स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗
सारांश
भारताच्या नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालयाने (एमएनआरई) आयोजित केलेली ७वी अॅग्रिव्होल्टेइक्स जागतिक परिषद (एडब्ल्यूसी) २०२६, कृषी जमिनीचा उपयोग अन्नोत्पादन व सौरऊर्जा निर्मितीसाठी एकत्रितपणे करण्याविषयीच्या तीन दिवसांच्या सत्रांनंतर नवी दिल्लीत संपन्न झाली.
प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये
- आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडी (आयएसए): ३० नोव्हेंबर २०१५ रोजी (सीओपी२१, पॅरिस) भारत व फ्रान्सने सुरू केली; मुख्यालय गुरुग्राम येथील राष्ट्रीय सौर ऊर्जा संस्थेत; १२५ सदस्य/स्वाक्षरीकार देश; भारतात मुख्यालय असलेली पहिली आंतरराष्ट्रीय संघटना.
- अॅग्रिव्होल्टेइक्स जागतिक परिषद (एडब्ल्यूसी) २०२६ — ७वी आवृत्ती, भारताच्या नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालयाने (एमएनआरई) आयोजित; ८वी आवृत्ती (२०२७) फ्रान्स आयोजित करणार.
- एमएनआरई — सौरसह नवीकरणीय ऊर्जा धोरणासाठी भारतातील प्रमुख केंद्रीय मंत्रालय.
- आयसीएआर (भारतीय कृषी संशोधन परिषद) आणि आयडब्ल्यूएमआय (आंतरराष्ट्रीय जल व्यवस्थापन संस्था) यांनी कृषी-हवामान क्षेत्रीकरण सत्राचे सह-आयोजन केले.
आकडेवारी आणि तपशील
- परिषद नवी दिल्लीत तीन दिवस चालली (२३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी संपन्न).
- प्रदान केलेले पुरस्कार: राष्ट्रीय अॅग्रिव्होल्टेइक्स पिच-हब पुरस्कार (उद्यम/स्टार्टअप नाविन्य); सहा वैज्ञानिक विषयांतील उत्कृष्ट संशोधनपत्र पुरस्कार (प्रणाली रचना, कृषीशास्त्र, निरीक्षण, व्यवसाय मॉडेल्स, सामाजिक-आर्थिक समानता).
- जीआयझेड (जर्मन विकास संस्था) यांनी शेतकरी/एफपीओ-महासंघ सहभागिता सत्राचे नेतृत्व केले.
स्थिर–गतिशील दुवा
अॅग्रिव्होल्टेइक्स (ज्याला अॅग्रि-फोटोव्होल्टेइक्सही म्हणतात) म्हणजे एकाच जमिनीच्या भूखंडावर सौर पटल आणि शेती यांचे सह-स्थानिकीकरण करण्याची पद्धत — यामुळे 'जमीन-वापर त्रिलेम्मा' या धर्मसंकटाला तोंड दिले जाते; त्यात मर्यादित शेतीयोग्य जमिनीसाठी अन्नोत्पादन, ऊर्जानिर्मिती आणि जमीन संवर्धन यांच्यात स्पर्धा असते आणि घनदाट लोकवस्तीच्या, कृषीप्रधान देशांत — विशेषतः भारतात — ही समस्या तीव्र असते. या पद्धतीचा संबंध भारताच्या व्यापक नवीकरणीय ऊर्जा संक्रमण वचनबद्धतेशी (अद्ययावत एनडीसी, गैर-जीवाश्म क्षमता उद्दिष्टे) आणि शेतकरी उत्पन्न विविधीकरणाच्या ध्येयांशी जोडलेला आहे, कारण पटलांचे भाडेपट्टे किंवा सह-स्थानिक वीजनिर्मिती पिकाच्या उत्पन्नाला पर्यायी उत्पन्नाची जोड देऊ शकते — त्यामुळे 'हवामान कृती' आणि 'शाश्वत कृषी' या दोन्ही स्थिर विषयांचे हे एक वास्तविक गतिमान उदाहरण ठरते.
अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ – पर्यावरण/ऊर्जा: नवीकरणीय ऊर्जा धोरण, हवामान लवचीकता; जीएस३ – कृषी: जमीन-वापर विविधीकरण, शेतकरी उत्पन्न.
पार्श्वभूमी
अॅग्रिव्होल्टेइक्स (संकल्पना)
आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडी (आयएसए)
अधिक संदर्भ
अॅग्रिव्होल्टेइक्स जागतिक परिषद मालिकेची सुरुवात भारताबाहेर झाली (तिची ७वी आवृत्ती भारताने आयोजित केलेली पहिली व जागतिक दक्षिणेतील पहिली आवृत्ती आहे). आयएसएचे यजमानपद भूषवण्यासोबतच विकसनशील देशांसाठी सौर-तंत्रज्ञान आणि धोरण-नेतृत्वाचा आवाज म्हणून स्वतःला उभे करण्याचा भारताचा प्रयत्न यातून प्रतिबिंबित होतो. परिषदेच्या पिच-हब आणि उत्कृष्ट संशोधनपत्र पुरस्कारांवरून (प्रणाली रचना, कृषीशास्त्र, निरीक्षण, व्यवसाय मॉडेल्स, सामाजिक-आर्थिक समानता या क्षेत्रांत) हे क्षेत्र प्रात्यक्षिक प्रकल्पांपासून विस्तारणयोग्य व्यावसायिक मॉडेल्सकडे वाटचाल करत असल्याचे दिसते.
मेन्सचे पैलू
- जमीन-वापर त्रिलेम्मा: मर्यादित कृषी जमिनीवरील अन्न सुरक्षा, ऊर्जा संक्रमण आणि जमीन संवर्धन या स्पर्धी मागण्यांना अॅग्रिव्होल्टेइक्स हे एक ठोस धोरणात्मक उत्तर आहे.
- शेतकरी उत्पन्न विविधीकरण: पटल-भाडेपट्टा/सह-वीजनिर्मिती मॉडेल्स शेतकऱ्यांना उत्पन्नाचा दुसरा पर्याय देतात; शेतकरी उत्पन्न दुप्पट करणे आणि हवामान-लवचिक कृषी या वादविवादांशी हे प्रासंगिक आहे.
- जागतिक दक्षिण सहकार्य: भारताने ही परिषद (आणि आयएसए) आयोजित करणे हे स्वच्छ-ऊर्जा संक्रमणात दक्षिण-दक्षिण तंत्रज्ञान आणि धोरण नेतृत्व म्हणून भारताच्या स्थानाचे द्योतक आहे; हे केवळ द्विपक्षीय किंवा पाश्चिमात्य नेतृत्वाखालील हवामान उपक्रमांपेक्षा वेगळे आहे.
- तंत्रज्ञान/वित्त स्थानिकीकरण: परिषदेने 'नाविन्यपूर्ण वित्तपुरवठा' आणि शेतकरी-केंद्रित प्रकल्प रचना यावर दिलेला भर हे दोन घटक (केवळ पटल तंत्रज्ञान नव्हे) अॅग्रिव्होल्टेइक्स विस्ताराचे खरे अडथळे असल्याचे अधोरेखित करतात.
- हवामान लवचीकतेचा सह-लाभ: पटलांच्या सावलीमुळे सावली-सहिष्णु पिकांवरील पाण्याचा ताण कमी होऊ शकतो — बदलत्या पर्जन्य पद्धतींखालील हवामान-लवचिक कृषीसाठी सूक्ष्म-हवामान अनुकूलन हा दृष्टिकोन प्रासंगिक आहे.
संभाव्य मेन्स प्रश्न
**जीएस३, १० गुण:** "अॅग्रिव्होल्टेइक्सला कृषी जमिनीवरील अन्न सुरक्षा आणि नवीकरणीय ऊर्जा विस्तार या स्पर्धी मागण्यांचे निराकरण म्हणून पुढे केले जात आहे. भारतीय संदर्भात त्याची क्षमता आणि आव्हाने यांची चर्चा करा."
संबंधित विषय
- आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडी — रचना, जनादेश, भारताची भूमिका
- राष्ट्रीय सौर अभियान / पीएम-कुसुम योजना (शेतकऱ्यांसाठी सौर पंप)
- भारताची अद्ययावत एनडीसी आणि गैर-जीवाश्म ऊर्जा क्षमता उद्दिष्टे
- नवीकरणीय ऊर्जा विस्तारातील जमीन-वापर संघर्ष (सौर उद्याने विरुद्ध कृषी/चराई जमीन)
विषय: GS3
23 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत