భారతదేశవ్యాప్తంగా దీపావళి సమయంలో ౭౦% సీఏఏక్యూఎంఎస్ కేంద్రాలు 'తీవ్ర' స్థాయి పీఎం౨.౫ రీడింగులను నమోదు చేశాయి (చాలా కేంద్రాలు ఎందుకు మౌనం వహించాయి)
ప్రచురణ:
మూలం: ది హిందూ, 12 నవంబర్, 2026
సారాంశం
- దీపావళి సమయంలో వాయు కాలుష్యం పెరగడాన్ని చాలామంది ఢిల్లీ మరియు కొన్ని మహానగరాలకే పరిమితమైన అంశంగా చూశారు. కేంద్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి (సీపీసీబీ) నెట్వర్క్లోని మొత్తం ౬౩౪ సీఏఏక్యూఎంఎస్ కేంద్రాల విశ్లేషణ ప్రకారం ఇది దేశవ్యాప్త పరిణామం. దాదాపు ౭౦% కేంద్రాలలో పీఎం౨.౫ గరిష్ఠ స్థాయిలు 'తీవ్ర' శ్రేణిలో (ఘనపు మీటరుకు ౨౫౦ మైక్రోగ్రాములు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ) నమోదయ్యాయి.
- చాలా కేంద్రాలు, అంతకుముందు గంటలో రీడింగులు ఘనపు మీటరుకు ౧,౦౦౦ మైక్రోగ్రాములకు చేరకముందే, పీఎం౨.౫ నివేదికను పాక్షికంగా లేదా పూర్తిగా నిలిపివేశాయి. దీంతో ఈ లోపాలపై సీపీసీబీ ఇచ్చిన వివరణపై సందేహాలు తలెత్తుతున్నాయి.
- మంగళవారం నాటి సీపీసీబీ ప్రకటన ప్రకారం, దాని విశ్లేషణ పరికరాలు ఘనపు మీటరుకు ౦–౧,౦౦౦ మైక్రోగ్రాముల పరిధికి క్రమాంకనం (కాలిబ్రేషన్) చేయబడ్డాయి. దాని స్వయంచాలక ధ్రువీకరణ వ్యవస్థ ఆ పరిధి వెలుపలి విలువలను పట్టించుకోదు. అందువల్ల తీవ్ర సందర్భాలు "డేటా లోపంగా కనిపించవచ్చు".
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- సీఏఏక్యూఎంఎస్ = నిరంతర పరిసర వాయు నాణ్యత పర్యవేక్షణ కేంద్రాలు; వీటిని సీపీసీబీ (ఎస్పీసీబీలతో కలిసి) నిర్వహిస్తుంది. ఇవి పీఎం౨.౫, పీఎం౧౦, ఎన్ఓ౨, ఎస్ఓ౨, సీఓ, ఎన్హెచ్౩, ఓ౩ మరియు బెంజీన్పై తక్షణ, గంటవారీ సమాచారాన్ని ఇస్తాయి.
- ఎన్ఏక్యూఐలో ఆరు శ్రేణులున్నాయి: మంచి, సంతృప్తికరం, మధ్యస్థ కాలుష్యం, చెడు, చాలా చెడు మరియు తీవ్రం. 'తీవ్ర' పీఎం౨.౫ విభజన స్థాయి ౨౫౦+ మైక్రోగ్రాములు, వ్యాసం వాడిన సంఖ్య కూడా ఇదే.
- ఎన్ఏఏక్యూఎస్ను వాయు (కాలుష్య నివారణ మరియు నియంత్రణ) చట్టం, ౧౯౮౧ (సెక్షన్ ౧౬(౨)(హెచ్)) కింద నోటిఫై చేస్తారు. ఎన్ఏఏక్యూఎస్ ౨౦౦౯ కింద పన్నెండు అంశాలు నోటిఫై అయ్యాయి.
- పీఎం౨.౫ అంటే ఏరోడైనమిక్ వ్యాసం ౨.౫ మైక్రోమీటర్లు లేదా అంతకంటే తక్కువ ఉన్న ధూళి కణాలు.
- హరిత టపాసులను సీఎస్ఐఆర్–నీరీ ధ్రువీకరిస్తుంది; తయారీదారులకు పెసో లైసెన్స్ ఇస్తుంది.
- 'హరిత టపాసుల' ప్రయత్నం ఫలించిందా లేదా అని పరీక్షించడానికి వ్యాసం ఉపయోగించిన కాలుష్యకారకం ఎస్ఓ౨ (సల్ఫర్ డయాక్సైడ్).
- సీపీసీబీ ప్రకటించిన విశ్లేషణ పరికరాల క్రమాంకన పరిధి ఘనపు మీటరుకు ౦–౧,౦౦౦ మైక్రోగ్రాములు. ఆ పరిధి వెలుపలి విలువలను స్వయంచాలక ధ్రువీకరణ తొలగిస్తుంది.
గణాంకాలు, వివరాలు
- నెట్వర్క్ పరిమాణం: సీపీసీబీ నెట్వర్క్లో ౬౩౪ సీఏఏక్యూఎంఎస్ కేంద్రాలు. సీపీసీబీ డేటా పోర్టల్ ప్రకారం దీపావళి సమయంలో కేవలం ౫౭౧ మాత్రమే పనిచేస్తూ నివేదిస్తున్నాయి.
- పోల్చిన కాలవ్యవధులు:
- దీపావళికి ముందు కాలవ్యవధి: నవంబర్ ౧ సాయంత్రం ౫ గంటల నుంచి నవంబర్ ౫ ఉదయం ౫ గంటల వరకు.
- దీపావళి కాలవ్యవధి: నవంబర్ ౭ సాయంత్రం ౫ గంటల నుంచి నవంబర్ ౯ ఉదయం ౫ గంటల వరకు.
- చార్ట్ ౧ ఆధారం: దీపావళి సమయంలో గంటవారీ కాలవ్యవధులలో కనీసం ఒకసారి పీఎం౨.౫ నివేదించిన ౫౫౧ కేంద్రాలను మాత్రమే చార్ట్లో చూపారు.
- ప్రధాన కనుగొనిక: ఈ ౫౫౧లో ౩౭౫ కేంద్రాలు (దాదాపు ౭౦%) దీపావళి సమయంలో కనీసం ఒకసారి ఘనపు మీటరుకు ౨౫౦ లేదా అంతకంటే ఎక్కువ మైక్రోగ్రాముల పీఎం౨.౫ నమోదు చేశాయి. దీపావళికి ముందు కాలవ్యవధిలో ఆ స్థాయిని చేరినవి కేవలం ౯౬.
- ఢిల్లీ: ఢిల్లీలోని మొత్తం ౫౯ కేంద్రాలు తీవ్ర శ్రేణిలో ఉన్నాయి.
- ఇతర రాష్ట్రాలు: కనీసం ౨౦ కేంద్రాలున్న రాష్ట్రాలలో మహారాష్ట్ర, ఉత్తర్ ప్రదేశ్, రాజస్థాన్, హర్యానా, మధ్యప్రదేశ్, గుజరాత్ మరియు ఆంధ్రప్రదేశ్లలో మూడింట రెండు వంతుల కంటే ఎక్కువ కేంద్రాలు 'తీవ్ర' గరిష్ఠాలను నివేదించాయి.
- తమిళనాడు: తక్కువ కాలుష్యం వల్ల కాకుండా, లేని సమాచారం వల్ల ప్రత్యేకంగా కనిపించింది. ౩౭ కేంద్రాలలో దీపావళి గంటవారీ కాలవ్యవధులలో కనీసం ఒకసారి పీఎం౨.౫ నివేదించినవి కేవలం ౯.
- సమాచార లోప సాక్ష్యం: చాలా కేంద్రాలు, అంతకుముందు గంట విలువలు ౧,౦౦౦ మైక్రోగ్రాములకు చేరకముందే, పాక్షికంగా లేదా పూర్తిగా నివేదించడం ఆపేశాయి. పట్టిక ౧ ప్రకారం దీపావళి సమయంలో ఎక్కువ కేంద్రాలు మౌనంగా ఉండిపోయాయి. వాటిలో అధిక సంఖ్యాకుల చివరి రీడింగు ౫౦౦ మైక్రోగ్రాములను మించలేదు, కాబట్టి సీపీసీబీ చెప్పిన ౧,౦౦౦ మైక్రోగ్రాముల వివరణ వీటిని స్పష్టంగా వివరించదు.
- రెండో శ్రేణి నగరాలు (చార్ట్ ౨): రాష్ట్ర రాజధానులను, ఎన్సీఆర్ నగరాలను మినహాయించి, రెండో శ్రేణి నగరాలను దీపావళి గంటవారీ కాలవ్యవధిలో మధ్యస్థ పీఎం౨.౫ ఆధారంగా వరుసక్రమంలో చూపారు.
- ఎస్ఓ౨ (చార్ట్ ౩): హరిత టపాసుల ప్రయత్నం ఉన్నా, ఢిల్లీ, ముంబయి, కోల్కతాలలో ఐదేళ్లలో ఎస్ఓ౨ తగ్గుదల కనిపించలేదు. చెన్నైలో ఈ ఏడాది బాగా తగ్గుదల కనిపిస్తోంది, కానీ అది నిజమైన మెరుగుదలా లేక కచ్చితమైన రీడింగులు లేకపోవడమా అన్నది స్పష్టం కాదు.
- సీపీసీబీ ప్రకటనలు/వాదనలు: "తీవ్ర సందర్భాల్లో" ౧,౦౦౦ మైక్రోగ్రాములను మించిన విలువలు "డేటా లోపంగా కనిపించవచ్చు" అని సీపీసీబీ పేర్కొంది.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
- స్థిర భావన: భారతదేశంలో వాయు నాణ్యత పాలన మూడు అంచెలపై ఆధారపడి ఉంది.
- వాయు (కాలుష్య నివారణ మరియు నియంత్రణ) చట్టం, ౧౯౮౧ జాతీయ పరిసర వాయు నాణ్యత ప్రమాణాలను (ఎన్ఏఏక్యూఎస్) నిర్ణయించే అధికారాన్ని సీపీసీబీకి ఇస్తుంది.
- పర్యవేక్షణ నెట్వర్క్లు (చేతితో నమూనాలు తీసే ఎన్ఏఎంపీ, తక్షణ సమాచారమిచ్చే సీఏఏక్యూఎంఎస్) సమాచారాన్ని అందిస్తాయి.
- జాతీయ వాయు నాణ్యత సూచిక (ఎన్ఏక్యూఐ) ఈ సమాచారాన్ని ప్రజలకు అర్థమయ్యే శ్రేణులుగా మారుస్తుంది. ఈ శ్రేణులు ఆరోగ్య సూచనలను, అత్యవసర చర్యలను ప్రేరేపిస్తాయి.
- తీవ్ర సందర్భాల్లో పర్యవేక్షణ అంచె అసంపూర్ణంగా ఉన్నా, లేదా అంధత్వంలోకి వెళ్లినా, తదుపరి నిర్ణయాలన్నీ బలహీనపడతాయి. వాటిలో శ్రేణి ప్రకటనలు, దశలవారీ ప్రతిస్పందన కార్యాచరణ ప్రణాళిక (గ్రాప్) అమలు, టపాసుల నిషేధ అమలు, 'హరిత టపాసులు' వంటి విధానాల మదింపు ఉన్నాయి.
- ఇదే ఈ వార్తకు, పాఠ్యాంశానికి మధ్య వంతెన. సమాచారం అత్యంత అవసరమైన క్షణంలోనే సమాచార విశ్వసనీయత విఫలమవడం ఈ వార్త సారాంశం.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౩ – పర్యావరణం: కాలుష్యం మరియు క్షీణత (వాయు నాణ్యత పర్యవేక్షణ, ప్రమాణాలు); జీఎస్౨ – పాలన: పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం, సమాచార సమగ్రత; ప్రిలిమ్స్ – పర్యావరణం: వాయు నాణ్యత సూచిక, కాలుష్య కారకాలు, సమావేశాలు/ప్రమాణాలు
నేపథ్యం
కేంద్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి (సీపీసీబీ)
నిరంతర పరిసర వాయు నాణ్యత పర్యవేక్షణ కేంద్రాలు (సీఏఏక్యూఎంఎస్)
జాతీయ వాయు నాణ్యత సూచిక (ఎన్ఏక్యూఐ) మరియు 'తీవ్ర' శ్రేణి
హరిత టపాసులు (సీఎస్ఐఆర్–నీరీ)
అదనపు నేపథ్యం
- ఎన్ఏక్యూఐ పరిమితులు ౨౪ గంటల ప్రాతిపదికన నిర్వచించబడ్డాయి. సీపీసీబీ సూచిక పట్టిక పీఎం౨.౫ విభజన స్థాయిలను ౨౪ గంటల సగటు కాలానికి ఇస్తుంది. వ్యాసంలోని 'తీవ్ర' లెక్కలు దీపావళి కాలవ్యవధిలోని గరిష్ఠ గంట రీడింగులపై ఘనపు మీటరుకు ౨౫౦ మైక్రోగ్రాముల గీతను వాడాయి. అవి పెరుగుదలలు ఎంత తీవ్రంగా ఉన్నాయో చూపిస్తాయి, కానీ అధికారిక ౨౪ గంటల వాయు నాణ్యత సూచిక శ్రేణితో సమానం కావు.
- గ్రాప్ 'అత్యవసర' అంచె. దశలవారీ ప్రతిస్పందన కార్యాచరణ ప్రణాళిక (ఎం.సి. మెహతా వర్సెస్ భారత ప్రభుత్వం కేసులో ౨౦౧౬ డిసెంబర్ సుప్రీంకోర్టు ఉత్తర్వు తరువాత ౨౦౧౭ జనవరిలో పర్యావరణ, అటవీ మరియు వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ నోటిఫై చేసింది) కింద, పీఎం౨.౫ ఘనపు మీటరుకు ౩౦౦ మైక్రోగ్రాములు లేదా పీఎం౧౦ ఘనపు మీటరుకు ౫౦౦ మైక్రోగ్రాములు ౪౮ గంటలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కొనసాగితే 'తీవ్రం+/అత్యవసరం' శ్రేణి వర్తిస్తుంది. ఇలాంటి పరిమితులు నిరంతర, సంపూర్ణ రీడింగులపై ఆధారపడతాయి కాబట్టి, చాలా ఎక్కువ గాఢతల వద్ద సమాచార లోపాలు ముఖ్యమవుతాయి.
- సుప్రీంకోర్టు మరియు హరిత టపాసులు. దీర్ఘకాలంగా సాగుతున్న ఎం.సి. మెహతా వ్యాజ్యంలో (రిట్ పిటిషన్ (సివిల్) ౧౩౦౨౯/౧౯౮౫) ౨౦౨౫ అక్టోబర్ ౧౫ నాటి సుప్రీంకోర్టు ఉత్తర్వు ప్రకారం, నీరీ ౨౦౧౮లో హరిత టపాసుల సూత్రీకరణను ప్రారంభించింది, దాని మిశ్రమాలు ధూళి కణ ఉద్గారాలను కనీసం ౩౦% నుంచి ౮౦% వరకు తగ్గిస్తాయి. 'హరిత టపాసుల' ప్రయత్నం ఫలించిందా అనే వ్యాసంలోని ఎస్ఓ౨ పరీక్షకు ఇదే విధానపరమైన నేపథ్యం.
మెయిన్స్ కోణాలు
- పర్యావరణ పాలనలో సమాచార సమగ్రత మరియు పారదర్శకత:
- కాలుష్యం గరిష్ఠంగా ఉన్నప్పుడు సమాచార లోపాలు ఉంటే, అత్యంత దారుణమైన గంటలు తక్కువగా లెక్కించబడి ఉండవచ్చు. 'తీవ్ర' వాటా (౫౫౧లో ౩౭౫) బహుశా కనిష్ఠ అంచనా మాత్రమే, గరిష్ఠం కాదు.
- సీపీసీబీ వివరణ (విశ్లేషణ పరికరాల పరిధి ౧,౦౦౦ మైక్రోగ్రాములు), అంతకుముందు గంట విలువ ఇంకా ౧,౦౦౦కు దగ్గరగా కూడా లేనప్పుడు నివేదన ఆపేసిన కేంద్రాలను స్పష్టంగా వివరించదు.
- మొదటే ౬౩౪లో ౫౭౧ కేంద్రాలు మాత్రమే పనిచేస్తున్నాయి. కార్యాచరణ సమయం, నిర్వహణ కూడా సమస్యలో భాగమే.
- సమస్య భౌగోళిక విస్తృతి:
- ఈ పెరుగుదల ఢిల్లీ–ఎన్సీఆర్కే పరిమితం కాలేదు. ఢిల్లీలోని మొత్తం ౫౯ కేంద్రాలు తీవ్ర శ్రేణిలో ఉన్నాయి. ౨౦+ కేంద్రాలున్న ఏడు రాష్ట్రాలలో మూడింట రెండు వంతులు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కేంద్రాలు తీవ్ర శ్రేణికి చేరాయి.
- రెండో శ్రేణి నగరాలు ప్రత్యేక హాట్స్పాట్ వర్గం. ఇది ఢిల్లీ కేంద్రిత విధాన దృష్టిని ప్రశ్నిస్తూ, ఎన్సీఆర్కు ఆవల వాయుమండల స్థాయి లేదా నగర స్థాయి కార్యాచరణ ప్రణాళికల అవసరాన్ని సూచిస్తుంది.
- 'హరిత టపాసుల' విధాన ప్రభావశీలత:
- ఢిల్లీ, ముంబయి, కోల్కతాలలో ఐదేళ్లలో ఎస్ఓ౨ తగ్గుదల కనిపించలేదు.
- తమిళనాడులో సమాచార లోపాల (౩౭లో ౯ కేంద్రాలే నివేదించడం) వల్ల చెన్నైలో ఎస్ఓ౨ బాగా తగ్గిందన్నది నమ్మదగినది కాదు.
- విధాన మదింపు నమ్మదగిన పర్యవేక్షణపై ఆధారపడుతుందని ఈ పరీక్ష చూపుతుంది. హరిత టపాసులు సుమారు ౩౦% శుభ్రమైనవి కానీ పూర్తిగా శుభ్రమైనవి కావు, అమలు మరియు ధ్రువీకరణ లోపాలు నిజంగా ఉన్నాయి.
- సమాఖ్య విధానం మరియు సామర్థ్యం:
- సీఏఏక్యూఎంఎస్ను సీపీసీబీ మరియు ఎస్పీసీబీలు ఏర్పాటు చేసి నిర్వహిస్తాయి. రాష్ట్రాల మధ్య తేడాలు (తమిళనాడులో ౩౭లో ౯) రాష్ట్ర స్థాయి సామర్థ్యం, క్రమాంకనం, నిర్వహణలో అసమానతలను సూచిస్తాయి.
- ఆరోగ్యం, హక్కులు మరియు నైతికత:
- తీవ్ర స్థాయి గాలి ఆరోగ్యవంతులకు కూడా హాని చేస్తుంది. రక్షణ చర్యలు తీసుకోవడానికి పౌరులు కచ్చితమైన తక్షణ సమాచారంపై ఆధారపడతారు. పరిశుభ్ర పర్యావరణ హక్కు అధికరణ ౨౧లో అంతర్లీనంగా ఉంది, అధికరణ ౫౧ఎ(జీ) పౌరులపై విధిని విధిస్తుంది.
- ఈ కేసులో పండుగ–పర్యావరణ ఘర్షణ ఉంది. ఇందులో సాంస్కృతిక ఆచారం, టపాసుల కార్మికుల జీవనోపాధి, ప్రజారోగ్యం ఇమిడి ఉన్నాయి, జీఎస్౪ కేస్ స్టడీలలో దీన్ని ఉపయోగించవచ్చు.
- ముందుకు మార్గం:
- విశ్లేషణ పరికరాల కొలత పరిధిని పెంచాలి, పరిధి వెలుపలి విలువలను మౌనంగా తొలగించకుండా స్పష్టంగా గుర్తించాలి.
- కేంద్రాల పనిచేసే సమయం, సమాచార సంపూర్ణతపై తనిఖీలను ప్రచురించాలి.
- స్వతంత్ర లేదా మూడో పక్ష ధ్రువీకరణను వినియోగించాలి, మూలాల విభజన పర్యవేక్షణను చేర్చాలి.
- నీరీ ధ్రువీకరించిన టపాసుల అమలును, క్యూఆర్ కోడ్ ధ్రువీకరణను బలోపేతం చేయాలి.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౩, ౧౫ మార్కులు:** "దీపావళి సమయంలో ఇటీవలి వాయు నాణ్యత సమాచారం ఢిల్లీకి మించి తీవ్ర స్థాయి పీఎం౨.౫ పెరుగుదలలను, అలాగే పర్యవేక్షణ సమాచారంలో లోపాలను చూపుతోంది. భారతదేశంలో వాయు కాలుష్య పాలనకు నమ్మదగిన పర్యవేక్షణ ఎలా పునాదిగా ఉంటుందో పరిశీలించి, పర్యవేక్షణ మరియు ప్రతిస్పందన చట్రంలో సంస్కరణలను సూచించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- జాతీయ స్వచ్ఛ వాయు కార్యక్రమం (ఎన్సీఏపీ) మరియు నగర కార్యాచరణ ప్రణాళికలు
- దశలవారీ ప్రతిస్పందన కార్యాచరణ ప్రణాళిక (గ్రాప్) మరియు ఎన్సీఆర్లో వాయు నాణ్యత నిర్వహణ కమిషన్ (సీఏక్యూఎం)
- వాయు (కాలుష్య నివారణ మరియు నియంత్రణ) చట్టం, ౧౯౮౧, మరియు జల చట్టం, ౧౯౭౪ (సీపీసీబీ/ఎస్పీసీబీ అధికారాలు)
- ఎన్ఏఏక్యూఎస్ మరియు ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ మార్గదర్శకాల పోలిక; వాయు నాణ్యత సూచిక గణన
- పరిశుభ్ర పర్యావరణ హక్కు (అధికరణ ౨౧) మరియు జాతీయ హరిత ట్రైబ్యునల్; టపాసులపై సుప్రీంకోర్టు ఉత్తర్వులు (ఎం.సి. మెహతా)
- కాలుష్యకారకాలు: ఎస్ఓ౨, ఎన్ఓఎక్స్, పీఎం౨.౫ ఆరోగ్య ప్రభావాలు; పంట వ్యర్థాల దహనం మరియు ఇతర కాలానుగుణ మూలాలు
అంశాలు: GS3పర్యావరణం
12 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో