BrainParrot

लष्कराला दीर्घकालीन दृष्टिकोनासह लवचिकता हवी: संरक्षणमंत्र्यांच्या हस्ते भूयुद्ध सिद्धांताचे प्रकाशन

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 24 ऑक्टोबर, 2026

सारांश

  • संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंह यांनी शुक्रवारी नवी दिल्लीत लष्कर कमांडर परिषदेला संबोधित केले. वरिष्ठ कमांडरांनी तत्काळ आणि उदयोन्मुख आव्हानांसाठी सज्ज राहतानाच २०–३० वर्षांचा धोरणात्मक दृष्टिकोन विकसित करावा, असे त्यांनी सांगितले.
  • त्यांनी भूयुद्ध सिद्धांताचे प्रकाशन केले. युद्धाचे बदलते स्वरूप आणि भविष्यातील संघर्ष लक्षात घेऊन लष्कराच्या सज्जतेसाठीची ही सर्वसमावेशक चौकट आहे.
  • त्यांनी लवचिक, गतिशील धोरणांवर आणि आधुनिक युद्धासाठीच्या एकात्मिक दृष्टिकोनावर भर दिला. हवाई, सागरी, अंतराळ आणि सायबर क्षेत्रांची भूमिका वाढत असली, तरी भूदले अपरिहार्य राहतात.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — सुरक्षा: संरक्षण सिद्धांत, लष्करी आधुनिकीकरण, संयुक्तता

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • लष्कर कमांडर परिषद: द्विवार्षिक (एप्रिल आणि ऑक्टोबर), सर्वोच्च स्तरावरील धोरणात्मक व्यासपीठ.
  • मागील भूयुद्ध सिद्धांत: २०१८. नवीन सिद्धांत २०२६ मधील प्रकाशन आहे.
  • सिद्धांतातील प्रमुख संकल्पना: बहु-क्षेत्रीय कारवाया, एमयूएम-टी आणि संयुक्तता.
  • ऑपरेशन सिंदूर: मे २०२५ (पाकिस्तानविरुद्धची कारवाई).
  • संरक्षण दल दृष्टिकोन २०४७ आणि संरक्षणातील आत्मनिर्भरता हे सिद्धांत ज्यांच्याशी जोडलेला आहे ते धोरणात्मक आधार आहेत.

आकडेवारी आणि तपशील

  • मागितलेला नियोजन कालावधी: २०–३० वर्षे.
  • मंत्र्यांनी ऑपरेशन सिंदूरच्या यशाचे श्रेय पुढील घटकांना दिले:
  • नाविन्यपूर्ण विचार
  • वाढलेला समन्वय
  • सुधारित सुसूत्रता
  • प्रगत शस्त्रास्त्रे
  • सशस्त्र दलांचे शौर्य, शिस्त, सज्जता आणि संयम
  • पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचे राजनैतिक प्रयत्न, ज्यामुळे भारताचे जागतिक स्थान बळकट झाले
  • ही कारवाई म्हणजे भारत आपल्या राष्ट्रीय हितांचे रक्षण करण्यासाठी आवश्यक उपाययोजना करण्यास कचरणार नाही, असा संदेश होता, असे त्यांनी सांगितले.
  • विशेष म्हणजे, वृत्तांकित भाषणात त्यांनी कोणत्याही विशिष्ट शत्रूचे नाव किंवा क्षमतेविषयीचे आकडे दिले नाहीत. "सर्वसमावेशक चौकट" याखेरीज सिद्धांताच्या मजकुराचा सारांश लेखात देण्यात आलेला नाही.

स्थिर–गतिशील दुवा

लष्करी सिद्धांत म्हणजे कारवायांचे नियोजन आणि संचालन करण्यासाठीची मार्गदर्शक तत्त्वे. तो राष्ट्रीय सुरक्षा धोरणाच्या खालच्या आणि डावपेच व कार्यपद्धतींच्या वरच्या स्तरावर असतो. युद्धाचे स्वरूप बदलते तेव्हा (ड्रोन, अचूक मारा, नेटवर्कयुक्त कारवाया, माहिती युद्ध) सिद्धांतांची उजळणी केली जाते. अलीकडच्या संघर्षांतील धडे भारत दलरचना, खरेदी आणि प्रशिक्षणात कसे रूपांतरित करतो, हा यातील स्थिर दुवा आहे. राजकीय दिशा (संरक्षणमंत्री) आणि लष्करी अंमलबजावणी (लष्कर) यांनी एकत्र वाटचाल करणे आवश्यक असते.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ — सुरक्षा: सुरक्षाविषयक आव्हाने आणि त्यांचे व्यवस्थापन; सशस्त्र दलांची भूमिका; संरक्षणातील विज्ञान-तंत्रज्ञान (ड्रोन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सायबर); जीएस२ — नागरी-लष्करी संबंध.

पार्श्वभूमी

लष्कर कमांडर परिषद

भूयुद्ध सिद्धांत (भारतीय लष्कर)

अधिक संदर्भ

  • ऑपरेशन सिंदूर मे २०२५ मध्ये राबवण्यात आले.
  • याच कार्यक्रमात मंत्र्यांनी वार्षिक संयुक्त राष्ट्र नियतकालिकाचे अनावरण केले आणि संयुक्त राष्ट्र शांतिसैनिक म्हणून सेवा केलेल्या लष्करी कर्मचाऱ्यांचा सत्कार केला.
  • जीकेटुडेच्या यादीनुसार ऑक्टोबर २०२६ ची परिषद २१–२३ ऑक्टोबर रोजी नवी दिल्लीत नियोजित आहे.
  • दृष्टी आयएएसच्या एका स्पष्टीकरणानुसार मंत्र्यांनी २०२५ चा उल्लेख "सुधारणांचे वर्ष" असा केला आणि संरचनात्मक सुधारणांचे रूपांतर कारवाईच्या क्षमतेत करण्याचे आवाहन कमांडरांना केले.

मेन्सचे पैलू

  • धोरणात्मक समतोल. तत्काळ धोक्यांच्या तुलनेत दीर्घकालीन दृष्टिकोन (२०–३० वर्षे). परिस्थितीनुसार बदलणारी धोरणे असलेल्या लवचिकतेला निश्चित योजनांपेक्षा प्राधान्य दिले जाते.
  • बहु-क्षेत्रीय आणि एकात्मिक युद्ध. हवाई, सागरी, अंतराळ आणि सायबर क्षेत्रांचा उदय होत असतानाही भूदले अपरिहार्य राहतात, असे मंत्र्यांनी सांगितले. हा "भूशक्ती केंद्रस्थानी राहते" विरुद्ध "तंत्रज्ञानप्रथम" विचारसरणी असा युक्तिवाद आहे.
  • ऑपरेशन सिंदूर — एक धडा. समन्वय, सुसूत्रता आणि प्रगत शस्त्रास्त्रांचा उल्लेख केला आहे. संयम आणि मुत्सद्देगिरी यांची लष्करी कारवाईशी सांगड घातली आहे, जी मोजूनमापून केलेल्या, संकेतांवर आधारित प्रतिबंधाकडे होणाऱ्या वाटचालीशी सुसंगत आहे.
  • तंत्रज्ञान आणि स्वावलंबन. स्पष्टीकरणांनुसार सिद्धांत ड्रोन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि स्वदेशी उत्पादनाला प्राधान्य देतो. सिद्धांताचे रूपांतर खरेदी आणि प्रशिक्षणात करणे हे आव्हान आहे.
  • नागरी-लष्करी एकात्मीकरण. परिषदेचे व्यासपीठ लष्कराला लष्करी व्यवहार विभाग आणि संरक्षण विभागाशी जोडते, ज्यामुळे संयुक्ततेला बळ मिळते.
  • जोखीम आणि टीका. सिद्धांत तितकाच चांगला ठरतो, जितकी त्याला संसाधनांची जोड मिळते. लवचिक, विकेंद्रित कमांडच्या दृष्टिकोनासाठी प्रशिक्षित कनिष्ठ नेतृत्व आणि सुरक्षित संपर्क व्यवस्था आवश्यक असते. संयुक्ततेसाठी दलांमधील परस्पर एकात्मीकरण आवश्यक असते.
  • पुढील वाटचाल. सिद्धांताची नियमित उजळणी, युद्धसराव, ड्रोन आणि ड्रोनविरोधी क्षमता, लवचिक रसद व्यवस्था, आणि तिन्ही दलांचे समन्वित सिद्धांत.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "ड्रोन, अचूक मारा आणि बहु-क्षेत्रीय कारवायांमुळे युद्धाचे स्वरूप बदलत आहे. या संदर्भात, भारताच्या लष्करी सज्जतेसाठी वेळोवेळी अद्ययावत केल्या जाणाऱ्या भूयुद्ध सिद्धांताचे महत्त्व स्पष्ट करा."

संबंधित विषय

  • थिएटर कमांड, संयुक्तता आणि लष्करी व्यवहार विभाग (सीडीएस)
  • संरक्षणातील आत्मनिर्भर भारत; संरक्षण स्वदेशीकरण याद्या
  • संकरित आणि धूसर क्षेत्रातील युद्ध
  • ऑपरेशन सिंदूर
  • संरक्षण खरेदी प्रक्रिया

विषय: GS3विज्ञान व तंत्रज्ञान

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

24 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत