దారిని సుగమం చేయండి: ఉగ్రవాదానికి అతీతంగా భారత్–పాకిస్తాన్ సహకారం (సంపాదకీయం)
మూలం: ది హిందూ, 17 నవంబర్, 2026
సారాంశం
- సరిహద్దు ఉగ్రవాదంపై కఠిన వైఖరిని కొనసాగిస్తూనే, పాకిస్తాన్తో నిరంతర సహకారం తన ప్రయోజనాలకు ఉపయోగపడే రంగాలను భారత్ గుర్తించాలని సంపాదకీయం వాదిస్తోంది. పాకిస్తాన్ వాతావరణ శాఖ మంత్రి ముసాదిక్ మసూద్ మాలిక్ న్యూఢిల్లీలో జరిగే షాంఘై సహకార సంస్థ నాగరికత సంవాద వేదిక సమావేశానికి హాజరు కానున్నారు.
- నీటి భద్రత, ప్రాంతీయ ఏకీకరణ అంశాల ద్వారా ఈ వాదనను వినిపిస్తోంది. ఉగ్రవాదం, చర్చలు కలిసి సాగలేవనే భారత్ వైఖరిని వాణిజ్యానికి, నీటికి కూడా విస్తరించడంతో దౌత్యపరమైన శూన్యాలు ఏర్పడుతున్నాయని, వాటిని చైనా భర్తీ చేస్తోందని పేర్కొంటోంది.
- జాతీయ వైఖరిని చాటుకోవడానికి బహుపాక్షిక వేదికలను వినియోగించడానికి మించి, పాకిస్తాన్తో సహా ద్వైపాక్షిక సహకార రంగాలను భారత్ గుర్తించాలని సంపాదకీయం ముగింపుగా చెబుతోంది.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- ఎస్సీఓ: ౨౦౦౧లో ఏర్పడింది; భారత్, పాకిస్తాన్లు ౨౦౧౭లో పూర్తి సభ్యత్వం పొందాయి; సచివాలయం బీజింగ్లో; ప్రాంతీయ ఉగ్రవాద వ్యతిరేక నిర్మాణం తాష్కెంట్లో.
- సింధు జలాల ఒప్పందం ౧౯౬౦: తూర్పు నదులు (రావి, బియాస్, సట్లెజ్) భారత్కు; పశ్చిమ నదులు (సింధు, ఝెలం, చీనాబ్) పాకిస్తాన్కు; ప్రపంచ బ్యాంకు సంతకందారు.
- బ్రహ్మపుత్రను టిబెట్లో యార్లుంగ్ త్సాంగ్పో అని, బంగ్లాదేశ్లో జమున అని పిలుస్తారు.
- మెడోగ్ ఆనకట్ట అరుణాచల్ ప్రదేశ్ సరిహద్దుకు సమీపంలో యార్లుంగ్ త్సాంగ్పో గ్రేట్ బెండ్ వద్ద ఉంది.
- సరిహద్దు నదులపై భారత్–చైనా నిపుణ స్థాయి యంత్రాంగం (౨౦౦౬).
- ఎస్సీఓ నాగరికత సంవాద వేదికను ౨౦౨౫ తియాంజిన్ శిఖరాగ్ర సదస్సులో భారత్ ప్రతిపాదించింది.
గణాంకాలు, వివరాలు
- దక్షిణాసియా ప్రాంతీయ అంతర్గత వాణిజ్యం సుమారు ౫ శాతం. అందువల్ల ప్రపంచంలో ఆర్థికంగా అత్యల్పంగా ఏకీకృతమైన ప్రాంతాల్లో ఇది ఒకటి.
- చాథమ్ హౌస్ అనుమితి (ఉటంకించినట్లు): భారత్–పొరుగు దేశాల మధ్య ఉద్రిక్త సంబంధాలు దౌత్యపరమైన శూన్యాలను సృష్టించాయి; వాటిని బీజింగ్ త్రైపాక్షిక, ప్రాంతీయ సమూహాల ద్వారా వినియోగించుకుంది.
- పహల్గామ్ దాడి, ఆ తర్వాత జరిగిన సరిహద్దు ఘర్షణలు; ఒక నెల తర్వాత ఉగ్రవాదమే ముందు అనే షరతును ప్రధాని వాణిజ్యానికి, నీటికి విస్తరించారు.
- పాకిస్తాన్ ఎస్సీఓ అధ్యక్షత, ౨౦౨౭ ఆగస్టులో ఇస్లామాబాద్ శిఖరాగ్ర సదస్సు. అన్ని ఎస్సీఓ సభ్యదేశాలను భారత్ రాజధానికి ఆహ్వానించింది; ఆ సదస్సుకు ముందు జరిగే సమావేశాల్లో పాల్గొంటోంది.
- సింధుపై సాధారణ జలవిజ్ఞాన సమాచార పంపిణీని భారత్ నిలిపివేసింది; చీనాబ్–బియాస్ అనుసంధాన సొరంగ ప్రాజెక్టుకు ఆమోదం తెలిపింది. తన నీటి వాటాను పరిమితం చేయాలనుకునే "ఆ చేతులను నరికేస్తాం" అని పాకిస్తాన్ చెప్పిందని మాలిక్ బదులిచ్చారు.
- టిబెట్లో మెడోగ్ భారీ ఆనకట్టను నిర్మిస్తూ బ్రహ్మపుత్ర జలవిజ్ఞాన సమాచారాన్ని చైనా భారత్కు పరిమితం చేసింది.
- బంగ్లాదేశ్ ప్రతిపాదించిన పద్మ బ్యారేజ్పై భారత్ నిరసన తెలిపింది. బంగ్లాదేశ్ చైనా వైపు మరింతగా మొగ్గుతోంది; తూర్పు పాకిస్తాన్ అభ్యంతరాలను పట్టించుకోకుండా నిర్మించిన భారత ఫరక్కా బ్యారేజ్ (౧౯౬౧)తో దీనికి ఉన్న ప్రతిధ్వనిని సంపాదకీయం గుర్తుచేస్తోంది.
- భారత్ పాకిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్లకు ఎగువన ఉంది, కానీ చైనాకు దిగువన ఉంది.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
కొన్ని నదులపై (సింధు వ్యవస్థ, గంగ) భారత్ ఎగువ రాష్ట్రం కాగా, మరికొన్ని నదులపై (బ్రహ్మపుత్ర) దిగువ రాష్ట్రం. అందువల్ల పరపతి, పరస్పరత మధ్య ఉన్న తర్కం భారత్కు కూడా వర్తిస్తుంది. జల ఒప్పందాలు (సింధు జలాల ఒప్పందం, ౧౯౬౦), సమాచార పంపిణీ ఏర్పాట్లు ప్రత్యర్థుల మధ్య విశ్వాస పెంపుదలకు సాంప్రదాయికంగా ఉపయోగపడే సాధనాలు. షాంఘై సహకార సంస్థ వంటి బహుపాక్షిక వేదికల్లో భారత్, పాకిస్తాన్లు ద్వైపాక్షిక చర్చలు లేకుండానే కలుసుకోవచ్చు. ఇలాంటి వేదికల్లో ఉన్న "సమావేశపరిచే శక్తి"కి అంశాలవారీ ద్వైపాక్షిక సహకారం తోడవ్వాలన్నది సంపాదకీయ సారాంశం.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – అంతర్జాతీయ సంబంధాలు: భారత్, దాని పొరుగు ప్రాంతం; భారత్ భాగస్వామిగా ఉన్న సమూహాలు, ఒప్పందాలు; జీఎస్౧ – భూగోళశాస్త్రం: సరిహద్దు నదులు; జీఎస్౩ – పర్యావరణం: వాతావరణ మార్పు, ఉమ్మడి వనరులు.
నేపథ్యం
షాంఘై సహకార సంస్థ (ఎస్సీఓ)
సింధు జలాల ఒప్పందం, ౧౯౬౦
అదనపు నేపథ్యం
- ౨౦౨౫ తియాంజిన్ శిఖరాగ్ర సదస్సులో ప్రధాని మోదీ ఎస్సీఓ కింద నాగరికత సంవాద వేదికను ప్రతిపాదించారు.
- తొలి వేదిక సమావేశం న్యూఢిల్లీలో నవంబరు ౨౦ నుంచి ౨౨ వరకు జరగనుంది. ఇది సాంస్కృతిక అభివ్యక్తి, కళ, వాస్తుశిల్పం, భాష, సాహిత్యం, మత, తాత్విక సంప్రదాయాలపై దృష్టి పెడుతుంది. పదిహేను దేశాలు పాల్గొనేందుకు ధ్రువీకరించాయి.
- భారత జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టుల వద్ద గరిష్ఠ నీటి నిల్వ (పాండేజ్)పై ౨౦౨౬ మేలో శాశ్వత మధ్యవర్తిత్వ న్యాయస్థానం ఇచ్చిన తీర్పును భారత్ తిరస్కరించింది. ఆ ట్రైబ్యునల్ చట్టవిరుద్ధంగా ఏర్పడిందని పేర్కొంది. సింధు జలాల ఒప్పందం సస్పెన్షన్లోనే ఉందని చెబుతోంది.
- బ్రహ్మపుత్ర జలవిజ్ఞాన సమాచారంపై భారత్–చైనా అవగాహన ఒప్పందం (టిబెట్లోని మూడు కేంద్రాల నుంచి జూన్–అక్టోబరు సమాచారం) ౨౦౨౩ జూన్లో ముగిసింది. నిపుణ స్థాయి యంత్రాంగం ౨౦౦౬ నుంచి ఉంది, కానీ ఉమ్మడి నదులపై ద్వైపాక్షిక ఒప్పందం లేదు.
- టిబెట్లోని "గ్రేట్ బెండ్" వద్ద ఉన్న మెడోగ్ ఆనకట్ట ప్రణాళికాబద్ధ సామర్థ్యం ౬౦,౦౦౦ మెగావాట్లు. దీనికి ప్రతిగా అరుణాచల్ ప్రదేశ్లోని ఎగువ సియాంగ్ ప్రాజెక్టును భారత్ పరిశీలిస్తోంది.
మెయిన్స్ కోణాలు
- షరతులు–ప్రయోజనాలు: ఉగ్రవాదం, చర్చలు కలిసి సాగలేవన్నది భారత్ వైఖరి. సంబంధాలను నిలిపివేయడం సంకల్పాన్ని సూచిస్తుంది కానీ ఉగ్రవాదుల సామర్థ్యాన్ని తగ్గించదు, భద్రతను మెరుగుపరచదు, పైగా భారత్కు ప్రాంతీయ నాయకత్వాన్ని కోల్పోయేలా చేసిందని సంపాదకీయం వాదిస్తోంది.
- ఎగువ–దిగువ ప్రతిబింబం: భారత్ పాకిస్తాన్కు సింధు సమాచారాన్ని నిరాకరిస్తోంది, చైనా భారత్కు బ్రహ్మపుత్ర సమాచారాన్ని నిరాకరిస్తోంది, బంగ్లాదేశ్ పద్మ బ్యారేజ్ ప్రణాళిక భారత్కు చికాకు కలిగిస్తోంది. ఇతరులకు ఒక నియమాన్ని నొక్కిచెబుతూ తనకు అది వద్దనడం, చైనా నుంచి పారదర్శకత కోరే భారత్ వాదనను బలహీనపరుస్తుంది.
- వ్యూహాత్మక అవకాశం: బలహీన ప్రాంతీయ ఏకీకరణ (ప్రాంతీయ అంతర్గత వాణిజ్యం సుమారు ౫ శాతం) వల్ల త్రైపాక్షిక సమూహాల ద్వారా చైనా విస్తరిస్తోంది. పొరుగు దేశాలతో సహకారం ఆ అవకాశాన్ని దక్కనీయకుండా చేసే మార్గం.
- బహుపాక్షిక సమావేశం–ద్వైపాక్షిక సారం: ఎస్సీఓ కార్యక్రమాలను ఆతిథ్యమివ్వడం భారత్ను సమావేశకర్తగా చూపిస్తుంది; మోదీ నేతృత్వంలోని కార్యక్రమంలో చేరడం ద్వారా పాకిస్తాన్ వాస్తవికంగా వ్యవహరిస్తోంది. దీనిపై రంగాల వారీ ద్వైపాక్షిక కృషిని నిర్మించాలని సంపాదకీయం భారత్ను కోరుతోంది.
- ఒత్తిడి కారకంగా వాతావరణం: వివాదాస్పద భౌగోళిక ప్రాంతాల నిర్వహణకు, సరిహద్దు ప్రజలు పాల్గొనే సుముఖతకు, జలవిద్యుత్ సామర్థ్యానికి వాతావరణ మార్పు సహకారాన్ని తప్పనిసరి చేస్తోంది. వాతావరణం, విపత్తుల అంశాలు సార్వభౌమత్వానికి ముప్పు కలిగించని ప్రారంభ మార్గాలు.
- ప్రతి వాదన (జవాబుల్లో సమతూకం పాటించాలి): సింధు జలాల ఒప్పందం సస్పెన్షన్ను ఉగ్రవాదానికి మద్దతును పాకిస్తాన్ ఆపడంతో భారత్ ముడిపెడుతోంది. భద్రతా హామీలు లేని సహకారం శత్రుత్వానికి బహుమతి ఇచ్చే ప్రమాదం ఉంది. ఏ ప్రారంభమైనా పరిమితంగా, వెనక్కి తీసుకునేలా ఉండాలి; వరద సమాచారం, విపత్తు నిర్వహణ వంటి సాంకేతిక అంశాలపై కేంద్రీకరించాలి.
- ముందుకు మార్గం: అంశాల ఆధారిత సహకారం (వరద సమాచారం, హిమానీనదాలు, వాతావరణ విజ్ఞానం, విపత్తు స్పందన), ప్రధాన చర్చలపై భద్రతా షరతులను కొనసాగించడం, చైనా, బంగ్లాదేశ్లతో కలిసి బ్రహ్మపుత్రకు పరీవాహక స్థాయి యంత్రాంగాన్ని కోరడం.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "భారత్ ఒకేసారి ఎగువ, దిగువ నదీతీర దేశం. పాకిస్తాన్, చైనా, బంగ్లాదేశ్లతో దాని జల దౌత్యాన్ని ఇది ఎలా ప్రభావితం చేస్తుందో పరిశీలించండి; సరిహద్దు ఉగ్రవాదంపై కఠిన వైఖరితో నిరంతర సహకారం సరిపోతుందో చర్చించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- సింధు జలాల ఒప్పందం: వివాద పరిష్కార యంత్రాంగం, కిషన్గంగ, రత్లే ప్రాజెక్టులు
- భారత్–చైనా నిపుణ స్థాయి యంత్రాంగం, బ్రహ్మపుత్ర సమాచార పంపిణీ
- బంగ్లాదేశ్తో గంగా జలాల ఒప్పందం (౧౯౯౬); తీస్తా జలాల పంపిణీ సమస్య
- ఎస్సీఓ, బ్రిక్స్, భారత్ బహుళ-సమన్వయ విధానం
- ఐక్యరాజ్యసమితి జలమార్గాల ఒప్పందం ౧౯౯౭ (భారత్, చైనా, పాకిస్తాన్ దీన్ని ఆమోదించలేదు)
అంశాలు: GS2భూగోళశాస్త్రం
17 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో