BrainParrot

కేంద్రం నియోజకవర్గాల పునర్విభజన బిల్లును ఆమోదించడానికి ప్రత్యేక సమావేశాన్ని పరిశీలిస్తోంది

GS2పూర్తి నోట్ప్రచురణ:

మూలం: ది హిందూ, 13 నవంబర్, 2026

సారాంశం

  • నియోజకవర్గాల పునర్విభజన బిల్లు, ౨౦౨౬ను చేపట్టడానికి పార్లమెంటు ప్రత్యేక సమావేశాన్ని కేంద్రం పరిశీలిస్తోంది. దీన్ని మహిళా రిజర్వేషన్ చట్టం, ౨౦౨౩ అమలులోకి తేవడంతో ప్రభుత్వం ముడిపెడుతోంది.
  • అవసరమైన దానికంటే "కనీసం ౧౫-౧౬ ఓట్లు ఎక్కువ" ఉన్నాయని ప్రభుత్వ వర్గాలు చెబుతున్నాయి. అయితే తేదీలు, వ్యవధి వెల్లడించలేదు.
  • ఇదే తరహాలో ఇంతకు ముందు తెచ్చిన రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు ఏప్రిల్ ౧౭న బడ్జెట్ సమావేశాల ప్రత్యేక సిట్టింగ్‌లో లోక్‌సభలో అవసరమైన బలం పొందలేక వీగిపోయింది. ప్రభుత్వం చెబుతున్న ఆధిక్యాన్ని కాంగ్రెస్ నేత జైరామ్ రమేష్ తోసిపుచ్చారు.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౨ — పాలిటీ: పార్లమెంటు, రాజ్యాంగ సవరణ, సమాఖ్య వ్యవస్థ, మహిళా రిజర్వేషన్

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • అధికరణలు ౮౨, ౧౭౦: ప్రతి జనాభా లెక్కల తర్వాత లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభ స్థానాల పునఃసర్దుబాటు.
  • అధికరణ ౩౬౮: రాజ్యాంగ సవరణ విధానం (ప్రత్యేక మెజారిటీ).
  • ౧౦౬వ సవరణ చట్టం, ౨౦౨౩ (నారీ శక్తి వందన్ అధినియమ్) అధికరణలు ౩౩౦ఏ, ౩౩౨ఏ, ౩౩౪ఏలను చేర్చి, అధికరణ ౨౩౯ఏఏను సవరించింది.
  • కోటా: లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభలు, ఢిల్లీ శాసనసభలో ౩౩%; ఎస్సీ/ఎస్టీ స్థానాలు కూడా ఇందులో భాగం; ౧౫ సంవత్సరాలు; ప్రతి పునర్విభజన తర్వాత రొటేషన్.
  • ఇప్పటివరకు పునర్విభజన కమిషన్లు: ౧౯౫౨, ౧౯౬౩, ౧౯౭౩, ౨౦౦౨.
  • నిరవధిక వాయిదా - ప్రొరోగేషన్ మధ్య తేడా: నిరవధిక వాయిదా తర్వాత సభ రద్దు కాదు; రాష్ట్రపతి ప్రొరోగ్ చేసినప్పుడే సమావేశం అధికారికంగా ముగుస్తుంది.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • మూడింట రెండొంతుల మెజారిటీకి కేంద్రానికి ౩౬౧ ఓట్లు కావాలి (వ్యాసంలోని గణాంకం). సభలో ౫౪౩ స్థానాలు ఉండగా మూడు ఖాళీగా ఉన్నాయి.
  • అవసరమైన దానికంటే "కనీసం ౧౫-౧౬ ఓట్లు ఎక్కువ" ఉన్నాయని ప్రభుత్వ వర్గాలు చెబుతున్నాయి. కేంద్ర మంత్రి అమిత్ షా పేరిట ౧౫-౧౮ ఓట్ల ఆధిక్యాన్ని శ్రీ రమేష్ ప్రస్తావించారు; ఇది విలేకరులతో అనధికారికంగా చెప్పినట్లు తెలుస్తోంది. అది సాకారం కాదని శ్రీ రమేష్ అంటున్నారు.
  • ప్రతిపాదిత సవరణ లోక్‌సభ సభ్యుల సంఖ్యను ౫౪౩ నుంచి గరిష్ఠంగా ౮౫౦కి పెంచుతుంది. ఇది ౨౦౧౧ జనాభా లెక్కల ఆధారంగా ఉండి, పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనసభల్లో ౩౩% కోటాకు మార్గం సుగమం చేస్తుంది.
  • అంతకు ముందటి బిల్లు ఏప్రిల్ ౧౭న బడ్జెట్ సమావేశాల ప్రత్యేక సిట్టింగ్‌లో వీగిపోయింది.
  • ౧౯౭౧ జనాభా లెక్కల ఆధారంగా రాష్ట్రాల మధ్య నిష్పత్తులను కాపాడేందుకు అన్ని రాష్ట్రాల స్థానాలను ౫౦% పెంచుతామని ఏప్రిల్‌లో కేంద్రం ప్రతిపక్ష పార్టీలకు, ముఖ్యంగా దక్షిణ భారత పార్టీలకు చెప్పింది. ఏప్రిల్‌లో పంపిణీ చేసిన బిల్లులో ఇది లేదు. ఇప్పుడు దీన్ని చేర్చవచ్చనే చర్చ ఉంది.
  • వర్షాకాల సమావేశాలు ఆగస్టు ౧౩న నిరవధికంగా వాయిదా పడ్డాయి, ప్రొరోగ్ కాలేదు. ౯౧ రోజులుగా ప్రొరోగ్ కాకుండా ఉంది; ఇది ౨౦౦౮లోని ౮౭ రోజుల రికార్డును అధిగమించింది. స్వల్ప వ్యవధి నోటీసుతో సభను మళ్లీ సమావేశపరిచే అవకాశం అందుకే ఉంది.
  • "పునర్విభజన ప్లాంటేషన్"ను శ్రీ షా పునరుద్ధరిస్తున్నారని శ్రీ రమేష్ ఆరోపిస్తున్నారు. గతంలో అనుసరించిన "బుల్డోజర్" విధానం విఫలమైందని, మళ్లీ విఫలమవుతుందని ఆయన అంటున్నారు.
  • సమావేశ తేదీలను, వ్యవధిని కేంద్రం వెల్లడించలేదు.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

  • నియోజకవర్గాల పునర్విభజన అంటే నియోజకవర్గాల సరిహద్దులను తిరిగి గీయడం, స్థానాలను తిరిగి కేటాయించడం. దీనివల్ల ప్రాతినిధ్యం జనాభాకు అనుగుణంగా ఉంటుంది. లోక్‌సభ స్థానాలను అధికరణ ౮౧-౮౨, శాసనసభలను అధికరణ ౧౭౦ నియంత్రిస్తాయి.
  • జనాభా పెరుగుదలను నియంత్రించిన రాష్ట్రాలు నష్టపోకుండా ఉండేందుకు, వరుస సవరణల ద్వారా రాష్ట్రాల మధ్య స్థానాల కేటాయింపును ౧౯౭౧ జనాభా లెక్కల సంఖ్యల వద్ద స్తంభింపజేశారు. ౪౨వ సవరణ (౧౯౭౬) దీన్ని స్తంభింపజేసింది. ౮౪వ సవరణ ఈ స్తంభనను ౨౦౨౬ తర్వాత జరిగే మొదటి జనాభా లెక్కల వరకు పొడిగించింది. ఈ స్తంభనను తొలగించడం లేదా మార్చడం రాజ్యాంగ సవరణ అవుతుంది, సాధారణ చట్టం సరిపోదు.
  • రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుకు అధికరణ ౩౬౮ ప్రకారం ప్రత్యేక మెజారిటీ కావాలి. అంటే ప్రతి సభలో మొత్తం సభ్యత్వంలో మెజారిటీ, హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యులలో మూడింట రెండొంతులు అవసరం. అందుకే సంఖ్యాబలం (వ్యాసం ప్రకారం ౩౬౧ ఓట్లు) కీలకం.
  • మహిళా రిజర్వేషన్ (నారీ శక్తి వందన్ అధినియమ్, ౨౦౨౩) పునర్విభజనతో ముడిపడి ఉంది, ఆ పునర్విభజన జనాభా లెక్కల కోసం ఎదురుచూస్తోంది. ఈ ప్రతిపాదన విస్తరించిన సభను (౨౦౧౧ జనాభా లెక్కల ఆధారంగా గరిష్ఠంగా ౮౫౦ స్థానాల వరకు) ౩౩% కోటాతో జతచేస్తుంది.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – పాలిటీ: పార్లమెంటు (నిర్మాణం, పనితీరు, విధానం), రాజ్యాంగ సవరణ, సమాఖ్య నిబంధనలు, ప్రజా ప్రాతినిధ్యం/నియోజకవర్గాల పునర్విభజన.

నేపథ్యం

నియోజకవర్గాల పునర్విభజన / పునర్విభజన కమిషన్

మహిళా రిజర్వేషన్ చట్టం, ౨౦౨౩ (రాజ్యాంగ ౧౦౬వ సవరణ; నారీ శక్తి వందన్ అధినియమ్)

అదనపు నేపథ్యం

  • రాజ్యాంగ (౧౩౧వ సవరణ) బిల్లు, ౨౦౨౬ ఇంతకు ముందు చేసిన ప్రయత్నం. లోక్‌సభ దీన్ని ఆమోదించలేకపోయింది. ౨౦౧౧ జనాభా లెక్కల ఆధారంగా పునర్విభజనకు వీలు కల్పించి ౩౩% కోటాను వేగంగా అమలు చేయడం దీని లక్ష్యం. ఓటింగ్‌లో అనుకూలంగా ౨౯౮, వ్యతిరేకంగా ౨౩౦ ఓట్లు వచ్చాయి; ౫౨౮ మంది సభ్యులు ఓటు వేసిన నేపథ్యంలో అవసరమైన ౩౫౨ కంటే తక్కువ.
  • అధికరణ ౮౨లోని మూడో నిబంధనను (౨౦౨౬ తర్వాత మొదటి జనాభా లెక్కల అనంతరం పునర్విభజన) తొలగించాలని బిల్లు ప్రతిపాదించింది. దీనివల్ల ౨౦౨౬ ముందు నాటి జనాభా లెక్కల సమాచారంతో పునర్విభజన చేయవచ్చు. ఆ పునర్విభజన తర్వాత కోటా అమలయ్యేలా అధికరణ ౩౩౪ఏను కూడా సవరించింది. ఇది వీగిపోయాక, దానికి అనుబంధంగా ఉన్న పునర్విభజన బిల్లు, ౨౦౨౬, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల చట్టాల (సవరణ) బిల్లు, ౨౦౨౬ నిష్ఫలమయ్యాయి.
  • ఎప్పుడు పునర్విభజన చేయాలో, ఏ జనాభా లెక్కలను వాడాలో చట్టం ద్వారా పార్లమెంటు నిర్ణయించడానికి ఈ బిల్లు వీలు కల్పిస్తుందని, ఈ నిర్ణయాలను పార్లమెంటు సాధారణ మెజారిటీతో తీసుకోవచ్చని పీఆర్ఎస్ పేర్కొంది. లోక్‌సభను ౮౫౦ స్థానాలకు (రాష్ట్రాలకు ౮౧౫, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు ౩౫) విస్తరించాలని కూడా ప్రతిపాదించింది.
  • ప్రతిపక్ష వైఖరి: జనాభా ఆధారిత పునర్విభజన జనాభాను సమర్థంగా నియంత్రించిన దక్షిణ రాష్ట్రాలను శిక్షిస్తుందని ప్రతిపక్ష సభ్యులు వాదించారు. మహిళా రిజర్వేషన్‌ను పునర్విభజన నుంచి వేరు చేయాలని డిమాండ్ చేశారు.
  • ఈ మార్గం లేకపోతే, అధికరణ ౩౩౪ఏ కోటాను తదుపరి జనాభా లెక్కల తర్వాత జరిగే పునర్విభజనతో ముడిపెడుతుంది. దీనివల్ల సుమారు ౨౦౩౪ కంటే ముందు అమలు జరగడం అసంభవం.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • సమాఖ్య వ్యవస్థ, ఉత్తర-దక్షిణ విభజన: జనాభా ఆధారిత పునఃకేటాయింపు వేగంగా పెరుగుతున్న ఉత్తర రాష్ట్రాలకు లాభం చేకూరుస్తుంది. అన్ని రాష్ట్రాలకు ౫౦% పెంపు ప్రతిపాదన (ఏప్రిల్ బిల్లులో లేదు) ౧౯౭౧ నాటి రాష్ట్రాల మధ్య నిష్పత్తులను కాపాడి, దక్షిణ రాష్ట్రాల భయాలను తగ్గించడానికి ఉద్దేశించినది.
  • కోటాను పునర్విభజనతో ముడిపెట్టడం: కోటాను ౨౦౧౧ జనాభా లెక్కల ఆధారిత పునర్విభజన, పెద్ద సభతో ప్రభుత్వం ముడిపెడుతోంది. వివాదాస్పద పునర్విభజనతో ముడిపెట్టకుండానే కోటాను అమలు చేయవచ్చని విమర్శకులు వాదిస్తున్నారు. ఏప్రిల్‌లో వీగిపోయిన ఓటింగ్, ఈ ముడిపెట్టడమే అసలు అడ్డంకి అని చూపుతోంది.
  • పార్లమెంటరీ విధానం, ఔచిత్యం: రికార్డు స్థాయిలో ౯౧ రోజులుగా ప్రొరోగ్ కాని సమావేశం, కొత్త సమన్లు లేకుండానే సభను మళ్లీ పిలిచే అవకాశాన్ని తెరిచి ఉంచుతోంది. దీనివల్ల శాసన క్యాలెండర్‌పై కార్యనిర్వాహక వర్గం నియంత్రణ, వీగిపోయిన బిల్లును మళ్లీ ప్రయత్నించడానికి ప్రత్యేక సమావేశం పిలవడం, ప్రతిపక్షం చేసే "బుల్డోజర్" ఆరోపణ వంటి ప్రశ్నలు తలెత్తుతాయి.
  • సంఖ్యాబలం, రాజ్యాంగ మెజారిటీ: ప్రత్యేక మెజారిటీ లెక్కలు, ఖాళీలు, గైర్హాజరీలు ఫలితాన్ని నిర్ణయిస్తాయి. వీగిపోయిన సవరణ, నిర్మాణాత్మక రాజ్యాంగ మార్పులకు సాధారణ మెజారిటీ పరిమితులను చూపుతోంది.
  • ప్రాతినిధ్య నాణ్యత: ౮౫౦ వరకు సభ్యులున్న సభ వల్ల ఖర్చులు, శాసన సామర్థ్యంపై ప్రశ్నలు తలెత్తుతాయి. జనాభా లెక్కల ఆధారం ౨౦౧౧ కావాలా, కొత్తది కావాలా అనే ప్రశ్న కూడా ఉంది.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "మహిళా రిజర్వేషన్‌ను పునర్విభజనతో ముడిపెట్టడం వల్ల దాని అమలు సమాఖ్యపరమైన, రాజకీయ పోరాటంగా మారింది. ఇందులో ఉన్న రాజ్యాంగపరమైన, సమాఖ్యపరమైన ఆందోళనలను చర్చించండి; ముందుకు వెళ్లే మార్గాన్ని సూచించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • అధికరణ ౩౬౮, ప్రాథమిక నిర్మాణ సిద్ధాంతం
  • ౮౪వ, ౮౭వ రాజ్యాంగ సవరణలు (పునర్విభజన స్తంభన, జనాభా లెక్కల ఆధారం)
  • ప్రొరోగేషన్, నిరవధిక వాయిదా, రద్దు; సమావేశపరిచే అధికారాలు (అధికరణ ౮౫)
  • ఆర్థిక సంఘం ౧౯౭౧, ౨౦౧౧ జనాభా సమాచారాన్ని వాడటం (సమాఖ్య ఆర్థిక కోణం)
  • రాజకీయాల్లో మహిళలు: పంచాయతీరాజ్ రిజర్వేషన్ (౭౩వ/౭౪వ సవరణలు)

అంశాలు: GS2రాజనీతి

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

13 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో