BrainParrot

బీడ్: ఎండిన పొలాలు, భగ్నమైన వాగ్దానాలు

GS2పూర్తి నోట్ప్రచురణ:

మూలం: ది హిందూ, 16 నవంబర్, 2026

సారాంశం

  • మహారాష్ట్రలోని ౩౫౮ తాలూకాలకు గాను ౩౦౪ తాలూకాల్లో కరువు ప్రకటించారు. బీడ్ జిల్లాలో రుతుపవన వర్షపాత లోటు ౫౯.౩% నమోదైంది.
  • ఇంత జరిగినా, మజల్‌గావ్ తాలూకాలోని టాకర్వన్ గ్రామంలో మహిళా రైతులకు, భూమిలేని కూలీలకు గ్రామీణ ఉపాధి హామీ కింద పని దొరకడం లేదని వారు చెబుతున్నారు. దీంతో కుటుంబాలు చెరకు కోత కూలీలుగా ముందే వలస వెళ్లాల్సిన దుస్థితిలో పడుతున్నాయి.
  • ఉపాధి హామీ పనుల కోసం రాష్ట్రం ₹౬,౭౨౮ కోట్లు ప్రకటించింది. అయితే అందులో ఏమీ తమకు చేరలేదని గ్రామస్తులు అంటున్నారు.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౨ — సంక్షేమ పథకాలు, పాలన, స్థానిక ప్రభుత్వం; జీఎస్౩ — వ్యవసాయం, విపత్తు నిర్వహణ (కరువు)

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • వీబీ-జీ రామ్ జీ చట్టం, ౨౦౨౫ = వికసిత్ భారత్ – గ్యారెంటీ ఫర్ రోజ్‌గార్ అండ్ ఆజీవికా మిషన్ (గ్రామీణ్) చట్టం. ఇది ౨౦౨౬ జూలై ౧న అమల్లోకి వచ్చి ఎంజీఎన్ఆరేగా స్థానంలో వచ్చింది.
  • హామీ: ఏడాదికి ౧౨౫ రోజులు (గతంలో ౧౦౦).
  • నిధులు: చాలా రాష్ట్రాలకు ౬౦:౪౦, ఈశాన్య, హిమాలయ రాష్ట్రాలకు ౯౦:౧౦.
  • వ్యవసాయ గరిష్ఠ సీజన్లలో ౬౦ రోజుల వరకు విరామాన్ని రాష్ట్రాలు నోటిఫై చేయవచ్చు.
  • ప్రణాళిక కింది నుంచి పైకి సాగుతుంది: గ్రామసభలు, పంచాయతీలు రూపొందించే వికసిత్ గ్రామ పంచాయతీ ప్రణాళికల ద్వారా.
  • గ్రామ ప్రణాళికలు వికసిత్ భారత్ జాతీయ గ్రామీణ మౌలిక సదుపాయాల స్టాక్‌కు అనుసంధానమవుతాయి. కార్యక్రమ సాంకేతిక సాధనాల్లో పీఎం గతిశక్తి కూడా ఉంది.
  • హాజరును ముఖ గుర్తింపు ద్వారా నమోదు చేస్తారు.
  • కరువు ప్రకటన రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పరిధిలో ఉంటుంది. కరువు నిర్వహణ మాన్యువల్ (౨౦౦౯, తర్వాత ౨౦౧౬లో సవరించారు), విపత్తు నిర్వహణ చట్టం, ౨౦౦౫ ఇందుకు చట్రాలు.
  • అధికరణ ౨౪౩ఎ: గ్రామసభ. పదకొండో షెడ్యూల్‌లో పంచాయతీలకు ౨౯ అంశాలు ఉన్నాయి.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • కరువు తీవ్రత:
  • ౩౫౮ తాలూకాల్లో ౩౦౪ చోట్ల కరువు ప్రకటించారు.
  • సహాయ చర్యలు రాష్ట్రంలోని ౮౫% ప్రాంతానికి వర్తిస్తాయి.
  • బీడ్‌లో రుతుపవన లోటు ౫౯.౩%.
  • వర్షపాత తీరు:
  • జూన్‌లో వర్షాలు అస్తవ్యస్తంగా మొదలై, సుమారు నెలన్నర పాటు పూర్తిగా మాయమయ్యాయి.
  • జూలై చివర్లో కొద్దిసేపు తిరిగి వచ్చాయి. దీంతో కీలకమైన జూలై విత్తనాల కాలంలో పొడి వాతావరణం ఏర్పడింది.
  • నిధులు:
  • అక్టోబర్‌లో ₹౬,౭౨౮ కోట్లు ప్రకటించారు.
  • ఇవి ౩౭౫ రకాల పనులకు నిధులు సమకూరుస్తాయి.
  • ఛత్రపతి సంభాజీనగర్ డివిజన్‌కు (బీడ్‌తో సహా మరాఠ్వాడా) ₹౧,౯౪౪ కోట్లు కేటాయించారు.
  • కేంద్రం వాటా ౬౦%, రాష్ట్రం వాటా ౪౦%.
  • ఈ నిధులు వ్యక్తిగత పనులకు, జల సంరక్షణకు, మౌలిక సదుపాయాలకు వెళ్తాయని ఉపాధి హామీ మంత్రి భరత్ గోగావలే చెబుతున్నారు.
  • వ్యక్తిగత పనులు: నీటిపారుదల, పశువుల షెడ్లు, తోటలు, బోరుబావుల రీచార్జ్, వెదురు తోటల పెంపకం, పట్టు పురుగుల పెంపకం షెడ్లు, కంపోస్ట్ గుంతలు, పీఎంఏవైతో ముడిపడిన పనులు.
  • ప్రజా పనులు: చెరువులు, గేబియన్, మట్టి కట్టలు, ఇంకుడు చెరువులు, ఆర్‌సీసీ గట్లు, పొలం రోడ్లు, ఏపీఎంసీ నిల్వ భవనాలు, వేదికలు.
  • వేతన ప్రమాణం: వీబీ-జీ రామ్ జీ కింద గ్రామీణ వేతనాలకు రోజుకు ₹౩౦౦ కొత్త జాతీయ ప్రమాణమని భారత ప్రభుత్వం చెబుతోంది.
  • చౌహాన్ కుటుంబం (మజల్‌గావ్):
  • వీరు నాలుగు ఎకరాల్లో సాగు చేస్తారు.
  • సాధారణ సంవత్సరంలో పత్తి దిగుబడి ౪౦–౫౦ క్వింటాళ్లు. ఈ ఏడాది అది చాలా తక్కువ.
  • వనిత చౌహాన్ రోజుకు ఐదు గంటలు పడి అరకొరగా ఉన్న కాయలను ఏరుతున్నారు.
  • సాధారణంగా కూలీలను పెట్టుకుంటారు. ఈ ఏడాది కుటుంబంలోని మహిళలే ఏరడం అంతా చేస్తున్నారు.
  • వలస: బీడ్ నివాసులు వందల వేల మంది సాధారణంగా అక్టోబర్ మొదటి నుంచి చెరకు కోత కూలీలుగా పశ్చిమ మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక లేదా తమిళనాడుకు వలస వెళ్తారు. ఈ ఏడాది ఇది ముందే మొదలైంది.
  • టాకర్వన్ గ్రామం (జనాభా ౧౫,౦౦౦):
  • ౨౦౨౬ ఆరంభంలో గ్రామస్తులు ౧౭౫ ఎంజీఎన్ఆరేగా దరఖాస్తులు సమర్పించారు. వారిలో కేవలం ఎనిమిది మంది మహిళలకే పని దొరికింది.
  • వారు ఫారం ౪ నకళ్లను చూపుతున్నారు. కొందరు ౨౦౨౪లో కూడా దరఖాస్తు చేశామని, ఫలితం రాలేదని చెబుతున్నారు.
  • వీబీ-జీ రామ్ జీ కింద తనకు కేవలం ౪౦ దరఖాస్తులే వచ్చాయని సర్పంచ్ చెబుతున్నారు.
  • వీబీ-జీ రామ్ జీ ఆమోదం లేక నాలుగు బావుల పని ఆగిపోయింది. వాటిలో ఒకటి ౧౮ మంది కూలీలతో ఆరు నెలలు సాగింది.
  • ఆయన ౧౭ రోడ్లు, ఎనిమిది చెరువుల పూడికతీత పనులను ప్రతిపాదించారు.
  • పని కోసం ఒత్తిడి చేసిన మహిళలకు బండరాళ్లు కొట్టడం వంటి కఠినమైన పనులు ఇచ్చారని వారు చెబుతున్నారు.
  • ప్రతికూల అంశాలు:
  • పంచాయతీ కార్యాలయం మధ్యాహ్నం ౩ గంటలకే మూసి ఉంది. అది ఉదయం ౭–౧౧ గంటల మధ్య తెరిచి ఉంటుందని సర్పంచ్ చెబుతున్నారు.
  • గోడపై ఉన్న ఏకైక నోటీసు ౨౦౨౬ జూన్‌లో ఇచ్చిన గ్రామసభ ప్రకటన మాత్రమే. తదుపరి ఏమీ లేదు.
  • కరువు చర్యలపై ఎలాంటి నోటీసూ పెట్టలేదు.
  • జిల్లా పరిపాలన నుంచి గానీ బీడీఓ నుంచి గానీ తనకు ఎలాంటి ఆదేశాలు రాలేదని సర్పంచ్ చెబుతున్నారు.
  • కలెక్టర్ ది హిందూకు స్పందించలేదు.
  • ముఖ్యమంత్రి కరువు ప్రకటించిన తర్వాతే ప్రత్యేక గ్రామసభకు ఆదేశాలు వచ్చాయని ఆయన అంటున్నారు.
  • రాజకీయ నేపథ్యం: సర్పంచ్ అజిత్ పవార్ నేతృత్వంలోని ఎన్సీపీ వర్గానికి (పాలక కూటమిలో భాగం) చెందినవారు. సంరక్షక మంత్రి ఉప ముఖ్యమంత్రి సునేత్ర పవార్.
  • కార్యకర్తలు:
  • స్వాభిమానీ మజూర్ సంఘటనకు చెందిన చందన్ కుమార్ దీన్ని రాష్ట్ర స్పష్టమైన వైఫల్యంగా అభివర్ణిస్తున్నారు.
  • మరాఠ్వాడాలో కామ్ మాంగ్నీ మోర్చా నిరసనలు చేపట్టాలని ఈ సంఘం యోచిస్తోంది.
  • స్థానికుల మాట: తమ గ్రామంలో ఈ ఏడాది దసరా, దీపావళి లేకుండా పోయాయని, తన కుటుంబం సుమారు నెల ముందే వలస వెళ్లిందని యువ రైతు సంతోష్ జాదవ్ చెబుతున్నారు.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

స్థిరమైన భావన పని చేసే చట్టబద్ధ హక్కు. చట్టబద్ధమైన ఉపాధి హామీ సమర్థంగా అమలు కావాలంటే ఇవి ఉండాలి:

  • డిమాండ్ నమోదు
  • పని కల్పించడానికి లేదా నిరుద్యోగ భృతి ఇవ్వడానికి నిర్ణీత కాలపరిమితితో కూడిన బాధ్యత
  • గ్రామసభ, గ్రామ పంచాయతీ ద్వారా స్థానిక ప్రణాళిక
  • డిమాండ్‌కు అనుగుణంగా ప్రవహించే నిధులు

కరువు ఒక నోటిఫై చేసిన విపత్తు. దాని సహాయ చర్యల్లో రెవెన్యూ రాయితీలు, సహాయ పనులు, పశుగ్రాసం, నీటి సరఫరా చర్యలు కలిసి ఉంటాయి. బీడ్ కథనం ప్రకటనకూ అమలుకూ మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని చూపుతుంది. సహాయాన్ని రాష్ట్ర రాజధానిలో ప్రకటిస్తారు, కానీ అది గ్రామ పంచాయతీలపై, జిల్లా పరిపాలనపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – పాలన: సంక్షేమ పథకాలు, వాటి పనితీరు; పంచాయతీరాజ్, స్థానిక ప్రభుత్వం; జీఎస్౩ – ఆర్థిక వ్యవస్థ/వ్యవసాయం: గ్రామీణ ఉపాధి, వ్యవసాయ సంక్షోభం; జీఎస్౩ – విపత్తు నిర్వహణ: కరువు ప్రకటన, సహాయ చర్యలు.

నేపథ్యం

ఎంజీఎన్ఆరేగా (౨౦౦౫), దాని వారసురాలైన వీబీ-జీ రామ్ జీ చట్టం, ౨౦౨౫

భారతదేశంలో కరువు ప్రకటన

అదనపు నేపథ్యం

  • మహారాష్ట్రలో కరువు ప్రకటన: సెప్టెంబర్ ౨౬న మొదట ౨౬౫ తాలూకాల్లో కరువు ప్రకటించారు, తర్వాత అక్టోబర్‌లో విస్తరించారు. జూన్ నుంచి ౨౦౨౬ సెప్టెంబర్ ౧౮ వరకు రాష్ట్రవ్యాప్త వర్షపాత లోటు ౧౮.౮% అని రాష్ట్రం పేర్కొంది. రాష్ట్రం ఉపయోగించే ౨౦౦౯ మాన్యువల్ సూచికలను తాలూకా స్థాయిలో వర్తింపజేస్తారు.
  • సహాయం: కరువు ప్రభావిత ౩౦౪ తాలూకాల్లో అర్హులైన ప్రతి రైతుకు ₹౫,౦౦౦ ముందస్తు సహాయం ఇవ్వడానికి మంత్రివర్గం ₹౭,౫౦౦ కోట్లు ఆమోదించింది. ౩౩% కంటే ఎక్కువ పంట నష్టం జరిగిన రైతులు అర్హులు. కరువు సహాయానికి సంబంధించిన ౧౨ ప్రామాణిక రాయితీలన్నింటినీ వర్తింపజేస్తామని ముఖ్యమంత్రి చెప్పారు. మరాఠ్వాడాలో భూగర్భ జలమట్టం మూడు మీటర్ల కంటే దిగువకు పడిపోయిందని కూడా ఆయన అన్నారు.
  • కొత్త చట్టం కింద కార్మికుల హక్కులు:
    • వేతనాలు వారానికోసారి లేదా మస్టర్ రోల్ ముగిసిన ౧౫ రోజుల్లోపు చెల్లించాలి. ౧౬వ రోజు తర్వాత చెల్లించని వేతనాలపై రోజుకు ౦.౦౫% పరిహారం ఇవ్వాలి.
    • పని కల్పించకపోతే నిరుద్యోగ భృతి చెల్లించాలి: ౩౦ రోజుల వరకు వేతనంలో కనీసం నాలుగో వంతు, ఆ తర్వాత కనీసం సగం.
    • వ్యవసాయ పనుల గరిష్ఠ సీజన్లలో ఏడాదికి గరిష్ఠంగా ౬౦ రోజుల వరకు విరామాన్ని రాష్ట్రాలు నోటిఫై చేయవచ్చు.
    • ౨౦౨౬ జూలై ౧ నుంచి రోజుకు ₹౩౦౦ మధ్యంతర కనీస వేతనం వర్తిస్తుంది.
  • రూపకల్పనలో మార్పులు, విమర్శలు:
    • ఎంజీఎన్ఆరేగాలోని అపరిమిత "లేబర్ బడ్జెట్" స్థానంలో నిర్ణీత కేటాయింపులను ప్రవేశపెట్టారు. లేబర్ బడ్జెట్‌లో డిమాండ్ అంచనాలను మించితే కేంద్రం అదనంగా నిధులు ఇవ్వాల్సి ఉండేది.
    • ఎంజీఎన్ఆరేగా కింద నైపుణ్యం అవసరం లేని పనుల వేతనాల మొత్తం ఖర్చును కేంద్రమే భరించేది.
    • ఇన్‌సైట్స్ ఆన్ ఇండియా నివేదికల ప్రకారం ౨౦౨౬ ఏప్రిల్–జూలైలో కేవలం ౭౦ కోట్ల పనిదినాలు నమోదయ్యాయి. ఇది ౨౦౨౪–౨౫, ౨౦౨౫–౨౬ సగటుల కంటే ౪౩% తగ్గుదల.
    • ఈ తగ్గుదలకు ముందే నిర్ణయించిన వ్యయ పరిమితులు కొంతవరకు కారణమని అది పేర్కొంది. ఈ పరిమితులు పనులు ప్రారంభించడాన్ని వెనక్కి నెట్టేలా జిల్లా పరిపాలనలకు ప్రోత్సాహం ఇచ్చాయి.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • అమలు అంతరం:
  • దరఖాస్తులు సమర్పించి రసీదులు పొందినా పనిని నిరాకరించారు.
  • ౧౭౫ మంది దరఖాస్తుదారుల్లో ౮ మందికి మాత్రమే పని దొరికింది. మిగిలినవారికి కనీసం సమాచారం కూడా ఇవ్వలేదు.
  • పని కల్పించకపోతే ఇవ్వాల్సిన చట్టబద్ధ నిరుద్యోగ భృతి ప్రస్తావన గ్రామ అనుభవంలో ఎక్కడా కనిపించదు.
  • పరివర్తన ప్రమాదం:
  • ౨౦౨౬ ఆరంభంలో సమర్పించిన దరఖాస్తులు ఎంజీఎన్ఆరేగా కింద వచ్చాయి. జూలై ౧న చట్టం మారింది.
  • ఒక బావి ప్రాజెక్టు ఆగిపోవడానికి "వీబీ-జీ రామ్ జీ కింద పనికి ఆమోదం" లేకపోవడమే కారణమని సర్పంచ్ చెబుతున్నారు.
  • ఇన్‌సైట్స్ ఆన్ ఇండియా విశ్లేషణ సూచించినట్లు, ఎంజీఎన్ఆరేగా నుంచి కొత్త చట్టానికి మారే సమయంలో నియమ రచన, ఆమోదాల్లో జాప్యం స్థానిక పనులను స్తంభింపజేయవచ్చు.
  • హక్కులు–బడ్జెట్లు: డిమాండ్ ఆధారిత నమూనా నుంచి నిర్ణీత కేటాయింపులకు మారడం వల్ల డిమాండ్‌ను నమోదు చేయడానికి అధికారులు వెనుకాడే అవకాశం ఉంది. కొత్త చట్టం హక్కు ఆధారిత స్వభావంపై జరుగుతున్న చర్చలో ఇది కేంద్ర ఆందోళన.
  • స్థానిక జవాబుదారీతనం:
  • తాళం వేసిన పంచాయతీ కార్యాలయం, ప్రదర్శించని నోటీసులు, బీడీఓ లేదా కలెక్టర్ ఆదేశాలపై ఆధారపడటం పంచాయతీరాజ్ అధికార వికేంద్రీకరణ బలహీనంగా ఉందని చూపుతున్నాయి.
  • గ్రామసభ సామాజిక తనిఖీలు చట్టబద్ధ నియంత్రణ. అయితే ఈ గ్రామంలో అలాంటివి జరిగినట్లు కథనం పేర్కొనలేదు.
  • పంచాయతీ అధిపతి పాలక కూటమికి చెందినవారు. కథనం ఈ విషయాన్ని ఎలాంటి నిర్ధారణా చేయకుండా నివేదించింది.
  • లింగ కోణం:
  • పని కోసం డిమాండ్‌కు మహిళలే నాయకత్వం వహిస్తున్నారు.
  • నిరసన తెలిపిన తర్వాత మహిళలకు కఠినమైన పనులు ఇచ్చారన్న ఆరోపణ ఉంది.
  • కరువు, సంక్షోభం:
  • విఫలమైన రుతుపవనాలు, దెబ్బతిన్న పత్తి పంట, ముందస్తు వలస ఒకదానిని ఒకటి తీవ్రతరం చేస్తున్నాయి.
  • ₹౬,౭౨౮ కోట్ల జాబితాలోని కరువు నిరోధక పనులు (ఇంకుడు చెరువులు, కట్టలు, పొలం కుంటలు) బీడ్‌కు సరిగ్గా అవసరమైనవే.
  • ప్రకటన కంటే అమలే ముఖ్యం.
  • సమాఖ్య విధానం, ఆర్థిక భారం: భారీ సహాయ బిల్లును ఎదుర్కొంటున్న రాష్ట్రంపై ౬౦:౪౦ వ్యయ భాగస్వామ్యం కొత్త ఒత్తిడి తెస్తుంది.
  • ముందుకు మార్గం:
  • డిమాండ్ నమోదు, రసీదును వేగవంతం చేయడం.
  • నిరుద్యోగ భృతిని కఠినంగా అమలు చేయడం.
  • పనుల ప్రారంభం, నిధుల స్థితిని పంచాయతీ నోటీసు బోర్డులపై, ఆన్‌లైన్‌లో ప్రదర్శించడం.
  • కరువు ప్రాంతాలకు ప్రత్యేక సడలింపు.
  • స్వతంత్ర సామాజిక తనిఖీలు, కాలపరిమితులతో కూడిన ఫిర్యాదుల పరిష్కార యంత్రాంగం.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౨/జీఎస్౩, ౧౫ మార్కులు:** "ఎంజీఎన్ఆరేగా నుంచి వీబీ-జీ రామ్ జీ చట్టం, ౨౦౨౫కు మారడం కరువు సమయంలో పని హక్కుపై ఎలా ప్రభావం చూపుతుందో పరిశీలించండి. ఉపాధి హామీ సహాయం అత్యంత బలహీన వర్గాలకు చేరేలా చూడటానికి ఎలాంటి పరిపాలనా, సంస్థాగత సంస్కరణలు అవసరం?"

సంబంధిత అంశాలు

  • కరువు: రకాలు, కరువు నిర్వహణ మాన్యువల్ ౨౦౦౯, ఎన్డీఎంఏ మార్గదర్శకాలు, విపత్తు నిర్వహణ చట్టం ౨౦౦౫
  • పంచాయతీరాజ్: ౭౩వ సవరణ, గ్రామసభ, సామాజిక తనిఖీ
  • బలవంతపు వలస, మరాఠ్వాడాలోని చెరకు కోత కూలీల ఆర్థిక వ్యవస్థ
  • పంటల బీమా, కనీస మద్దతు ధర, పంటల విధానం (పాక్షిక శుష్క ప్రాంతాల్లో చెరకు, ఎక్కువ నీరు అవసరమయ్యే పంటలు)
  • కేంద్ర–రాష్ట్ర ఆర్థిక సంబంధాలు, కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల్లో వ్యయ భాగస్వామ్యం

అంశాలు: GS2ఆర్థిక వ్యవస్థ

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

16 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో