्छा असल्याचे वृत्त आहे.
  • सामरिक हेतू:
  • चीनला हिंद महासागरात बाहेर पडण्याचा मार्ग हवा आहे आणि आपल्या तेल व वायू वाहिन्यांची सुरक्षा हवी आहे.
  • चीन राजवट आणि बंडखोर या दोघांशीही व्यवहार करतो: केआयओ (दुर्मिळ मृदा खनिजे आणि जेडने समृद्ध प्रदेश) आणि यूडब्ल्यूएसए (मोठी कथील खाण).
  • भारताला कलादानसह रखडलेले पूर्वेकडे पाहा धोरण पुन्हा गतिमान करायचे आहे.
  • अमेरिकेला जड दुर्मिळ मृदा खनिजांच्या खाणकामासाठी प्रवेश हवा आहे.
  • लक्षणीय बाब म्हणजे जगाने मोठ्या प्रमाणावर दुर्लक्ष केले आहे. युक्रेन, गाझा, सुदान, येमेन आणि इराण ही स्पर्धक संकटे संपादकीयात नमूद केली आहेत, आणि जग बधिर झाले आहे असे ते म्हणते. आसियान अजूनही पंचसूत्री सहमतीची शपथ घेते, तरीही त्याचे सदस्य अशा राजवटीशी व्यवहार करण्यास उत्सुक आहेत, जिने प्रत्येक मुद्द्याचे उल्लंघन केले आहे.

स्थिर–गतिशील दुवा

परराष्ट्र धोरणातील "वास्तववाद" अनेकदा व्यावसायिक आणि सामरिक हितसंबंधांना मानवी हक्क आणि लोकशाहीपेक्षा वरचे स्थान देतो, आणि म्यानमार हे त्याचे कसोटीचे उदाहरण आहे. भारताचे पूर्वेकडे पाहा धोरण म्यानमारमधून जाते, कारण म्यानमार हा भारताचा आसियानकडे जाणारा भू-सेतू आहे. त्यामुळे लष्करशाहीशी संवाद साधायचा की लोकशाही पुनर्स्थापनेसाठी दबाव आणायचा, ही भारताची निवड शेजार धोरणातील मूलभूत कोंडी ठरते.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस२ – आंतरराष्ट्रीय संबंध: भारत आणि त्याचा शेजार; द्विपक्षीय, प्रादेशिक आणि जागतिक गट; इतर देशांच्या धोरणांचा भारताच्या हितसंबंधांवर होणारा परिणाम. जीएस३ – अर्थव्यवस्था/विज्ञान-तंत्रज्ञान: दुर्मिळ मृदा खनिजांच्या पुरवठा साखळ्या, संपर्कव्यवस्था.

पार्श्वभूमी

आसियानची पंचसूत्री सहमती (म्यानमारबाबत)

वित्तीय कृती कार्यदल (एफएटीएफ)

कलादान बहुविध पारवहन वाहतूक प्रकल्प (केएमटीटीपी)

अधिक संदर्भ

  • एफएटीएफचे पूर्ण सत्र ३० ऑक्टोबर २०२६ रोजी पॅरिस येथे संपले. उच्च-जोखीम यादी अपरिवर्तित राहिली: उत्तर कोरिया, इराण आणि म्यानमार. म्यानमारने व्यापक फसवणूक आणि सायबर घोटाळ्यांना आळा घालावा, असे आवाहन एफएटीएफने केले. म्यानमारला काळ्या यादीतून काढण्यासाठी जपान एफएटीएफवर दबाव आणत असल्याचे वृत्त असल्याची नोंद संपादकीयात आहे.
  • कलादानची स्थिती: २०२५ मध्ये केंद्रीय बंदरे, नौवहन आणि जलमार्ग मंत्र्यांनी सांगितले की प्रकल्प २०२७ पर्यंत पूर्णपणे कार्यान्वित होईल. चीन राज्यातील पलेत्वा नगर अराकान आर्मीने ताब्यात घेतल्यामुळे कामात अडचणी आल्या असल्याचे वृत्तांत नमूद आहे; तसेच प्रकल्पाला भूप्रदेश आणि सुरक्षेची आव्हानेही भेडसावली आहेत.
  • संयुक्त राष्ट्रांचे मानवाधिकार प्रमुख फोल्कर टर्क यांनी जानेवारी २०२३ मध्ये म्हटले की म्यानमारच्या सेनापतींनी पंचसूत्री सहमतीला तुच्छतेने वागवले आहे. हिंसाचाराचा अंत आणि मानवतावादी मदतीला परवानगी या दोन निर्णायक अटी पूर्ण झाल्या नाहीत, असे त्यांनी सांगितले.
  • म्यानमारसाठीच्या संयुक्त राष्ट्रांच्या विशेष दूताने अलीकडे म्हटले आहे की सहमतीचे अधिक विस्ताराने स्पष्टीकरण आवश्यक आहे, आणि प्रगती मोजण्यासाठी निकषांना त्यांनी पाठिंबा दिला आहे.

मेन्सचे पैलू

  • बहिष्कृत राजवटीचे सामान्यीकरण: मिन आंग ह्लाइंग यांच्या भारत, थायलंड, व्हिएतनाम आणि इतर आसियान देशांतील भेटींमुळे लष्करशाहीच्या ताब्यातील "नागरी" राष्ट्राध्यक्षपदाला वैधता मिळत आहे. यामुळे पंचसूत्री सहमती आणि तिच्यासोबत आसियानची विश्वासार्हताही खच्ची होते.
  • महासत्तांची स्पर्धा: चीन दोन्ही बाजूंनी खेळतो; तो राजवटीला पाठिंबा देतो आणि दुर्मिळ मृदा खनिजे, जेड व कथील नियंत्रित करणाऱ्या बंडखोरांशीही व्यवहार करतो. अमेरिकेला जड दुर्मिळ मृदा खनिजे हवी आहेत, आणि रशिया लढाऊ विमाने पुरवतो. म्यानमार हे पुरवठा साखळीतील स्पर्धेचे रणांगण आहे.
  • भारताची कोंडी:
  • भारताला पूर्वेकडे पाहा धोरण आणि कलादान पुन्हा गतिमान करायचे आहे, ईशान्येतील सीमा सुरक्षा जपायची आहे आणि चीनचा प्रभाव रोखायचा आहे.
  • लष्करशाहीशी संवादामुळे प्रवेश मिळू शकतो, पण त्यामुळे लष्कराला वैधता मिळण्याचा आणि भारताच्या लोकशाही प्रतिमेला तडा जाण्याचा धोका आहे.
  • असे प्रयत्न अदूरदर्शी आहेत, असा युक्तिवाद संपादकीय करते.
  • व्यावसायिक तर्काचा युक्तिवाद: व्यापार शांत देशात फोफावतो, सशस्त्र गट नियंत्रणासाठी झुंजत असलेल्या ठिकाणी नाही. लोकशाहीकडे जाणारे प्रत्येक पाऊल उधळून लावणारी लष्करशाही ही शांतता देऊ शकत नाही. कलादानसारखे मार्ग त्या शांततेवर अवलंबून आहेत.
  • उत्तरदायित्वातील पोकळी: सेनापतींना युद्धगुन्ह्यांसाठी जबाबदार धरावे, असे संपादकीय म्हणते. संभाव्य उपाय (हे संपादकीयाचे नव्हे, तर या टिपणाचे स्वतःचे विश्लेषण): आंतरराष्ट्रीय फौजदारी न्यायालय/आंतरराष्ट्रीय न्यायालय यांसारख्या प्रक्रिया, लक्ष्यित निर्बंध आणि शस्त्रबंदीची अंमलबजावणी. महासत्तांचा पाठिंबा (रशिया, चीन) आणि जागतिक थकवा हे अडथळे आहेत.
  • पुढील मार्ग (विश्लेषणात्मक): संतुलित दृष्टिकोनात आसियानच्या सहमतीला निकषांसह पाठिंबा देणे आणि मानवतावादी मार्ग खुले ठेवणे यांचा समावेश असेल. वांशिक संघटनांसह अधिक व्यापक घटकांशी संवाद साधणे आणि आर्थिक सहभागाला संघर्ष कमी होण्याशी जोडणे हेही त्यात असेल.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस२, १५ गुण:** "महासत्ता आणि प्रादेशिक राष्ट्रे सामरिक आणि आर्थिक कारणांसाठी म्यानमारच्या लष्करी राजवटीशी वाढत्या प्रमाणात संवाद साधत आहेत. आसियानच्या नेतृत्वाखालील शांतता प्रक्रियेवर आणि भारताच्या पूर्वेकडे पाहा धोरणावर होणाऱ्या परिणामांची चिकित्सक चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • भारत-म्यानमार संबंध, ज्यात सीमा, मुक्त संचार व्यवस्था आणि पूर्वेकडे पाहा धोरण; भारत-म्यानमार-थायलंड त्रिपक्षीय महामार्ग
  • सिलीगुडी मार्गिका आणि ईशान्येची संपर्कव्यवस्था
  • आसियान: रचना, अहस्तक्षेपाचे तत्त्व, आसियान प्रादेशिक मंच
  • एफएटीएफ: करडी यादी विरुद्ध काळी यादी, परस्पर मूल्यमापने
  • दुर्मिळ मृदा खनिजांच्या पुरवठा साखळ्या आणि महत्त्वपूर्ण खनिजांची मुत्सद्देगिरी
  • रोहिंग्या संकट आणि आंतरराष्ट्रीय फौजदारी उत्तरदायित्वाच्या यंत्रणा

विषय: GS2राज्यव्यवस्था

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

4 नोव्हेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत