BrainParrot
GS2పూర్తి నోట్ప్రచురణ: · నవీకరణ:

మూలం: PIB (పత్రికా సమాచార కార్యాలయం) · మూలాన్ని చదవండి ↗

సారాంశం

ఈ పీఐబీ బ్యాక్‌గ్రౌండర్ ౨౦౨౦ జనవరి నుంచి ౨౦౨౩ మే వరకు భారతదేశ కోవిడ్-౧౯ ప్రతిస్పందనను, లక్ష్యంగా నడిచిన నాయకత్వానికి ఉదాహరణగా సమీక్షిస్తుంది. సంసిద్ధత, కట్టడి, అనుసరణ అనే ఐదు దశలను వివరిస్తుంది. ప్రభుత్వం మొదటి కేసు నమోదు కాకముందే చర్యలు తీసుకుంది. చట్టపరమైన అధికారాలను అప్పగించింది.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౨ – ఆరోగ్యం, పాలన; జీఎస్౩ – విపత్తు నిర్వహణ; జీఎస్౪ – నైతిక పాలన / కేస్ స్టడీ

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • వినియోగించిన చట్టపరమైన సాధనాలు: విపత్తు నిర్వహణ చట్టం, ౨౦౦౫ (అధికారాలను ౨౦౨౦ మార్చి ౧౧న కేంద్ర ఆరోగ్య కార్యదర్శికి అప్పగించారు). అవసరమైతే విపత్తు నిర్వహణ చట్టాన్ని, అంటువ్యాధుల చట్టం, ౧౮౯౭ను అమలు చేయాలని మార్చి ౧౩న రాష్ట్రాలకు సూచించారు.
  • విపత్తు నిర్వహణ చట్టం: సెక్షన్ ౮ కింద ఎన్‌ఈసీ; దీనికి కేంద్ర హోం కార్యదర్శి అధ్యక్షుడు.
  • డబ్ల్యూహెచ్‌వో పరిభాష: అంతర్జాతీయ ఆందోళన కలిగించే ప్రజారోగ్య అత్యవసర పరిస్థితి (పీహెచ్‌ఈఐసీ)ని ౨౦౨౦ జనవరి ౩౦న ప్రకటించారు. ౨౦౨౩ మే ౫న డబ్ల్యూహెచ్‌వో దాన్ని ఉపసంహరించింది.
  • ఐఎన్‌ఎస్‌ఏసీఓజీ: భారత సార్స్-కోవ్-౨ జీనోమిక్స్ కన్సార్షియం; జన్యు నిఘా నెట్‌వర్క్‌గా ౨౦౨౦ డిసెంబర్‌లో ఏర్పాటైంది.
  • సెరోసర్వే: జనాభాలోని వివిధ వర్గాల రక్త నమూనాలను యాంటీబాడీల కోసం పరీక్షించి, ఇప్పటికే సోకినవారి వాటాను అంచనా వేసే అధ్యయనం.
  • సంయుక్త పర్యవేక్షణ బృందం: ఆరోగ్య అధికారులు, నిపుణులతో కూడిన శాశ్వత సాంకేతిక వేదిక; దీనికి ఆరోగ్య సేవల డైరెక్టర్ జనరల్ అధ్యక్షుడు.
  • జాతీయ కార్యకలాపాల కేంద్రం: దీన్ని జాతీయ వ్యాధి నియంత్రణ కేంద్రం నిర్వహించింది.
  • హెచ్‌ఎల్‌ఎల్ లైఫ్‌కేర్: ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ; పీపీఈల సేకరణకు ఏకైక సంస్థ.
  • ప్రైవేటు ఆసుపత్రులతో పడకలను పెంచేందుకు పీఎంజేఏవై, సీజీహెచ్‌ఎస్ ధరలను ప్రమాణంగా తీసుకున్నారు.
  • ఈసీఆర్‌పీ-౨ (భారత కోవిడ్-౧౯ అత్యవసర ప్రతిస్పందన, ఆరోగ్య వ్యవస్థ సంసిద్ధత ప్యాకేజీ, రెండో దశ): ౨౦౨౧ జూలై ౮న కేంద్ర మంత్రివర్గం ఆమోదించింది. దీన్ని జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ ద్వారా అమలు చేస్తారు.
  • ప్రచారాలు/పురస్కారాలు: హర్ ఘర్ దస్తక్ (౨౦౨౧ నవంబర్ ౩న ప్రారంభం); ౧౦ లక్షలకు పైగా ఆశా కార్యకర్తలు ౨౦౨౨ మేలో డబ్ల్యూహెచ్‌వో డైరెక్టర్ జనరల్ గ్లోబల్ హెల్త్ లీడర్స్ అవార్డు అందుకున్నారు.
  • ఆరోగ్య సేతు యాప్: ౨౦౨౦ మే ౪ నాటికి దాదాపు ౯ కోట్ల డౌన్‌లోడ్‌లు.
  • వ్యాధి నిఘా చర్యలు: సవరించిన నిఘా వ్యూహం (౨౦౨౨ జూన్); మహారాష్ట్రలో డెల్టా వేరియంట్ వ్యాప్తిని జాతీయ వైరాలజీ సంస్థ ౨౦౨౧ మార్చిలో నివేదించింది.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • వుహాన్‌లో కారణం తెలియని న్యుమోనియా కేసుల గురించి ౨౦౧౯ డిసెంబర్ ౩౧న డబ్ల్యూహెచ్‌వోకు తెలియజేశారు.
  • సంయుక్త పర్యవేక్షణ బృందం ౨౦౨౦ జనవరి ౮న సమావేశమైంది.
  • అంతర్జాతీయ ప్రయాణికుల స్క్రీనింగ్ జనవరి ౧౭న మొదలై, వారంలోపే ౨౧ విమానాశ్రయాలకు విస్తరించింది.
  • జనవరి ౨౫న ఏడు బహుశాఖా కేంద్ర బృందాలను పంపారు.
  • మొదటి కేసు ౨౦౨౦ జనవరి ౩౦న కేరళలోని త్రిసూర్‌లో నమోదైంది.
  • ౨౦౨౦ ఫిబ్రవరి ౮న జాతీయ కార్యకలాపాల కేంద్రాన్ని సక్రియం చేశారు.
  • ఫిబ్రవరిలో వుహాన్ నుంచి ౬౪౫ మందిని తరలించి, రెండు కేంద్రాల్లో క్వారంటైన్ చేశారు.
  • క్లస్టర్ కట్టడి ప్రణాళికను మార్చి ౨న జారీ చేశారు. జిల్లా స్థాయి చెక్‌లిస్ట్‌తో కూడిన పెద్ద వ్యాప్తి ప్రణాళికను ఏప్రిల్ ౪న రాష్ట్రాలకు పంపారు.
  • ఆరోగ్య మంత్రిత్వ శాఖ మరో నాలుగు మంత్రిత్వ శాఖలకు లేఖ రాసింది; మంత్రివర్గ సచివాలయం అంతర్ మంత్రిత్వ శాఖల సమావేశాలను నిర్వహించింది.
  • ౨౦౨౦ మార్చి ౨౯న పదకొండు సాధికార బృందాలను ఏర్పాటు చేశారు. ౨౦౨౦ సెప్టెంబర్‌లో వాటిని ఆరుగా కుదించారు. ౨౦౨౧ మే ౨౯న పదిగా పునర్నిర్మించి, ఆక్సిజన్, టీకాలు, పరీక్షలకు వేర్వేరు బృందాలను ఏర్పరచారు.
  • కేంద్ర హోం కార్యదర్శి, ఎలక్ట్రానిక్స్, సమాచార సాంకేతిక మంత్రిత్వ శాఖ (మెయిటీ) కార్యదర్శి సహా పేర్కొన్న సీనియర్ అధికారులు బృందాలకు నాయకత్వం వహించారు.
  • మంత్రుల బృందం పురోగతిని సమీక్షించింది. దాని ౧౪వ సమావేశం ౨౦౨౦ మే ౫న జరిగింది; కట్టడి, సరఫరాలు, సాంకేతికత, సహాయం అంశాలను చర్చించింది.
  • ప్రధానమంత్రి ౨౦౨౦ మార్చి ౨౦ నుంచి మే ౧౧ వరకు ముఖ్యమంత్రులందరితో ఐదుసార్లు వర్చువల్‌గా సమావేశమయ్యారు. ౨౦౨౦ జూన్‌లో నగరాలవారీ, జిల్లాలవారీ పడకల ప్రణాళికను రూపొందించాలని ఆదేశించారు.
  • ౨౦౨౦ మే ౫ నాటికి కట్టడి మండలాలు: ౧౩౦ ఎరుపు, ౨౮౪ నారింజ, ౩౧౯ ఆకుపచ్చ జిల్లాలు.
  • ప్రధానమంత్రి ప్రధాన కార్యదర్శి ౨౦౨౦ సెప్టెంబర్‌లో చేసిన సమీక్షలో జాగ్రత్తలతో సడలింపులు ఇవ్వడం ప్రాధాన్యంగా పేర్కొన్నారు.
  • ౨౦౨౦, ౨౦౨౧లలో కేంద్ర బృందాలు రాష్ట్రాలను సందర్శించాయి. జాతీయ శిక్షకుల శిక్షణ తర్వాత మంత్రిత్వ శాఖ సీనియర్ అధికారులను రాష్ట్ర నోడల్ అధికారులుగా తర్ఫీదు చేశారు. నిర్ణయాలు లేఖలు, వెబ్‌సైట్ సూచనలు, వీడియో కాన్ఫరెన్స్‌ల ద్వారా రాష్ట్రాలకు చేరాయి.
  • అవసరమైన వైద్య సేవలను కొనసాగించాలని ఏప్రిల్ ౨౮న ఆరోగ్య కార్యదర్శి ప్రధాన కార్యదర్శులను కోరారు.
  • ౨౦౨౧ ఏప్రిల్‌లో ప్రత్యేక నైపుణ్యం అవసరం లేని పనుల కోసం పౌర సమాజ వాలంటీర్ల అవకాశాలను పరిశీలించాలని ప్రధానమంత్రి అధికారులను కోరారు.
  • మొదటి జాతీయ సెరోసర్వే (౨౦౨౦ మే–జూన్)లో దాదాపు ౦.౭౩% మందికి సోకినట్లు తేలింది. నాలుగో రౌండ్‌లో ౬౭.౬% మందిలో యాంటీబాడీలు ఉన్నట్లు తేలింది.
  • సడలింపులు దశలవారీగా సాగాయి: మేలో కార్యాలయాల మార్గదర్శకాలు, తర్వాత జూన్‌లో కార్యాలయాలు, ప్రార్థనా స్థలాలు, హోటళ్లు, రెస్టారెంట్లు, మాల్స్‌కు విధివిధానాలు.
  • ౨౦౨౦ మార్చి ౨౧న పరీక్షలకు ప్రైవేటు ప్రయోగశాలలను అనుమతించారు. మార్చి ౨౪ నాటికి ౧౧౮ ప్రయోగశాలలు రోజుకు ౧౨,౦౦౦ నమూనాలను పరీక్షించగలిగాయి.
  • పీపీఈ కవరాల్ ఉత్పత్తి మార్చి ౧న శూన్యం నుంచి మే నాటికి రోజుకు దాదాపు ౪.౫ లక్షలకు పెరిగింది.
  • పీపీఈలు, మాస్కులు, వెంటిలేటర్ల నాణ్యతను యాదృచ్ఛిక బ్యాచ్ నమూనాల ద్వారా తనిఖీ చేశారు.
  • ౨౦౨౦ మే ౪ నాటికి జీనోమ్ సీక్వెన్సింగ్ మొదలైంది.
  • ౨౦౨౧ ఏప్రిల్ ౧౫న పన్నెండు రాష్ట్రాల్లో ఆక్సిజన్ పరిస్థితిపై సాధికార బృందం సమావేశమైంది. తెలియజేసిన కేటాయింపులు ౪,౮౮౦ టన్నుల (ఏప్రిల్ ౨౦) నుంచి ౬,౫౯౩ టన్నులకు (ఏప్రిల్ ౩౦) పెరిగాయి. మారుమూల ప్రాంతాల ఆసుపత్రులను ఆక్సిజన్ ప్లాంట్లు ఏర్పాటు చేసుకోవాలని కోరారు.
  • ౨౦౨౧ ఏప్రిల్ ౨౧నాటి సరళీకృత టీకా వ్యూహం సరళమైన ధరల నిర్ణయానికి, సేకరణకు అనుమతించింది.
  • ౨౦౨౧ జనవరి ౧౬న ఆరోగ్య సిబ్బందితో టీకాలు మొదలయ్యాయి. ౨౦౨౧ మే ౧నుంచి పెద్దలందరూ అర్హులయ్యారు. ఆమోదానికి ముందే టీకా సన్నద్ధతలు (౨౦౨౦ ఏప్రిల్‌లో టాస్క్ ఫోర్స్, డిసెంబర్‌లో డ్రై రన్) జరిగాయి.
  • ఈసీఆర్‌పీ-౨ వ్యయం: ₹౨౩,౧౨౩ కోట్లు. ఇది ౨౮ ప్రవేశ కేంద్రాల్లో నిఘాను కలిగి ఉంది. నివేదించిన ఫలితాలు: ౬౬౩ కొత్త ప్రయోగశాలలు, ౬౯౭ ద్రవ ఆక్సిజన్ ట్యాంకులు, ౬౩ ఫీల్డ్ ఆసుపత్రులు, ౨౦౦ టెలిమెడిసిన్ కేంద్రాలు.
  • ౨౦౨౧ అక్టోబర్ ౨౧న భారతదేశం వంద కోట్ల డోసులను దాటింది. అక్టోబర్ ౨౭న ఇంటింటికీ టీకాలు ఇవ్వాలని కోరారు.
  • ౨౦౨౨ జనవరి ౩నుంచి ౧౫–౧౮ ఏళ్ల కౌమారులకు, ౨౦౨౨ మార్చి నుంచి ౧౨–౧౪ ఏళ్ల వారికి టీకాలు ఇచ్చారు. ౨౦౨౨ జూలైలో ఉచిత ౭౫ రోజుల ముందుజాగ్రత్త డోసు ప్రచారం మొదలైంది.
  • ౨౦౨౧ డిసెంబర్ నుంచి మార్గదర్శకాలను కాలానుగుణంగా సవరించారు.
  • ౨౦౨౫ డిసెంబర్ ౩౧ నాటికి: ౧౨ ఏళ్లు, ఆపై వయసు వారిలో ౯౭% మంది కనీసం ఒక డోసు తీసుకున్నారు, ౯౦% మంది పూర్తిగా టీకాలు వేయించుకున్నారు. ౨౨.౮౯ కోట్ల ముందుజాగ్రత్త డోసులు ఇచ్చారు.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

ఇందులో స్థిర అంశాలు ప్రజారోగ్య అత్యవసర పరిస్థితులకు సంబంధించిన చట్టపరమైన చట్రాలు, సమన్వయ వ్యవస్థ. విపత్తు నిర్వహణ చట్టం, ౨౦౦౫ ప్రధాన చట్టపరమైన మార్గాన్ని అందించింది. దానితో పాటు అంటువ్యాధుల చట్టం, ౧౮౯౭ను కూడా వినియోగించారు. ఈ అంశం నాయకత్వానికి, నైతికతకు కూడా ఉదాహరణ. ముందస్తు అంచనా, పాత్రల స్పష్ట కేటాయింపు, ఆధారాల ఆధారిత నిర్ణయాలు, అనుసరణ, ప్రభుత్వేతర వర్గాల భాగస్వామ్యం ఇందులో కనిపిస్తాయి.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – పాలన: ప్రభుత్వ విధానాలు, జోక్యాలు, ఆరోగ్యం, కేంద్ర–రాష్ట్ర సంబంధాలు; జీఎస్౩ – విపత్తు నిర్వహణ (విపత్తు నిర్వహణ చట్టం, ౨౦౦౫); జీఎస్౪ – ప్రజాసేవా విలువలు, నైతిక పాలన, నాయకత్వం, జవాబుదారీతనం (కేస్ స్టడీ)

నేపథ్యం

విపత్తు నిర్వహణ చట్టం, ౨౦౦౫ (విపత్తు నిర్వహణ చట్టం)

అంటువ్యాధుల చట్టం, ౧౮౯౭

అదనపు నేపథ్యం

  • భారత న్యాయ కమిషన్ అంటువ్యాధుల చట్టం, ౧౮౯౭పై సమగ్ర సమీక్షగా నివేదిక సంఖ్య ౨౮౬ను ౨౦౨౪ ఫిబ్రవరిలో సమర్పించింది. ౨౦౨౦ సవరణల తర్వాత కూడా కీలకమైన లోపాలు, లోటుపాట్లు మిగిలే ఉన్నాయని అది గుర్తించింది.
  • హోం వ్యవహారాల పార్లమెంటరీ స్థాయీ సంఘం, కోవిడ్-౧౯ మహమ్మారి నిర్వహణపై తన నివేదికలో (పీఆర్ఎస్ సారాంశం ప్రకారం) రెండు చట్టాల కింద జాతీయ ప్రణాళికను, మార్గదర్శకాలను, కేంద్ర–రాష్ట్ర సమన్వయ యంత్రాంగాన్ని, ఎన్‌డీఎంఏలో ఇలాంటి సంక్షోభాల కోసం ప్రత్యేక విభాగాన్ని సిఫార్సు చేసింది. మహమ్మారిని ఎదుర్కొనేందుకు ఈ రెండు చట్టాలు పూర్తిగా సరిపోవని పేర్కొని, వాటిని సమీక్షించాలని సిఫార్సు చేసింది.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • ముందస్తు అంచనా: ౩౦ జనవరిన మొదటి కేసు రాకముందే, జనవరి ౧౭న విమానాశ్రయాల్లో స్క్రీనింగ్ మొదలైంది. "ముందుగా చర్య తీసుకోవడం"కు ఇది బ్యాక్‌గ్రౌండర్ ప్రధాన ఆధారం.
  • చట్టపరమైన–సంస్థాగత రూపకల్పన: విపత్తు నిర్వహణ చట్టం అధికారాలను ౨౦౨౦ మార్చి ౧౧న ఆరోగ్య కార్యదర్శికి అప్పగించారు. తర్వాత నిర్దిష్ట రంగాలతో పదకొండు సాధికార బృందాలు ఏర్పడ్డాయి. నాయకత్వం అత్యున్నత స్థాయి, సాధికార బృందాలు, రాష్ట్రాలు, జిల్లాల్లో అంచెలుగా ఉంది.
  • అనుసరణీయ నిర్మాణాలు: బృందాలు ౧౧ నుంచి ౬కు, తర్వాత ౧౦కు మారడం, మహమ్మారి మారేకొద్దీ సంస్థలను పునర్నిర్మించడాన్ని చూపుతుంది. ౨౦౨౧ మేలో పునర్నిర్మాణం ఆక్సిజన్, టీకాలు, పరీక్షలకు వేర్వేరు బృందాలను సృష్టించింది.
  • ఆధారాల ఆధారిత నిర్ణయాలు: సెరోసర్వేలో (౨౦౨౦ మే–జూన్) తేలిన ౦.౭౩% దశలవారీ సడలింపులకు సమర్థన ఇచ్చింది. తర్వాతి ౬౭.౬% గణాంకం మారుతున్న అంటువ్యాధి చిత్రాన్ని చూపుతుంది. ఐఎన్‌ఎస్‌ఏసీఓజీ ద్వారా జన్యు నిఘా, డెల్టా గురించి జాతీయ వైరాలజీ సంస్థ నివేదించడం వేరియంట్లపై స్పందనకు దోహదపడ్డాయి.
  • సమాజమంతటి సమీకరణ: ప్రైవేటు ప్రయోగశాలలు, ఆసుపత్రులు (పీఎంజేఏవై, సీజీహెచ్‌ఎస్ ధరలతో), పరిశ్రమలు (పీపీఈ ఉత్పత్తి శూన్యం నుంచి రోజుకు దాదాపు ౪.౫ లక్షల కవరాల్‌లకు), పౌర సమాజ వాలంటీర్లు, ఆశా కార్యకర్తలు అందరినీ భాగస్వాములను చేశారు.
  • సహకార సమాఖ్యవాదం: ప్రధానమంత్రి–ముఖ్యమంత్రుల ఐదు వర్చువల్ సమావేశాలు, రాష్ట్ర నోడల్ అధికారులు, మండలాల ఆధారంగా స్థానిక కట్టడి. ౨౦౨౦ జూన్ సమీక్షలో పలు రాష్ట్రాలు, జిల్లాలు, నగరాల అత్యుత్తమ కృషిని ప్రశంసించారు.
  • కఠినమైన కేటాయింపు నిర్ణయాలు: ౨౦౨౧ ఏప్రిల్‌లో రాష్ట్రాలకు ఆక్సిజన్ కేటాయింపులు పది రోజుల్లో ౪,౮౮౦ నుంచి ౬,౫౯౩ టన్నులకు పెరిగాయి. వ్యాసం దీన్ని విమర్శగా కాక, సరఫరా కేటాయింపు విజయంగా చూపుతుంది.
  • లోపాలు, విమర్శ (విశ్లేషణాత్మకం, వ్యాసానికి అదనం): ౨౦౨౦ సవరణల తర్వాత కూడా అంటువ్యాధుల చట్టం సరిపోదని న్యాయ కమిషన్ (నివేదిక ౨౮౬) గుర్తించింది. మహమ్మారికి ౧౮౯౭ చట్టం, విపత్తు నిర్వహణ చట్టం రెండూ పూర్తిగా సరిపోవని హోం వ్యవహారాల స్థాయీ సంఘం గుర్తించి, సమీక్షను సిఫార్సు చేసింది. ఈ బ్యాక్‌గ్రౌండర్ విజయగాథను చెప్పే పీఐబీ కథనం; ఆక్సిజన్ కేటాయింపు కాకుండా రెండో ఉద్ధృతిలో ఎదురైన కొరతల వంటి లోటుపాట్లను చర్చించదు.
  • నైతికత (జీఎస్౪): ప్రతి పనికీ పేరున్న బాధ్యులతో జవాబుదారీతనం, సమీక్ష యంత్రాంగాల పారదర్శకత, ఆధారాల ఆధారిత అనుసరణ, స్వచ్ఛంద సంస్థలు, పౌర సమాజం, ప్రైవేటు రంగం భాగస్వామ్యం.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౨/జీఎస్౪, ౧౫ మార్కులు:** "కోవిడ్-౧౯ మహమ్మారి నిర్వహణ ముందస్తు అంచనా, సంస్థాగత అనుసరణ, సహకార సమాఖ్యవాదంలో పాఠాలను అందిస్తుంది. వినియోగించిన చట్టపరమైన, సంస్థాగత చట్రాన్ని ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి; భారతదేశ మహమ్మారి సంసిద్ధతను బలోపేతం చేయడానికి సంస్కరణలను సూచించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • విపత్తు నిర్వహణ చట్టం, ౨౦౦౫: ఎన్‌డీఎంఏ, ఎన్‌ఈసీ, ఎస్‌డీఎంఏ, జిల్లా విపత్తు నిర్వహణ ప్రాధికార సంస్థ, జాతీయ విపత్తు స్పందన దళం/రాష్ట్ర విపత్తు స్పందన నిధి
  • అంటువ్యాధుల చట్టం, ౧౮౯౭, దాని ౨౦౨౦ సవరణ; ప్రజారోగ్య చట్టం ప్రతిపాదనలు
  • అంతర్జాతీయ ఆరోగ్య నిబంధనలు (౨౦౦౫), అంతర్జాతీయ ఆందోళన కలిగించే ప్రజారోగ్య అత్యవసర పరిస్థితి; డబ్ల్యూహెచ్‌వో
  • జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్; ఆయుష్మాన్ భారత్ పీఎంజేఏవై; సీజీహెచ్‌ఎస్
  • ఆరోగ్యంలో కేంద్ర–రాష్ట్ర సంబంధాలు (ఏడో షెడ్యూల్: ప్రజారోగ్యం రాష్ట్ర జాబితా అంశం)
  • జీఎస్౪: ప్రజారోగ్య అత్యవసర పరిస్థితుల్లో నాయకత్వం, జవాబుదారీతనం, నైతిక సందిగ్ధతలు

అంశాలు: GS2

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

16 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో