BrainParrot

सुपर एल निनोमुळे भारतात १५,८०० अतिरिक्त उष्णतेमुळे मृत्यू: अहवाल

GS3संपूर्ण नोटप्रकाशित: · अद्ययावत:

स्रोत: द हिंदू, 24 सप्टेंबर, 2026

सारांश

  • शिकागो विद्यापीठाशी संबंधित क्लायमेट इम्पॅक्ट लॅबने एक अहवाल प्रसिद्ध केला. त्यानुसार सप्टेंबर २०२६ ते फेब्रुवारी २०२७ या काळात भारतात उष्णतेमुळे सुमारे १५,८०० अतिरिक्त मृत्यू होण्याचा अंदाज आहे (कमी-जास्त १,६००).
  • याचे कारण सध्या सुरू असलेला "सुपर एल निनो" आहे. तुलनेसाठी आधाररेषा म्हणून १९९६-२०२५ या काळातील याच महिन्यांची सरासरी घेतली आहे.
  • अपुऱ्या पावसाच्या हंगामानंतर भारतातील मान्सून माघारी फिरत आहे, आणि उष्णतेमुळे वीजपुरवठ्यावर ताण येत आहे.

UPSC साठी महत्त्व: प्रासंगिकता: ✅ जीएस३ — पर्यावरण: हवामान परिवर्तनशीलता, उष्णता आणि आपत्ती व्यवस्थापन; जीएस१ — भूगोल: हवामानशास्त्र

प्रिलिम्ससाठी महत्त्वाची तथ्ये

  • एन्सोचे दोन टप्पे आहेत: एल निनो (उष्ण) आणि ला निना (थंड). मध्य आणि पूर्व उष्णकटिबंधीय पॅसिफिकचे असामान्य तापणे हे एल निनोचे कारण आहे.
  • एल निनो साधारणपणे भारतीय नैर्ऋत्य मान्सून कमकुवत करतो, पण प्रत्येक एल निनोमुळे दुष्काळ पडतोच असे नाही. सकारात्मक आयओडी त्याचा प्रभाव अंशतः भरून काढू शकतो.
  • लेखानुसार "सुपर एल निनो" ही अपवादात्मक तीव्र एल निनो स्थितीसाठी वापरली जाणारी अनौपचारिक संज्ञा आहे.
  • लेखात साहेलचे वर्णन सेनेगल, गांबिया आणि उत्तर नायजेरियासह सुमारे १० आफ्रिकी देशांचा ५,००० किमी लांबीचा पट्टा असे केले आहे.

आकडेवारी आणि तपशील

  • भारत: सप्टेंबर २०२६–फेब्रुवारी २०२७ या काळात सुमारे १५,८०० अतिरिक्त उष्णता मृत्यू (±१,६००), त्या महिन्यांच्या १९९६-२०२५ च्या सरासरीच्या तुलनेत.
  • जागतिक: या घटनेच्या पहिल्या सहा महिन्यांत ४५१,००० अतिरिक्त उष्णतेशी संबंधित मृत्यू, त्यापैकी २३९,००० सप्टेंबर २०२६–फेब्रुवारी २०२७ मध्ये.
  • प्रादेशिक अंदाज: इंडोनेशिया १९,३००; फिलिपाइन्स, व्हिएतनाम, थायलंड आणि कंबोडिया मिळून १९,४००; ब्राझील १३,३००; साहेल ६६,८००.
  • अंदाज: उत्तर गोलार्धातील शरद आणि हिवाळ्यात अतिशय तीव्र एल निनोची ९०% पेक्षा जास्त शक्यता. पूर्व विषुववृत्तीय पॅसिफिकमधील समुद्रपृष्ठीय तापमान आधीच सामान्यपेक्षा ३°से पेक्षा जास्त आहे.
  • निरीक्षित परिणाम: इंडोनेशियात वणव्यांना पोषक परिस्थिती आहे, आणि मध्य अमेरिकेतील काही भागांना दुष्काळाशी संबंधित शेतीवरील परिणामांचा सामना करावा लागत आहे.
  • भारताचा मान्सून: २२ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत देशातील पावसाची तूट सामान्यपेक्षा सुमारे १५% कमी होती, दक्षिण आणि पूर्वेत ती अधिक होती.
  • वीज: उष्णतेमुळे वाढलेल्या मागणीदरम्यान भारतातील जवळपास ४०% कोळसा-आधारित वीज प्रकल्पांकडे इंधनाचा साठा अत्यंत कमी असल्याचे नोंदवले जात आहे.
  • प्रसिद्धीपत्रकातील मांडणी: एल निनो हे "आपल्या भविष्यातून आलेले पोस्टकार्ड" आहे, जे हवामान बदलामुळे सुमारे २० वर्षांनंतर येणारे तापमान आत्ताच आणत आहे.
  • ग्रीनस्टोन (सहसंस्थापक): हा अहवाल निर्णयकर्त्यांना हे पाहू देतो की आपत्कालीन कृतीमुळे कोठे हजारो जीव वाचू शकतात.
  • विशेष म्हणजे अनुपस्थित: तापमानवाढ आणि मृत्यू यांना जोडणारा संख्यात्मक संबंध किंवा गुणांक अहवालात स्पष्ट केलेले नाहीत. ही आकडेवारी उद्धृत करताना पारदर्शकता आणि पुनरुत्पादनक्षमतेबाबतची ही मर्यादा लक्षात ठेवावी.

स्थिर–गतिशील दुवा

  • एल निनो हा एल निनो-दक्षिणी दोलन (एन्सो) चा उष्ण टप्पा आहे. तो व्यापारी वारे कमकुवत करतो आणि पॅसिफिकमधील उबदार पाणी पूर्वेकडे सरकवतो.
  • यामुळे भारतीय मान्सूनसह जगभरातील वातावरणीय अभिसरण, पर्जन्यमान आणि तापमानाचे स्वरूप बदलते.
  • भारतासाठी नेहमीचे परिणाम म्हणजे कमकुवत मान्सून, दुष्काळाचा धोका, उष्णतेच्या लाटा, विजेची वाढती मागणी आणि शेतीवरील ताण. त्यामुळे उष्णतेमुळे होणारे मृत्यू ही केवळ हवामानाची नव्हे, तर सार्वजनिक आरोग्य आणि आपत्ती प्रशासनाची समस्या आहे.

अभ्यासक्रमाशी संबंध: जीएस१ – भूगोल: हवामानशास्त्र, एन्सो आणि मान्सून; जीएस३ – पर्यावरण: हवामान बदल, आपत्ती व्यवस्थापन (उष्णतेच्या लाटा); जीएस३ – अर्थव्यवस्था: ऊर्जा सुरक्षा

पार्श्वभूमी

एल निनो / एन्सो

क्लायमेट इम्पॅक्ट लॅब (अहवालाचे लेखक)

अधिक संदर्भ

  • आयएमडीच्या मते एल निनो घटना साधारणपणे ९–१८ महिने टिकतात, आणि एल निनो भारताकडे आर्द्रता वाहून आणणारे अभिसरण कमकुवत करून भारतीय उन्हाळी मान्सूनला साधारणपणे दाबतो.
  • आयएमडीच्या नोंदीनुसार भारतातील जवळपास निम्मी शेती अजूनही पावसावर अवलंबून आहे, म्हणूनच एन्सोवर देखरेख ठेवणे महत्त्वाचे ठरते.
  • हा संबंध एकास एक असा नाही. पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाने संसदेत दिलेल्या उत्तरानुसार १९५० पासून १६ एल निनो वर्षे आली, त्यापैकी ७ वर्षांत मान्सूनचा पाऊस सामान्यपेक्षा कमी होता. त्याच उत्तरात म्हटले आहे की हंगामाच्या उत्तरार्धात, विशेषतः सप्टेंबरच्या पावसाशी, हा विपरीत संबंध अधिक बळकट आहे.
  • आयएमडीच्या मते अनेक मोठी दुष्काळी वर्षे (१९८२, १९८७, २००२, २००९ आणि २०१५) एल निनो घटनांदरम्यान आली, पण प्रत्येक एल निनोमुळे दुष्काळ पडतोच असे नाही. उदाहरणार्थ, १९९७ च्या तीव्र एल निनोदरम्यान मान्सून सामान्य होता.
  • हिंद महासागर द्विध्रुव (आयओडी) परिणामात बदल घडवू शकतो. आयएमडीच्या मते सकारात्मक आयओडी एल निनोचा कोरडेपणा आणणारा प्रभाव अंशतः भरून काढू शकतो, तर एल निनोसोबत नकारात्मक आयओडी असल्यास सामान्यपेक्षा कमी पावसाची शक्यता वाढते.
  • एल निनो वर्षे विशेषतः उत्तर आणि मध्य भारतातील वाढत्या उष्णतेच्या लाटांशी आणि विस्कळीत पेरणी वेळापत्रकाशी जोडली जातात.

मेन्सचे पैलू

  • आरोग्य आणि आपत्ती प्रशासन: एवढ्या प्रमाणात उष्णतेमुळे होणारे मृत्यू अधिक सक्षम उष्णता कृती आराखडे, पूर्वसूचना प्रणाली आणि बाहेर काम करणारे कामगार व गरीब यांच्या लक्ष्यित संरक्षणाची गरज अधोरेखित करतात. आपत्कालीन कृती आत्ताच कोठे करता येईल याचे मार्गदर्शन म्हणून अहवाल स्वतःच आपले अंदाज मांडतो.
  • शेती आणि अन्न: राष्ट्रीय पातळीवरील १५% पावसाची तूट, दक्षिण आणि पूर्वेत अधिक तफावतीसह, खरीप आणि रब्बी हंगामावरील ताण आणि अन्नधान्य महागाईचा धोका वाढवते. एल निनोवरील व्यापक साहित्य अशा वर्षांना दुष्काळ आणि कमी पीक उत्पादनाशी जोडते.
  • ऊर्जा सुरक्षा: जवळपास ४०% कोळसा प्रकल्पांकडे अत्यंत कमी साठा असणे हे उष्णता, मागणी आणि इंधन वाहतूक एकमेकांवर कसा परिणाम करतात हे दाखवते. यातून कोळसा साठा व्यवस्थापन, वीज जाळ्याची लवचिकता आणि मागणी-बाजूच्या उपायांची गरज दिसते.
  • हवामान अनुकूलन: "आपल्या भविष्यातून आलेले पोस्टकार्ड" ही मांडणी एल निनो वर्षांना अधिक उष्ण आधाररेषेची झलक म्हणून सादर करते, त्यामुळे अनुकूलनातील गुंतवणूक पुढे ढकलता येणार नाही.
  • जागतिक विषमता: भारताच्या १५,८०० च्या तुलनेत सर्वाधिक अंदाजित बळी (६६,८००) कमी क्षमतेच्या साहेल प्रदेशात आहेत. हे हवामान न्याय आणि अनुकूलन वित्तपुरवठ्याच्या युक्तिवादाला बळ देते.
  • पुराव्यातील मर्यादा: लेखातील वर्णनात प्रतिमानाचे गुणांक प्रसिद्ध केलेले नाहीत. ही आकडेवारी मोजलेले मृत्यू नव्हे, तर अनिश्चिततेच्या पट्ट्यासह केलेले अंदाज मानावीत.

संभाव्य मेन्स प्रश्न

**जीएस३, १५ गुण:** "'सुपर एल निनो'मुळे भारतात हजारो अतिरिक्त उष्णता मृत्यू आणि मान्सूनची तूट येण्याचा अंदाज आहे. त्याच्या बहुक्षेत्रीय परिणामांचे परीक्षण करा आणि आपत्ती जोखीम न्यूनीकरण व अनुकूलन धोरण सुचवा."

संबंधित विषय

  • हिंद महासागर द्विध्रुव आणि मान्सूनचे दूरसंबंध; ला निना
  • राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियम, २००५ आणि उष्णतेच्या लाटांसाठीचे कृती आराखडे; मिशन मौसम
  • मान्सूनची यंत्रणा आणि भारतीय हवामानशास्त्र विभागाचे अंदाज
  • कोळसा साठा आणि वीज मागणी व्यवस्थापन; हवामान अनुकूलन आणि हानी-व-नुकसान वित्तपुरवठा

विषय: GS3पर्यावरण

या नोट्स कशा लिहिल्या आणि तपासल्या जातात →

24 सप्टेंबर, 2026 च्या सर्व चालू घडामोडी → · UPSC चालू घडामोडी मराठीत