BrainParrot

‘अस्थिरतेच्या युगातील लवचिकता’ या विषयावरील पाचवी कौटिल्य आर्थिक परिषद (केईसी २०२६) नवी दिल्लीत यशस्वीरित्या संपन्न

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: PIB (पत्र सूचना कार्यालय) · मूळ वाचा ↗

सारांश

वित्त मंत्रालयासह आयईजीने “अस्थिरतेच्या युगातील लवचिकता” या संकल्पनेअंतर्गत पाचवे कौटिल्य आर्थिक संमेलन संपन्न केले. यात ३० देशांतील ८०+ सहभागींसह एकूण २००+ सहभागी होते.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — अर्थव्यवस्था (वाढ, स्थैर्य, धोरणविषयक चर्चा)

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • आयोजक: आर्थिक विकास संस्था (आयईजी) वित्त मंत्रालयासह; ठिकाण: नवी दिल्ली; संकल्पना: “अस्थिरतेच्या युगातील लवचिकता”.
  • उद्घाटन: उपराष्ट्रपती सी. पी. राधाकृष्णन यांच्या हस्ते — संदेश: आर्थिक लवचिकता ही सामाजिक लवचिकता आणि समावेशनापासून अविभाज्य आहे.
  • विशेष पूर्ण सत्र: वित्त मंत्री निर्मला सीतारामन, चर्चाकार म्हणून फ्रान्सच्या महालेखा परिषदेचे (कोर दे काँत) अध्यक्ष — विभाजनाच्या काळात मॅक्रो स्थैर्यासह वाढ.
  • डिजिटल मुख्य भाषण: दूरसंचार मंत्री ज्योतिरादित्य शिंदिया — एआय अर्थव्यवस्थेसाठी विश्वासार्ह डिजिटल पायाभूत सुविधा.
  • संस्कृती मुख्य भाषण: संस्कृती मंत्री गजेंद्र सिंह शेखावत — विकासात भांडवल म्हणून संस्कृती.
  • समारोप सत्र “भारत आणि जग: रचनेनुसार अनुकूल”: परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर, सिंगापूरचे माजी परराष्ट्र मंत्री जॉर्ज येओ यांच्यासह — धोरणात्मक स्वायत्तता आणि लवचिक भागीदारी.

आकडेवारी आणि तपशील

  • व्याप्ती: २००+ धोरणकर्ते, अर्थशास्त्रज्ञ आणि विचारवंत; सुमारे ३० देशांतील ८०+ आंतरराष्ट्रीय सहभागी; तीन दिवस पूर्ण सत्रे, गोलमेज परिषदा आणि चर्चा.
  • नामनिर्देशित सहभागी: पंतप्रधानांचे प्रधान सचिव पी. के. मिश्रा आणि शक्तिकांत दास; आरबीआय गव्हर्नर संजय मल्होत्रा; आर्थिक कार्य विभागाच्या सचिव अनुराधा ठाकूर; मुख्य आर्थिक सल्लागार व्ही. अनंथ नागेस्वरन; लॉर्ड निकोलस स्टर्न; मायकेल ग्रीनस्टोन; ज्याँ-क्लॉद त्रिशे (माजी युरोपियन सेंट्रल बँक अध्यक्ष).
  • कार्यक्रमाची व्याप्ती: विभाजन, व्यापार आणि पुरवठा साखळ्या, वित्तीय-संरचनात्मक सुधारणा, वित्तीय बाजार, विकास वित्त, गुंतवणूक, तंत्रज्ञान आणि एआय, रोजगार आणि कौशल्ये, लोकसंख्या, अन्न प्रणाली, टिकाऊपणा आणि हवामान वित्त.
  • आयईजी नेतृत्व: अध्यक्ष मायकेल देबब्रत पात्रा; संचालक सब्यसाची कर; विश्वस्त मंडळाचे अध्यक्ष एन. के. सिंह यांनी समारोपाचे सूत्रसंचालन केले.

स्थिर–गतिशील दुवा

आर्थिक लवचिकता म्हणजे वाढ, स्थैर्य किंवा संस्थात्मक विश्वासार्हता न गमावता धक्के (साथीचे रोग, युद्धे, आर्थिक ताण, तंत्रज्ञानातील व्यत्यय) सहन करण्याची क्षमता. संमेलनाची चौकट — विभाजनाच्या काळात मोकळेपणा आणि गुंतवणूक टिकवणे — ही भारताच्या वाढ, महागाई नियंत्रण आणि आर्थिक स्थैर्य या मॅक्रो-धोरणातील त्रयीवर थेट आधारित आहे.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस३ — अर्थव्यवस्था: वाढ विरुद्ध स्थैर्य, चलन-वित्तीय समन्वय, डिजिटल अर्थव्यवस्था, व्यापार विभाजन.

पार्श्वभूमी

कौटिल्य आर्थिक संमेलन

हे काय आहे:
शैक्षणिक संशोधन, धोरणनिर्मिती आणि जागतिक अनुभव यांना जोडणारा वार्षिक उच्च-स्तरीय अर्थशास्त्र संवाद.
स्थापना:
२०२२ मध्ये सुरू; आर्थिक विकास संस्था (आयईजी) आणि वित्त मंत्रालय यांच्याद्वारे संयुक्तपणे आयोजित; आयईजीचे अध्यक्ष आणि संचालक यांच्या मार्गदर्शनाखाली.
सदस्य:
धोरणकर्ते (उपराष्ट्रपती, वित्त मंत्री, मुख्य आर्थिक सल्लागार, आर्थिक कार्य विभागाचे सचिव, आरबीआय गव्हर्नर, पंतप्रधानांचे प्रधान सचिव), भारतीय आणि विदेशी अर्थशास्त्रज्ञ, मध्यवर्ती बँकर्स आणि उद्योग जगतातील नेते.
कार्यकक्षा:
समकालीन आव्हानांवर पुराव्यावर आधारित विचारविमर्श — या आवृत्तीत: विभाजन, पुरवठा साखळ्या, वित्तीय-संरचनात्मक सुधारणा, वित्तीय बाजार, विकास आणि हवामान वित्त, रोजगार, लोकसंख्या, अन्न प्रणाली आणि एआय.
महत्त्व:
संशोधन आणि जागतिक अनुभव यांच्याशी संवादातून तयार केलेले धोरण धक्क्यांना तोंड देण्यास अधिक सक्षम ठरते — ही लवचिकतेची संकल्पना संस्थात्मक स्वरूपात.

लवचिकता अर्थशास्त्र

हे काय आहे:
वाढीसह धक्क्यांचे शोषण करण्यासाठीचे धोरण पॅकेज.
स्थापना:
पुरवठा साखळी, वित्तीय बफर आणि आर्थिक स्थैर्य या विचारांचा कोविडोत्तर काळात मुख्य प्रवाहात समावेश.
सदस्य:
मॅक्रो बफर (राखीव निधी, तूट), विश्वासार्ह संस्था (मध्यवर्ती बँका, वित्तीय नियम), वैविध्यपूर्ण व्यापार, डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा आणि कौशल्य प्रशिक्षण प्रणाली.
कार्यकक्षा:
वारंवार येणाऱ्या धक्क्यांतून वाढ, मोकळेपणा आणि विश्वासार्हता टिकवणे.
महत्त्व:
अस्थिरता ही मूलभूत स्थिती आहे — अंदाज नव्हे, तर संस्था आणि बफर अर्थव्यवस्थांना पुढे नेतात.

अधिक संदर्भ

आवृत्त्यांची परंपरा (२०२२: भविष्याची पुनर्परिभाषा; २०२३: जळत्या जगात नेव्हिगेट करणे; २०२४: भारतीय युग; २०२५: अस्थिर काळात समृद्धी शोधताना) हे दर्शवते की हे व्यासपीठ जागतिक मनःस्थिती पुनर्प्राप्तीपासून विभाजनाकडे जाताना ट्रॅक करत आहे. २०२६ च्या वक्त्यांच्या यादीने — विद्यमान आरबीआय गव्हर्नर, आता पंतप्रधान कार्यालयातील माजी गव्हर्नर, मुख्य आर्थिक सल्लागार आणि परदेशी मध्यवर्ती बँकिंग तज्ज्ञ — चलन-वित्तीय समन्वय आणि संस्थात्मक विश्वासार्हता यांना केंद्रस्थानी ठेवले, तर एआय अर्थव्यवस्थेसाठी डिजिटल पायाभूत सुविधा हा वाढीची पैज लावला.

मेन्सचे पैलू

  • वाढ-स्थैर्य संतुलन: विभाजनाच्या काळात महागाई नियंत्रण किंवा वित्तीय संयम न सोडता गुंतवणूक टिकवणे — हा मुख्य मॅक्रो उत्तर-चौकट आहे.
  • संस्थात्मक विश्वासार्हता: स्वतंत्र मध्यवर्ती बँकिंग आणि नियमांवर आधारित वित्तीय धोरण ही लवचिकतेची पायाभूत रचना — प्रशासनाच्या उत्तरांतही वापरता येते.
  • डिजिटल-प्लस-एआय पैज: विश्वास आणि स्पर्धा संरक्षणासह विश्वासार्ह डीपीआय हे उत्पादकता इंजिन — तंत्रज्ञान नियमनाच्या वादविवादांशी जोडलेले.
  • भांडवल म्हणून संस्कृती: वारसा आणि सर्जनशील अर्थव्यवस्था ही विकासाची मालमत्ता — संस्कृती-अर्थव्यवस्था उत्तरांसाठी नवीन साहित्य.
  • धोरणात्मक स्वायत्तता अर्थशास्त्र: वैविध्यपूर्ण भागीदारी आणि पुरवठा साखळ्या यांचा आर्थिक राज्यकौशल्य म्हणून वापर — जयशंकर-येओ सत्राचा निष्कर्ष.
  • समावेशनाचा आधार: उपराष्ट्रपतींच्या सामाजिक-लवचिकता चौकटीमुळे वाढीच्या उत्तरांमध्ये वितरणाविषयी निष्ठा राहते.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** “‘अस्थिरतेच्या युगातील लवचिकता’ यासाठी वाढ, मोकळेपणा आणि संस्थात्मक विश्वासार्भा एकत्रितपणे टिकवणे आवश्यक आहे. चलनविषयक, वित्तीय, व्यापार आणि डिजिटल क्षेत्रांतील भारताच्या धोरणात्मक पर्यायांची चर्चा करा.”

संबंधित विषय

  • चलन-वित्तीय समन्वय; आरबीआय आणि महागाई लक्ष्यीकरण; वित्तीय नियम
  • व्यापार विभाजन, पुरवठा साखळी वैविध्यीकरण, फ्रेंड-शोअरिंग (मैत्रीपूर्ण देशांकडे उत्पादन व पुरवठा वळवणे)
  • डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा आणि एआय प्रशासन
  • जनसंख्याशास्त्रीय लाभांश, रोजगार आणि कौशल्ये; हवामान वित्त

विषय: GS3

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

10 ऑक्टोबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत