ఎన్నికల సంఘం దేశవ్యాప్త ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ నిర్ణయాన్ని ఎలా తీసుకుందనే దానిపై ప్రతిపక్షం అడిగిన ౪౮ "ఇంటరాగేటరీల"ను సుప్రీంకోర్టు విచారించనుంది (డిసెంబర్ ౯)
ప్రచురణ:
మూలం: ది హిందూ, 18 నవంబర్, 2026
సారాంశం
- ప్రతిపక్ష నేత రాహుల్ గాంధీ, ఇండియా కూటమి నేతలు దాఖలు చేసిన దరఖాస్తును డిసెంబర్ ౯న విచారించడానికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సూర్యకాంత్ నేతృత్వంలోని సుప్రీంకోర్టు ధర్మాసనం అంగీకరించింది. ఓటర్ల జాబితాల దేశవ్యాప్త ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ (ఎస్ఐఆర్)కు సంబంధించి ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ జ్ఞానేశ్ కుమార్, ఎన్నికల కమిషనర్లు సుఖ్బీర్ సింగ్ సంధు, వివేక్ జోషి, సీనియర్ ఎన్నికల అధికారులకు వారు ౪౮ "ఇంటరాగేటరీలు" (ప్రమాణపూర్వకంగా సమాధానం చెప్పవలసిన లిఖిత ప్రశ్నలు) సంధించారు.
- ఈ ప్రశ్నలు అక్టోబర్ ౨౬న ఎన్నికల సంఘం దాఖలు చేసిన సంస్థాగత అఫిడవిట్ను పరీక్షిస్తున్నాయి. ఎస్ఐఆర్ నిర్ణయం "ఏకగ్రీవం" అని ఆ అఫిడవిట్ పేర్కొంది. అయితే ఇద్దరు ఎన్నికల కమిషనర్లకు తెలియకుండా, వారి ఆమోదం లేదా సమ్మతి లేకుండా ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ ఏకపక్షంగా తీసుకున్న చర్య అది అని పిటిషనర్లు అంటున్నారు.
- మరోవైపు, ఎస్ఐఆర్ విషయంలో కాంగ్రెస్ "ద్వంద్వ ప్రమాణాలు" పాటిస్తోందని బీజేపీ ఆరోపించింది. కొన్నిచోట్ల ఈ ప్రక్రియను సమర్థిస్తూ, మరికొన్నిచోట్ల వ్యతిరేకిస్తోందని పేర్కొంది.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- అధికరణ ౩౨౪(౧): ఎన్నికలు, ఓటర్ల జాబితాల పర్యవేక్షణ, నిర్దేశం, నియంత్రణ ఎన్నికల సంఘానికి ఉంటాయి. అధికరణ ౩౨౪(౨): కూర్పు (ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్, రాష్ట్రపతి నిర్ణయించే ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్లు); నియామకాలు పార్లమెంటు చేసే ఏ చట్టానికైనా లోబడి ఉంటాయి.
- ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం ౧౯౫౦లోని సెక్షన్ ౨౧(౩) ఓటర్ల జాబితాల ప్రత్యేక సవరణకు సంబంధించిన నిబంధన. ఆ చట్టంలోని సెక్షన్ ౧౬ పౌరుడు కాని వ్యక్తిని ఓటరుగా నమోదు చేయడానికి అనర్హుడిగా చేస్తుంది.
- అధికరణ ౩౨౬ ప్రకారం అర్హత తేదీ నాటికి ౧౮ ఏళ్లు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయసు ఉండి, మరే విధంగానూ అనర్హులు కాని ప్రతి పౌరుడికి ఓటర్ల జాబితాలో నమోదయ్యే హక్కు ఉంటుంది.
- ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్, ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్ల (నియామకం, సేవా షరతులు, పదవీకాలం) చట్టం, ౨౦౨౩: ఎంపిక కమిటీలో ప్రధానమంత్రి, ప్రధాని నామినేట్ చేసిన కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రి, ప్రతిపక్ష నేత (లేదా అతిపెద్ద ఏకైక ప్రతిపక్ష పార్టీ నేత) ఉంటారు. అనూప్ బరన్వాల్ (౨౦౨౩) కేసులో సుప్రీంకోర్టు ఏర్పాటు చేసిన మధ్యంతర కమిటీ (ప్రధానమంత్రి, ప్రతిపక్ష నేత, ప్రధాన న్యాయమూర్తి) స్థానంలో ఇది వచ్చింది.
- ౨౦౨౩ చట్టంలోని సెక్షన్ ౧౮: ఎన్నికల సంఘం వ్యవహారాలను సాధ్యమైనంతవరకు ఏకగ్రీవంగా నిర్వహించాలి; భేదాభిప్రాయాలను మెజారిటీతో నిర్ణయిస్తారు.
- పిటిషనర్లు వాదించినట్లు "ఇంటరాగేటరీలు" సుప్రీంకోర్టు నియమాల కింద గుర్తింపు పొందాయి. "న్యాయ ప్రయోజనాల కోసం లేదా కోర్టు ప్రక్రియ దుర్వినియోగాన్ని నివారించడానికి అవసరమైన" ఉత్తర్వులు జారీ చేసే కోర్టు అధికారాన్ని కూడా పిటిషనర్లు ప్రస్తావించారు.
గణాంకాలు, వివరాలు
- ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ జ్ఞానేశ్ కుమార్, ఎన్నికల కమిషనర్లు సుఖ్బీర్ సింగ్ సంధు, వివేక్ జోషి, సీనియర్ ఎన్నికల అధికారులకు ౪౮ ఇంటరాగేటరీలు సంధించారు. ప్రతి సమాధానానికి కోర్టులో పత్రపూర్వక రుజువు ఉండాలి.
- ఎన్నికల సంఘం సంస్థాగత అఫిడవిట్ తేదీ అక్టోబర్ ౨౬. దేశవ్యాప్త ఎస్ఐఆర్ నిర్వహించాలనే నిర్ణయం "ఏకగ్రీవం" అని అది పేర్కొంది. ఎస్ఐఆర్ వల్ల జాబితాల నుంచి తొలగింపులు సుమారు ౧౩ కోట్ల ఓటర్లు అని వ్యాసం పేర్కొంటోంది.
- ఎస్ఐఆర్ ఉత్తర్వులపై తాము అభ్యంతరం చెప్పారా అని ఇద్దరు ఎన్నికల కమిషనర్లు వ్యక్తిగతంగా, ప్రమాణపూర్వకంగా చెప్పాలని ఇంటరాగేటరీలు కోరుతున్నాయి. "ఏకగ్రీవం" అనే వాదనతో కూడిన అక్టోబర్ ౨౬ అఫిడవిట్ను శ్రీ సంధు, శ్రీ జోషిల ముందు ఎప్పుడైనా ఉంచారా అని కూడా అడుగుతున్నాయి.
- ఈ దరఖాస్తు ప్రతిపక్ష నేతల రిట్ పిటిషన్లో భాగం. ఎస్ఐఆర్ విధానం, పరిధి ఎన్నికల కమిషనర్ల తెలియకుండా, వారి ఆమోదం లేదా సమ్మతి లేకుండా ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ ఏకపక్షంగా అధికారం ఉపయోగించిన ఫలితమని ఆ పిటిషన్ చెబుతోంది.
- విచారణ తీరు: భోజన విరామం తర్వాత సెషన్లో అనేక పిటిషన్లకు కోర్టుకు సమయం ఉంటుందా అని ఎన్నికల సంఘం తరఫున సీనియర్ న్యాయవాది హరీష్ సాల్వే ప్రశ్నించారు. నోటీసు జారీ చేయాలని ఇండియా కూటమి నేతల తరఫున కపిల్ సిబల్, ఎ.ఎం. సింఘ్వీ, న్యాయవాది ప్రసన్న ఎస్. ధర్మాసనాన్ని కోరారు. ఎన్నికల సంఘానికి నోటీసు జారీ చేయడానికి కోర్టు మొదట అంగీకరించింది. ప్రాథమిక విచారణకు ముందే నోటీసు ఇవ్వడాన్ని సాల్వే, మనీందర్ సింగ్ వ్యతిరేకించారు. దరఖాస్తును విచారించి, ఆ తర్వాత అవసరమైన ఉత్తర్వులు ఇస్తామని ప్రధాన న్యాయమూర్తి చెప్పారు. కేసును డిసెంబర్ ౯కి వాయిదా వేశారు.
- పిటిషనర్ల వాదన: ఈ వివాదం "ప్రత్యేకంగా" ఎన్నికల సంఘం జ్ఞానంలో, రికార్డుల్లో ఉన్న వాస్తవాలపై ఆధారపడి ఉంది. ఎన్నికల సంఘం ఇప్పటివరకు కేవలం "వట్టి వాదనలు" మాత్రమే చేసింది. సుప్రీంకోర్టు కఠినమైన ప్రక్రియకు కట్టుబడి ఉండదు.
- బీజేపీ ప్రతివాదన (ప్రతినిధి గౌరవ్ భాటియా): అండమాన్ నికోబార్ కాంగ్రెస్ ప్రచార కమిటీ ముఖ్య ఎన్నికల అధికారికి రాసిన నవంబర్ ౧౪ లేఖను ఆయన ప్రస్తావించారు. ౨౦౨౭ మున్సిపల్, పంచాయతీ ఎన్నికలను తాజా ఎస్ఐఆర్ జాబితాల ఆధారంగా నిర్వహించాలని ఆ లేఖ కోరినట్లు సమాచారం. ఎస్ఐఆర్ "మంచిది" అని కేరళ ముఖ్యమంత్రి వి.డి. సతీశన్, అది రాజ్యాంగబద్ధమని కర్ణాటక మంత్రి సతీశ్ జార్కిహోళి అన్నారని కూడా ఉటంకిస్తూ, రాహుల్ గాంధీ దీన్ని ఎందుకు వ్యతిరేకిస్తున్నారని ప్రశ్నించారు.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
- అధికరణ ౩౨౪(౧) ప్రకారం ఎన్నికలు, ఓటర్ల జాబితాల పర్యవేక్షణ, నిర్దేశం, నియంత్రణ అధికారాలు భారత ఎన్నికల సంఘానికి ఉంటాయి. పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనసభల ఎన్నికల పర్యవేక్షణ, నిర్దేశం, నియంత్రణను అధికరణ ౩౨౪(౧) ఎన్నికల సంఘానికి కల్పిస్తుంది.
- ఎన్నికల సంఘం బహుసభ్య సంస్థ. కాబట్టి ఎవరు ఏం నిర్ణయించారు, సభ్యులందరూ అంగీకరించారా అనేది చట్టపరమైన ప్రశ్న. ౨౦౨౩ చట్టం ప్రకారం ఎన్నికల సంఘం వ్యవహారాలు సాధ్యమైనంతవరకు ఏకగ్రీవంగా నిర్వహించాలి. ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్కు, ఎన్నికల కమిషనర్లకు మధ్య భేదాభిప్రాయాలు వస్తే మెజారిటీ అభిప్రాయమే నెగ్గుతుంది. అందువల్ల "ఏకగ్రీవం" అనే వాదనకు ప్రాధాన్యం ఉంది, దాన్ని రికార్డులతో రుజువు చేయాలని ప్రతిపక్షం కోరుతోంది.
- ఈ వివాదం ఒక రాజ్యాంగ సంస్థ లోపల సాక్ష్యం, జవాబుదారీతనం గురించినది. వాస్తవాలు ఎన్నికల సంఘం వద్ద మాత్రమే ఉన్నాయి. అందుకే కేవలం వాదనలకు బదులు కోర్టు పర్యవేక్షణలో వెల్లడి (ఇంటరాగేటరీలు) జరగాలని పిటిషనర్లు కోరుతున్నారు.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – రాజనీతి: రాజ్యాంగ సంస్థలు (భారత ఎన్నికల సంఘం), అధికరణ ౩౨౪; ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం; న్యాయవ్యవస్థ – న్యాయసమీక్ష; పాలన: పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం.
నేపథ్యం
భారత ఎన్నికల సంఘం
ఓటర్ల జాబితాల ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ (ఎస్ఐఆర్)
అదనపు నేపథ్యం
- ఏడీఆర్ వర్సెస్ భారత ఎన్నికల సంఘం కేసులో అధికరణ ౩౨౪, ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౦, దాని నియమాల ప్రకారం ఎస్ఐఆర్ నిర్వహించే అధికారం ఎన్నికల సంఘానికి ఉందని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది. జాబితాలో చేర్చాలా, తొలగించాలా అని నిర్ణయించే పరిమిత ప్రయోజనం కోసం పౌరసత్వాన్ని పరిశీలించే అధికారం కూడా ఉందని పేర్కొంది. పౌరసత్వ కారణాలపై తొలగించిన వ్యక్తులను నాలుగు వారాల్లో సమర్థ అధికారికి నివేదించాలని కోర్టు ఆదేశించింది. అందువల్ల ప్రస్తుత దరఖాస్తు ఎస్ఐఆర్ నిర్వహించే ఎన్నికల సంఘం అధికారాన్ని సవాలు చేయడం లేదు. కమిషన్ లోపల నిర్ణయం ఎలా తీసుకున్నారన్నదే దీని లక్ష్యం.
- గతంలో చేసిన బహిరంగ ప్రకటనలో ఎస్ఐఆర్తో సహా తన అన్ని నిర్ణయాలూ పూర్తి కమిషన్ ఏకగ్రీవ నిర్ణయాల ఫలితమని ఎన్నికల సంఘం పేర్కొంది. ముసాయిదా రూపకల్పన సమయంలో సభ్యులు లేవనెత్తే లిఖిత నోట్లు, ప్రశ్నలు, భిన్నాభిప్రాయాలు తుది నిర్ణయానికి ముందు సాగే సంస్థాగత చర్చలో సాధారణ భాగమని కూడా చెప్పింది.
- ౨౦౨౩ నియామకాల చట్టాన్ని సవాలు చేస్తూ వచ్చిన పిటిషన్లను, ౧:౧ చీలిన తీర్పు తర్వాత, రాజ్యాంగ ధర్మాసనం పరిశీలనకు అవకాశం ఉన్నందున ప్రధాన న్యాయమూర్తికి సుప్రీంకోర్టు నివేదించింది. ఎంపిక కమిటీ కూర్పు కార్యనిర్వాహక వర్గానికి రెండు–ఒక్క మెజారిటీ ఇచ్చి, ఎన్నికల సంఘం స్వతంత్రతను దెబ్బతీస్తోందని పిటిషనర్లు వాదిస్తున్నారు.
మెయిన్స్ కోణాలు
- సంస్థాగత సమష్టి నిర్ణయం: ఎన్నికల సంఘాన్ని బహుసభ్య సంస్థగా రూపొందించారు. ఎస్ఐఆర్ను ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ ఒక్కరే రూపొందించి ఉంటే, "సమష్టి నిర్ణయం" రక్షణ డొల్లే. పూర్తి కమిషన్ నిర్ణయించి ఉంటే, రికార్డులతో ఎన్నికల సంఘం ఈ వివాదాన్ని సులభంగా పరిష్కరించగలదు. ఏ సందర్భంలోనైనా, అంతర్లీన వాస్తవాలు, రికార్డులు వెల్లడించకుండా ఎన్నికల సంఘం ఇప్పటివరకు "వట్టి వాదనలు" మాత్రమే చేసిందని పిటిషనర్ల వాదన.
- పారదర్శకత – సంస్థాగత గోప్యత: దరఖాస్తుపై ప్రాథమిక విచారణకు ముందే నోటీసు ఇవ్వడాన్ని ఎన్నికల సంఘం న్యాయవాదులు (హరీష్ సాల్వే, మనీందర్ సింగ్) వ్యతిరేకించారు. సమాచార అసమానత వల్ల తమకు మరో మార్గం లేదని పిటిషనర్లు ప్రతివాదిస్తున్నారు.
- రాజ్యాంగ సంస్థపై న్యాయసమీక్ష: ఎస్ఐఆర్ నిర్వహించే అధికారాన్ని కోర్టు ఇప్పటికే సమర్థించింది. కొత్త సవాలు ప్రక్రియ సమగ్రతకు (ఎవరు నిర్ణయించారు, ఏ రికార్డు ఆధారంగా) సంబంధించినది, ఇది వేరుగా న్యాయపరిశీలనకు నిలిచే ప్రశ్న.
- రాజకీయ వివాదం: బీజేపీ "ద్వంద్వ ప్రమాణాల" ఆరోపణ (అండమాన్ నికోబార్లో, కొన్ని దక్షిణ రాష్ట్రాల్లో ఎస్ఐఆర్ ఆధారిత జాబితాలను కాంగ్రెస్ సమర్థించడం) ఎస్ఐఆర్పై పక్షపాత రేఖలపై వాదోపవాదాలు జరుగుతున్నాయని చూపుతోంది. కమిషన్ ఏకగ్రీవంగా నిర్ణయించిందా అనే చట్టపరమైన ప్రశ్నకు ఇది సమాధానం ఇవ్వదు.
- ప్రజాస్వామ్యపరమైన పణం: తొలగింపుల స్థాయి (సుమారు ౧౩ కోట్లు) వల్ల, నిష్పక్షపాత అంపైర్గా ఎన్నికల సంఘంపై ప్రజల విశ్వాసానికి ప్రక్రియాపరమైన చట్టబద్ధత కీలకమవుతోంది.
- సమాఖ్య కోణం: ఎన్నికల సంఘం సిద్ధం చేసిన జాబితాలను మున్సిపల్, పంచాయతీ ఎన్నికలకు కూడా వాడతారు (అండమాన్ నికోబార్ లేఖ సూచించినట్లు). ఇది ఎన్నికల సంఘం నిర్ణయాలను స్థానిక ప్రభుత్వాల చట్టబద్ధతతో ముడిపెడుతుంది.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "ఎన్నికల సంఘం స్వతంత్రత దాని సభ్యులను ఎలా నియమిస్తారనే దానిపైనే కాక, అది నిర్ణయాలను ఎలా తీసుకుంటుంది, ఎలా నమోదు చేస్తుంది అనే దానిపై కూడా ఆధారపడి ఉంటుంది. ఓటర్ల జాబితాల ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణపై వివాద నేపథ్యంలో చర్చించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- అధికరణలు ౩౨౪–౩౨౯ (భాగం ౧౫), అనూప్ బరన్వాల్ (౨౦౨౩); ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్, ఎన్నికల కమిషనర్ల చట్టం, ౨౦౨౩
- ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టాలు, ౧౯౫౦, ౧౯౫౧ (జాబితా రూపకల్పన – ఎన్నికల నిర్వహణ)
- ప్రత్యేక సంక్షిప్త సవరణ – ఎస్ఐఆర్
- న్యాయసమీక్ష, ప్రాథమిక నిర్మాణ సిద్ధాంతం (స్వేచ్ఛాయుత, నిష్పక్షపాత ఎన్నికలు)
- పౌరసత్వ చట్టం, ౧౯౫౫; పౌరసత్వాన్ని నిర్ణయించే సమర్థ అధికారి
అంశాలు: GS2రాజనీతి
18 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో