మహిళల ప్రాతినిధ్యం పంచాయతీల నుంచి పార్లమెంటు వరకు విస్తరించాలి; నారీ శక్తి వందన అధినియం అమలుపై ఆశాభావం: లోక్సభ స్పీకర్
మూలం: PIB (పత్రికా సమాచార కార్యాలయం) · మూలాన్ని చదవండి ↗
సారాంశం
బెంగళూరులో జరిగిన తొలి కామన్వెల్త్ మహిళా పార్లమెంటేరియన్ల (సీడబ్ల్యూపీ) భారత ప్రాంత సదస్సును లోక్సభ స్పీకర్ ఓం బిర్లా ప్రారంభించారు. మహిళా నాయకత్వం పంచాయతీల నుంచి పార్లమెంట్ వరకు సాగాలని ఆయన అన్నారు. నారీ శక్తి వందన్ అధినియమ్ (౨౦౨౩) అమలు దిశగా ముందుకు సాగుతుందని ఆశాభావం వ్యక్తం చేశారు.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- నారీ శక్తి వందన్ అధినియమ్ = రాజ్యాంగ (౧౦౬వ సవరణ) చట్టం, ౨౦౨౩: లోక్సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల్లో (ఢిల్లీ శాసనసభలో కూడా) మూడింట ఒక వంతు రిజర్వేషన్; ౩౩౦ఎ, ౩౩౨ఎ (మరియు ౩౩౪ఎ) అధికరణలు; ఎస్సీ/ఎస్టీ స్థానాల్లోనూ వర్తింపు; ప్రతి డీలిమిటేషన్ తర్వాత రొటేషన్.
- ౭౩వ, ౭౪వ సవరణలు: పంచాయతీలు, పురపాలక సంఘాల్లో మహిళా రిజర్వేషన్ (కనీసం మూడింట ఒక వంతు); ౨౪౩ అధికరణల శ్రేణి.
- పార్లమెంటరీ కమిటీలు "మినీ పార్లమెంట్లు" (స్పీకర్ ప్రయోగించిన పదం).
- కామన్వెల్త్ మహిళా పార్లమెంటేరియన్లు (సీడబ్ల్యూపీ): కామన్వెల్త్ పార్లమెంటరీ అసోసియేషన్ విభాగం. ఇది బెంగళూరులో జరుగుతున్న తొలి సీడబ్ల్యూపీ భారత ప్రాంత సదస్సు.
- స్పీకర్ ప్రస్తావించిన చారిత్రక చిహ్నాలు: బసవేశ్వరుడి అనుభవ మంటపం (౧౨వ శతాబ్దం, కర్ణాటక), కిత్తూరు రాణి చెన్నమ్మ.
గణాంకాలు, వివరాలు
- పార్లమెంట్, రాష్ట్ర శాసనసభల నుంచి ౧౩౫ మంది మహిళా శాసనకర్తలు పాల్గొంటున్నారు; రెండు రోజుల సదస్సు ౨౦౨౬ నవంబరు ౧౮న ముగుస్తుంది.
- సదస్సులో పాల్గొన్న అధికారులు (వ్యాసం ప్రకారం): డాక్టర్ డి. పురందేశ్వరి (చైర్పర్సన్, సీడబ్ల్యూపీ భారత ప్రాంతం), డి.కె. శివకుమార్ (కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రి, ముఖ్య ప్రసంగం), హరివంశ్ (రాజ్యసభ ఉపాధ్యక్షుడు), డాక్టర్ జి. పరమేశ్వర (ఉప ముఖ్యమంత్రి), జి.ఎస్. పాటిల్ (స్పీకర్, కర్ణాటక శాసనసభ), సలీం అహ్మద్ (ఛైర్మన్, కర్ణాటక శాసన మండలి, స్వాగత ప్రసంగం), డాక్టర్ ఉమాశ్రీ (ఉపాధ్యక్షురాలు, కర్ణాటక మండలి, వందన సమర్పణ), కర్ణాటక గవర్నర్ డాక్టర్ సుధా యాదవ్ (౧౮ నవంబరున ముగింపు ప్రసంగం).
- ౨౦౨౬ నవంబరు ౧౭న ఐక్యరాజ్యసమితి మహిళా సంస్థ భారత విభాగం రజోనివృత్తి (మెనోపాజ్) అంశంపై అనుబంధ కార్యక్రమం నిర్వహిస్తోంది.
- ఇతివృత్తం: 'బలమైన పునాదులు, మరింత బలమైన స్వరాలు: కొత్త మహిళా శాసనకర్తల కోసం సమ్మిళిత సైబర్ ప్రపంచం, మార్గదర్శక మార్గాలు'.
- ప్లీనరీలు: (౧) 'మహిళలకు డిజిటల్ సాధికారత: సురక్షిత సైబర్ ప్రపంచం, తెలివైన ఎంపికలు'; (౨) 'మహిళా శాసనకర్తలకు సామర్థ్య నిర్మాణం, మార్గదర్శకత్వం'.
- స్పీకర్ అంశాలు:
- లోక్సభ, రాష్ట్ర శాసనసభలకు ౩౩% నిబంధన అమలు కావాలని కోరారు.
- పంచాయతీలు, పురపాలక సంఘాల్లో పలు రాష్ట్రాలు ఇప్పటికే మహిళలకు ౫౦% ఇస్తున్నాయి.
- సర్పంచ్లు, పురపాలక చైర్పర్సన్లతో సహా పంచాయతీలు, పురపాలక సంఘాలు, రాష్ట్ర శాసనసభలు, పార్లమెంట్ స్థాయిల్లోని మహిళా ప్రతినిధుల సామర్థ్య నిర్మాణానికి సంస్థాగత చట్రం కావాలని పిలుపునిచ్చారు.
- ప్రజలతో అనుసంధానం, పర్యవేక్షణ, పారదర్శకత కోసం కృత్రిమ మేధ, సాంకేతికత, డిజిటల్ వేదికలను ఉపయోగించాలని కోరారు.
- మహిళా ఎంపీలు/శాసనకర్తల కోసం కృత్రిమ మేధ, సాంకేతికతపై ప్రత్యేక సెషన్ ప్రకటించారు.
- అనుభవజ్ఞులైన మహిళా శాసనకర్తల మార్గదర్శకత్వాన్ని నొక్కిచెప్పారు.
- సురక్షిత డిజిటల్ వాతావరణం, డిజిటల్ సాధికారత ప్రాధాన్యాలని అన్నారు.
- పురందేశ్వరి అంశాలు:
- సాధికారతను సంఖ్యలతో మాత్రమే కొలవలేం.
- ఫలితాలు తీర్మానాలకే పరిమితం కాకూడదు; లింగ సున్నితత్వం ఉన్న పార్లమెంటరీ సంస్థల కోసం ఆచరణాత్మక చట్రం కావాలని కోరారు.
- మహిళల పాత్రను వికసిత్ భారత్ ౨౦౪౭తో ముడిపెట్టారు.
- పీఐబీ ప్రకటనలో "ఆశించిన ఫలితాల" జాబితా ఖాళీగా ఉంది.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
స్థిర భావన మహిళా రాజకీయ రిజర్వేషన్ల పరిణామం. ముందుగా స్థానిక సంస్థల్లో ౭౩వ/౭౪వ సవరణల ద్వారా మూడింట ఒక వంతు రిజర్వేషన్ వచ్చింది. తర్వాత ౨౦౨౩లో ౧౦౬వ సవరణతో శాసనసభల్లో వచ్చింది. రిజర్వేషన్ ఎవరు ఉన్నారన్నదాన్ని (వర్ణనాత్మక ప్రాతినిధ్యం) మారుస్తుంది. అయితే మహిళలు ఫలితాలను ప్రభావితం చేయగలరా అన్నది (సారవంతమైన ప్రాతినిధ్యం) సామర్థ్య నిర్మాణం, మార్గదర్శకత్వం, సురక్షితమైన డిజిటల్ మరియు సంస్థాగత వాతావరణంపై ఆధారపడుతుంది. ఇదే వ్యాసంలోని రెండో అంశం. పార్లమెంటరీ కమిటీలు ("మినీ పార్లమెంట్లు") మహిళల సామాజిక-ఆర్థిక సమస్యలతో స్పీకర్ ముడిపెట్టిన పరిశీలన సాధనం.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – పాలిటీ: పార్లమెంట్, రాష్ట్ర శాసనసభలు, రాజ్యాంగ సవరణలు, స్థానిక పాలన, పార్లమెంటరీ కమిటీలు; జీఎస్౧ – సమాజం: మహిళల పాత్ర, మహిళా సంస్థలు; జీఎస్౨ – పాలన: ఇ-పాలన
నేపథ్యం
నారీ శక్తి వందన్ అధినియమ్ (రాజ్యాంగ ౧౦౬వ సవరణ) చట్టం, ౨౦౨౩
స్థానిక సంస్థల్లో మహిళా రిజర్వేషన్
కామన్వెల్త్ మహిళా పార్లమెంటేరియన్లు (సీడబ్ల్యూపీ) / సీపీఏ
అదనపు నేపథ్యం
- ౧౦౬వ సవరణ ౨౦౨౬ ఏప్రిల్ ౧౬న అమల్లోకి వచ్చిందని దృష్టి ఐఏఎస్ నివేదించింది.
- రాజ్యాంగ (౧౩౧వ సవరణ) బిల్లు, ౨౦౨౬ను లోక్సభ ఆమోదించలేకపోయింది (౨౦౨౬ ఏప్రిల్ ౧౭న తిరస్కరణ). ౨౦౧౧ జనగణన ఆధారంగా డీలిమిటేషన్ చేపట్టి, లోక్సభ గరిష్ఠ సంఖ్యను ౮౫౦కి పెంచడం ద్వారా రిజర్వేషన్ను వేగవంతం చేయడం దీని లక్ష్యం. దీనికి ౨౯౮ ఓట్లు వచ్చాయి; హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల్లో మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీకి (దృష్టి ఐఏఎస్ ప్రకారం ౩౫౨ అవసరం) ఇవి తక్కువ. దక్షిణ, ఈశాన్య రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం అసమానంగా తగ్గుతుందన్న కారణంతో దీన్ని వ్యతిరేకించారు.
- ప్రస్తుతం జరుగుతున్న జనగణనకు ప్రామాణిక తేదీ ౨౦౨౭ మార్చి ౧ అని, దాని ఆధారంగా డీలిమిటేషన్ ౨౦౨౯ ఎన్నికల లోపు పూర్తయ్యే అవకాశం లేదని పీఆర్ఎస్ పేర్కొంది. అందువల్ల ౨౦౨౯ లోక్సభ ఎన్నికలకు రిజర్వేషన్ వర్తించదు. అమలు గురించి స్పీకర్ "ఆశాభావం" అనే పదం వాడటానికి ఇదే నేపథ్యం. ఈ మూలాల తర్వాత జరిగిన పరిణామాలు నిర్ధారణ కాలేదు.
మెయిన్స్ కోణాలు
- ప్రాతినిధ్యం – కర్తృత్వం: ఇద్దరు వక్తలూ ఉనికికి, సమర్థ నాయకత్వానికి మధ్య తేడాను చెప్పారు. రిజర్వేషన్ (వర్ణనాత్మక)కు సామర్థ్య నిర్మాణం, మార్గదర్శకత్వం, అనుకూల సంస్థాగత సంస్కృతి (సారవంతమైన) తోడవ్వాలి.
- క్షేత్రస్థాయి నుంచి అత్యున్నత స్థాయి వరకు ప్రవాహం: స్థానిక సంస్థల రిజర్వేషన్ ఇందుకు మూలం (పలు రాష్ట్రాల్లో ౫౦%). అన్ని స్థాయిల్లో సామర్థ్య చట్రం కావాలన్నది స్పీకర్ కోరిక. నిరంతర ఆందోళన (విశ్లేషణాత్మకం, వ్యాసంలోనిది కాదు) ప్రాక్సీ ప్రాతినిధ్యం, అంటే "సర్పంచ్-పతి" దృగ్విషయం.
- అమలులో అంతరం: చట్టం అమలు జనగణన అనంతర డీలిమిటేషన్తో ముడిపడి ఉంది. ౧౩౧వ సవరణ బిల్లు ద్వారా ౨౦౨౬లో దీన్ని వేగవంతం చేసే ప్రయత్నం జనాభా ఆధారిత సీట్ల వాటాపై ఉత్తర–దక్షిణ సమాఖ్య విభజన రేఖను తాకింది. నియోజకవర్గాల రొటేషన్ జవాబుదారీతనంపై ఆందోళనలు రేకెత్తిస్తుంది.
- సాంకేతికత, పాలన: పౌరుల భాగస్వామ్యం, కమిటీ పర్యవేక్షణ కోసం కృత్రిమ మేధ, ఇ-పాలన ప్రయోజనకరం. 'సురక్షిత సైబర్ ప్రపంచం' ప్లీనరీ ఆన్లైన్ వేధింపులు మహిళల భాగస్వామ్యాన్ని నిరుత్సాహపరచవచ్చని అంగీకరిస్తోంది.
- పార్లమెంటరీ కమిటీలు: మహిళల సామాజిక-ఆర్థిక సమస్యల పరిష్కారంలో వాటి పాత్రను సమాచారం, కృత్రిమ మేధ సాధనాలతో బలోపేతం చేయవచ్చు.
- ప్రజాస్వామ్య వారసత్వ చట్రం: అనుభవ మంటపం, రాణి చెన్నమ్మ కర్ణాటకలోని మహిళా, భాగస్వామ్య సంప్రదాయాలకు ఆధారంగా నిలుస్తారు.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "మహిళా రిజర్వేషన్ స్థానిక సంస్థల నుంచి ౧౦౬వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా శాసనసభలకు విస్తరించింది. దీని అమలులోని సవాళ్లను, పాలనలో మహిళల భాగస్వామ్యం కేవలం సంఖ్యాపరంగా కాక సమర్థవంతంగా ఉండేందుకు అవసరమైన చర్యలను చర్చించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- డీలిమిటేషన్, అధికరణ ౮౨, జనగణనతో ముడిపడిన స్తంభన; ఉత్తర–దక్షిణ ప్రాతినిధ్య చర్చ
- ౭౩వ/౭౪వ సవరణలు; పంచాయతీ రాజ్, "సర్పంచ్-పతి" దృగ్విషయం
- పార్లమెంటరీ కమిటీలు (స్థాయీ, select) మరియు వాటి పర్యవేక్షణ పాత్ర
- అధికరణ ౧౫(౩) (మహిళల కోసం ప్రత్యేక నిబంధనలు); అంతర్-పార్లమెంటరీ సంఘం, సీపీఏ
- లింగ సున్నిత బడ్జెట్, మహిళల డిజిటల్ భద్రత
అంశాలు: GS2
17 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో