BrainParrot

प्रधान वैज्ञानिक सल्लागार प्रा. सूद यांनी चंदीगड येथे चौथ्या सर्व विज्ञान व तंत्रज्ञान समूह बैठकीचे अध्यक्षपद भूषवले; अधिक सक्षम सहकार्य आणि तंत्रज्ञान तैनातीचे आवाहन

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

मुख्य वैज्ञानिक सल्लागार (पीएसए) प्रा. अजय कुमार सूद यांनी पीआय-राही आयोजित आठ विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्लस्टर्सच्या चौथ्या सर्व-क्लस्टर बैठकीचे अध्यक्षपद भूषवले; त्यांनी प्रगतीचा आढावा घेतला आणि आंतर-क्लस्टर सहयोग, उद्योग संपर्क आणि तंत्रज्ञानाच्या उपयोजनावर भर दिला.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — विज्ञान आणि तंत्रज्ञान (नवोपक्रम परिसंस्था)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • कार्यक्रम: २०२० मध्ये संकल्पना, पीएम-एसटीआयएसी शिफारस, मुख्य वैज्ञानिक सल्लागार कार्यालयाद्वारे चालविला जातो; पीएसए म्हणजे प्रा. अजय कुमार सूद; वैज्ञानिक सचिव डॉ. परविंदर मैनी.
  • आठ क्लस्टर्स: पीकेसीएफ (पुणे), जेसीकेआयएफ (जोधपूर), बीसीकेआयसी (भुवनेश्वर), डीआरआयआयव्ही (दिल्ली), एएमटीझेड-विझाग, बीईएसटी (बेंगळुरू), आरआयसीएच (हैदराबाद), पीआय-राही (पंजाब).
  • प्रतिकृती साधने: डी-पीओसी, कलानुभव, आय-पासपोर्ट; कार्यक्रम स्पार्क्स २.०, इग्नाइट २.०, जीआयएनआय २.०.
  • आंतरराष्ट्रीय: यूके कॅटापल्ट्स सहयोग; पश्चिम ऑस्ट्रेलिया विद्यापीठ; भारत-ऑस्ट्रेलिया स्मार्ट फार्म नेटवर्क; दुसऱ्या आंतरराष्ट्रीय परिषदेची घोषणा.
  • आरोग्य उपयोजन: पंजाब विद्यापीठ आरोग्य केंद्रात उत्तर भारतातील पहिले डिजिटल पोडियाट्रिक क्लिनिक — एचएल क्लेमोव्ह सीएसआरद्वारे मधुमेह काळजीसाठी एआय पाय-तपासणी.

आकडेवारी आणि तपशील

  • बैठक: ९–१० ऑक्टोबर २०२६, पंजाब विद्यापीठ चंदीगड; आयोजक: पीआय-राही (पीयू-आयआयटी रोपर रीजनल अॅक्सेलेटर फॉर होलिस्टिक इनोव्हेशन्स फाउंडेशन).
  • घोषणा: स्वयंचलित हवामान केंद्र (हवामान-स्मार्ट शेती); हिमाचल प्रदेशात ईव्ही चार्जिंग स्टेशन (डीआरआयआयव्ही आणि पीआय-राही); पंचकुला येथे ईव्हीचार्जेक्स बॅटरी स्वॅपिंग स्टेशन; फायकोट्री अहवाल (डीआरआयआयव्ही, जीएमआर विमानतळ उपयोजन); कलानुभव पोर्टल (पंजाब आणि जम्मू-काश्मीर कारागीर); उत्तर भारताच्या एसटीआय परिसंस्था अहवाल; एमओयू स्वाक्षऱ्या.
  • भागधारकांच्या बैठकीत तंत्रज्ञान प्रमाणीकरण आणि उपयोजन भागीदारीसाठी उद्योग, सीएसआर, शैक्षणिक आणि सरकार यांचा सहभाग होता.

स्थिर–गतिशील दुवा

भारताची जुनी तडजोड म्हणजे प्रयोगशाळेपासून बाजारापर्यंतची तफावत: भक्कम प्रकाशने, पण कमकुवत उपयोजन. विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्लस्टर्स कार्यक्रम याला उत्तर देतो — शैक्षणिक संस्था, प्रयोगशाळा, उद्योग, स्टार्टअप्स आणि सरकार यांना प्रादेशिक आव्हानांभोवती एकत्र आणून. या “राष्ट्रीय तंत्रज्ञान प्रवेगक” म्हणून कार्य करतात; ते स्वदेशी तंत्रज्ञान ओळख, प्रायोगिक प्रकल्प, प्रमाणीकरण आणि व्यावसायिक स्तरापर्यंत नेतात.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ — विज्ञान आणि तंत्रज्ञान: संशोधन, नवोपक्रम आणि तंत्रज्ञान-रूपांतरण परिसंस्था.

पार्श्वभूमी

विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्लस्टर्स कार्यक्रम

हे काय आहे:
पीएसए कार्यालयाचा प्रमुख प्रादेशिक-नवोपक्रम कार्यक्रम.
स्थापना:
पंतप्रधानांच्या विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि नवोपक्रम सल्लागार परिषदेच्या (पीएम-एसटीआयएसी) शिफारशींवर २०२० मध्ये संकल्पना केली.
सदस्य:
आठ क्लस्टर्स — पुणे (पीकेसीएफ), जोधपूर (जेसीकेआयएफ), भुवनेश्वर (बीसीकेआयसी), दिल्ली (डीआरआयआयव्ही), एएमटीझेड-विझाग, बेंगळुरू (बीईएसटी), हैदराबाद (आरआयसीएच) आणि पीआय-राही (पंजाब); तसेच उद्योग, सीएसआर, शैक्षणिक आणि सरकारी भागधारक, रुटाग आणि आरएसव्हीसी संबंधांसह.
महत्त्व:
पृथक संस्थात्मक उत्कृष्टतेपेक्षा सामूहिक कामगिरी — केवळ शोध नव्हे, तर प्रसार आणि विस्तार.

तंत्रज्ञान-रूपांतरण साखळी

हे काय आहे:
प्रयोगशाळेतील निकालापासून कार्यान्वित उपायापर्यंतचा टप्प्याटप्प्याने मार्ग.
स्थापना:
मानक नवोपक्रम-व्यवस्थापन संकल्पना; येथे क्लस्टर साधनांद्वारे (स्पार्क्स, इग्नाइट, जीआयएनआय कार्यक्रम) लागू केली.
सदस्य:
संशोधक, प्रमाणकर्ते, उद्योग अवलंबकर्ते, सीएसआर निधीदाते आणि सरकारी खरेदीदार.
महत्त्व:
कधीही प्रतिकृती न होणारे प्रायोगिक प्रकल्प सार्वजनिक संशोधन निधी वाया घालवतात — बैठकीचे “प्रतिकृती, सहयोग आणि विस्तार” हे सूत्र अगदी यालाच लक्ष्य करते.

अधिक संदर्भ

आंतरराष्ट्रीय सहभाग आता स्पष्ट आहे: पहिल्या आंतरराष्ट्रीय विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्लस्टर्स परिषदेतून १२ आंतरराष्ट्रीय सामंजस्य करार (एमओयू), पश्चिम ऑस्ट्रेलिया विद्यापीठ, भारत-ऑस्ट्रेलिया स्मार्ट फार्म नेटवर्क आणि यूके कॅटापल्ट नेटवर्क (आता आरोग्य, उदयोन्मुख तंत्रज्ञान आणि नेट-झिरोपर्यंत विस्तारित) यांच्याशी भागीदारी, तसेच दुसऱ्या आंतरराष्ट्रीय परिषदेची घोषणा करण्यात आली आहे. बैठकीतील उपयोजने ही साखळी दर्शवतात: हिमाचल प्रदेशात डीआरआयआयव्ही-पीआय-राही ईव्ही चार्जिंग आणि पंचकुला येथे बॅटरी स्वॅपिंग (प्रायोगिक ते व्यावसायिक), जीएमआरसह विमानतळ उपयोजनाकडे जाणारा फायकोट्री मायक्रोअल्गल फोटोबायोरिएक्टर, आणि सीएसआर भागीदारीद्वारे एआय-आधारित मधुमेह-पाद क्लिनिक.

मेन्सचे पैलू

  • प्रकाशनापेक्षा रूपांतरण: क्लस्टर्स यशाची पुनर्परिभाषा उपयोजन आणि प्रतिकृती म्हणून करतात — निविष्टी आणि पेपर मोजणीवर आधारित विज्ञान आणि तंत्रज्ञान निर्देशांकांसाठी ही आवश्यक सुधारणा आहे.
  • योग्य पद्धतीने केलेला प्रादेशिकवाद: प्रत्येक क्लस्टर स्थानिक सामर्थ्ये वापरतो (विझाग मेड-टेक, बेंगळुरू डीप-टेक), तर राष्ट्रीय नेटवर्क यशस्वी उपक्रमांचा प्रसार करते — संघराज्यीय नवोपक्रम.
  • उद्योगाचा खेच: वैज्ञानिक सचिवांचा संशोधन आणि विकासापासून प्रमाणीकरण, व्यावसायिकीकरण आणि विस्ताराकडे दिलेला जोर ही गहाळ दुवा दर्शवतो — खरेदी आणि सीएसआर मागणीचे आधारस्तंभ म्हणून.
  • जागतिक पाइपलाइन: कॅटापल्ट आणि ऑस्ट्रेलिया संबंध प्रमाणीकरण शिस्त आणि निर्यात बाजारपेठा आणतात — परंतु बौद्धिक संपदा (आयपी) आणि लाभाच्या अटींवर लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे.
  • समावेशनाचा कोन: कारागीर पोर्टल आणि पोडियाट्रिक क्लिनिक दर्शवतात की तंत्रज्ञान केवळ ईव्ही आणि एआयपर्यंत न राहता हस्तकला आणि समुदाय आरोग्यापर्यंत पोहोचते — “तंत्रज्ञान समाजासाठी” याचा उत्तम पुरावा.
  • पुढचा मार्ग: सामाईक परिणाम निर्देशांक (उपयोजने, प्रतिकृती, महसूल), सातत्यपूर्ण सीएसआर पाइपलाइन आणि प्रमाणित क्लस्टर उपायांचा राज्य सरकारांनी अवलंब.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १० गुण:** “विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्लस्टर्सची संकल्पना ‘राष्ट्रीय तंत्रज्ञान प्रवेगक’ म्हणून केली आहे. क्लस्टर मॉडेल भारतातील प्रयोगशाळेपासून बाजारापर्यंतची तफावत कशी दूर करते आणि प्रादेशिक प्रायोगिक प्रकल्प राष्ट्रीय स्तरावर विस्तारण्यासाठी काय करावे लागते, यावर चर्चा करा.”

संबंधित विषय

  • पीएम-एसटीआयएसी, पीएसए कार्यालय, राष्ट्रीय संशोधन अभियान (एएनआरएफ)
  • नवोपक्रम अर्थशास्त्र: तंत्रज्ञान तयारी, प्रसार, मितव्ययी नवोपक्रम
  • ईव्ही परिसंस्था आणि बॅटरी स्वॅपिंग धोरण; डिजिटल आरोग्य आणि एआय निदान
  • विज्ञान आणि तंत्रज्ञान निधी म्हणून सीएसआर; रुटाग आणि तळागाळातील नवोपक्रम

विषय: GS3

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

10 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत