BrainParrot

केंद्रीय मंत्री डॉ. जितेंद्र सिंह यांच्या हस्ते दिल्ली एनसीआरसाठी जगातील पहिल्या प्रकारच्या 'वायू प्रदूषण विश्लेषण' सुविधेचे उद्घाटन

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

केंद्रीय मंत्री डॉ.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — पर्यावरण (वायू प्रदूषण) आणि विज्ञान व तंत्रज्ञान (वातावरणीय विज्ञान)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • आटल (एकात्मिक वातावरणीय रसायनशास्त्र आणि एरोसोल विषाक्तता विश्लेषण प्रयोगशाळा) ही आयआयटीएमच्या दिल्ली शाखेत आहे आणि मिशन मौसम अंतर्गत स्थापन करण्यात आली.
  • सीएक्यूएम ही सीएक्यूएम अधिनियम, २०२१ अंतर्गत स्थापन करण्यात आलेली वैधानिक संस्था आहे, जिने पूर्वीच्या ईपीसीएची जागा घेतली.
  • जीआरएपी ही टप्प्याटप्प्याने कार्यान्वित होणारी, एक्यूआय-संलग्न आपत्कालीन कृती योजना आहे, जी सीएक्यूएममार्फत राबवली जाते.
  • एअरवाईज ही आयआयटीएमची उत्सर्जनासाठी वायू गुणवत्ता इशारा आणि एकात्मिक निर्णय समर्थन प्रणाली आहे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • मंत्र्यांनी उल्लेख केलेल्या क्षणी, दिल्लीच्या वायूप्रदूषणात वाहतुकीचा सहभाग अंदाजे २५% होता, आणि एकूण प्रदूषण पातळी सुमारे १८० होती.
  • एअरवाईज पुढील ७२ तासांसाठी ४०० मीटर अवकाशीय रिझोल्यूशनवर वायू गुणवत्तेचे अंदाज देते; एकात्मिक प्रणाली पुढील चार दिवसांपर्यंत अंदाज वाढवू शकते, असे मंत्र्यांनी सांगितले.
  • भारताने गेल्या १०-१२ वर्षांत वायू गुणवत्ता अंदाज/विश्लेषण क्षमता निर्माण केली आहे, असे मंत्र्यांनी सांगितले.
  • आटलची उपकरणे पीएम२.५, धातू, विषारी घटक आणि इतर एरोसोल घटकांचे विश्लेषण करतात.

स्थिर–गतिशील दुवा

दिल्ली-एनसीआरच्या वायूप्रदूषण व्यवस्थापनावर ऐतिहासिकदृष्ट्या एका एकाकी आकड्यावर (एक्यूआय) प्रतिक्रिया देण्याची टीका होत आली आहे, त्या क्षणी कोणते स्रोत ते प्रदूषण चालवत आहेत हे जाणून घेतल्याशिवाय. आटल हे 'स्रोत-विभाजन' — म्हणजे प्रदूषणाचे शास्त्रीय पद्धतीने विशिष्ट योगदानकर्त्यांना (वाहने, पराली जाळणे, बांधकाम धूळ, इ.) रिअल-टाइममध्ये श्रेय देणे — या दिशेने बदल दर्शवते, ज्यामुळे धोरणांना एकसमान, सर्वनगर व्यापी बंधनांऐवजी लक्ष्यित हस्तक्षेपांसह प्रतिसाद देता यावा, असा उद्देश आहे.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – पर्यावरण: वायूप्रदूषण निरीक्षण विज्ञान आणि त्यावर कार्य करणारी संस्थात्मक यंत्रणा (सीएक्यूएम, जीआरएपी).

पार्श्वभूमी

मिशन मौसम

वायू गुणवत्ता व्यवस्थापन आयोग (सीएक्यूएम)

श्रेणीबद्ध प्रतिसाद कृती योजना (जीआरएपी)

अधिक संदर्भ

वरील प्राथमिक माहिती खंडांव्यतिरिक्त काहीही आवश्यक नाही — हा लेख स्वतःच स्वयंपूर्ण तांत्रिक तपशिलांनी असामान्यपणे समृद्ध आहे.

मेन्सचे पैलू

  • 'किती' प्रदूषण आहे (एक एकल एक्यूआय आकडा) याची नोंद करण्यापासून, त्यात 'काय' आहे आणि ते 'कोठून' येते याचे निदान करण्याकडे बदल — एकसमान निर्बंधांऐवजी पुराव्यावर आधारित, स्रोत-लक्ष्यित हस्तक्षेप सक्षम करणारा.
  • स्पष्ट संपूर्ण-सरकारी दृष्टिकोन: वायूप्रदूषण एकट्या एका विभागाला हाताळता येत नाही, असे मंत्री सांगतात; त्यासाठी पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय, पर्यावरण, वने आणि जलवायू परिवर्तन मंत्रालय, सीएक्यूएम आणि आपत्ती व्यवस्थापन संस्था यांच्यात समन्वय आवश्यक आहे.
  • जीआरएपीचे टप्पे सुरू करण्यासाठी आणि समायोजित करण्यासाठी, तसेच दिलेल्या क्षणी कोणत्या स्रोताला (पराली जाळणे, वाहने, बांधकाम धूळ) लक्ष्य करायचे याला प्राधान्य देण्यासाठी पुराव्याचा आधार सुदृढ करते.
  • दावा केलेली विस्तारक्षमता: ४०० मीटर-रिझोल्यूशन अंदाज प्रणाली जागतिक स्तरावर तुलना करण्यायोग्य असल्याचे वर्णन केले जाते, आणि दिल्ली-एनसीआरपलीकडे इतर भारतीय शहरांपर्यंत ती विस्तारण्याची क्षमता आहे.
  • संतुलित उत्तरासाठी संभाव्य टीका: ही सुविधा निदान आणि पुरावे सुदृढ करते, परंतु अंमलबजावणीतील राजकीय-आर्थिक आणि आंतरराज्य समन्वयाच्या अडथळ्यांचे (उदा., सीमापार पराली जाळणे, जीआरएपी पालनावरील आंतरराज्य वाद) ते स्वतःहून निराकरण करत नाही.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "दिल्ली-एनसीआरमधील वायूप्रदूषण व्यवस्थापन प्रदूषण पातळी मोजण्यापासून प्रदूषण स्रोत ओळखण्याकडे वाटचाल करीत आहे. श्रेणीबद्ध प्रतिसाद कृती योजनेसाठी रिअल-टाइम स्रोत-विभाजन विज्ञानाचे महत्त्व, आणि वैज्ञानिक पुराव्यांचे प्रभावी कृतीत रूपांतर करण्यातील संस्थात्मक आव्हाने यावर चर्चा करा."

संबंधित विषय

  • श्रेणीबद्ध प्रतिसाद कृती योजनेचे (जीआरएपी) टप्पे आणि ट्रिगर
  • वायू गुणवत्ता व्यवस्थापन आयोग अधिनियम, २०२१
  • राष्ट्रीय स्वच्छ वायू कार्यक्रम
  • पराली/पिकांच्या अवशेषांचे जाळणे आणि आंतरराज्य समन्वयाची आव्हाने

विषय: GS3

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

24 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत