BrainParrot

నషా ముక్త్ భారత్ అభియాన్‌కు ఆరేళ్లు

GS2పూర్తి నోట్ప్రచురణ: · నవీకరణ:

మూలం: PIB (పత్రికా సమాచార కార్యాలయం) · మూలాన్ని చదవండి ↗

సారాంశం

నషా ముక్త్ భారత్ అభియాన్ (ఎన్‌ఎంబీఏ) ఆరేళ్ల పూర్తి సందర్భంగా పీఐబీ ఒక బ్యాక్‌గ్రౌండర్‌ను విడుదల చేసింది. ౨౦౨౬ నవంబర్ ౧౦ నాటికి ౩౫.౮౪ కోట్ల మందికి అవగాహన కార్యక్రమాలు చేరినట్లు ఇందులో నమోదైంది.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౨ — సామాజిక న్యాయం (సంక్షేమ పథకాలు, బలహీన వర్గాలు, ఆరోగ్యం), జీఎస్౨ — పాలన (అనుసంధానం, పర్యవేక్షణ), జీఎస్౩ — అంతర్గత భద్రత (మాదకద్రవ్యాల డిమాండ్ వర్సెస్ సరఫరా)

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • ౪౭వ అధికరణ (ఆదేశిక సూత్రం): వైద్య అవసరాలకు తప్ప, మత్తు కలిగించే పానీయాలు, ఆరోగ్యానికి హానికరమైన మాదకద్రవ్యాల వినియోగాన్ని నిషేధించడానికి రాజ్యం కృషి చేయాలి.
  • ఎన్‌ఎంబీఏ: ౨౦౨౦ ఆగస్టు ౧౫న సామాజిక న్యాయ, సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ ౨౭౨ జిల్లాల్లో ప్రారంభించింది → ౩౭౨ జిల్లాలు (౨౦౨౨ ఆగస్టు) → అన్ని జిల్లాలు (౨౦౨౩ ఆగస్టు ౧౫). ఇది ఎన్‌ఏపీడీడీఆర్ ప్రధాన అవగాహన కార్యక్రమం.
  • ఎన్‌ఏపీడీడీఆర్: కేంద్ర రంగ అంశాలతో కూడిన కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం. మంత్రిత్వ శాఖ ౧౯౮౫-౮౬ నుంచి మద్యపానం, మాదక పదార్థాల దుర్వినియోగ నివారణ పథకాన్ని నిర్వహిస్తోంది.
  • ౨౭౨ జిల్లాలను మాదకద్రవ్యాల నియంత్రణ బ్యూరో సమాచారం, మాదక పదార్థాల వినియోగ పరిధి, తీరుపై మొదటి జాతీయ సర్వే ఫలితాల ఆధారంగా గుర్తించారు.
  • మొదటి జాతీయ సర్వే ("భారతదేశంలో మాదక పదార్థాల వినియోగ తీవ్రత"): ఎన్‌డీడీటీసీ, ఎయిమ్స్ న్యూఢిల్లీ ౨౦౧౮లో నిర్వహించింది, ౨౦౧౯ ఫిబ్రవరిలో విడుదలైంది (౨౦౧౯లో ప్రచురణ). రెండో జాతీయ సర్వే బాధ్యత కూడా ఎన్‌డీడీటీసీకే అప్పగించారు; ఇది మొదటిసారిగా జిల్లా స్థాయి అంచనాలను ఇస్తుంది. ఫలితాలు ౨౦౨౭లో ఆశిస్తున్నారు.
  • ఎన్‌ఏపీడీడీఆర్ మద్దతు ఇచ్చే ఐదు రకాల సౌకర్యాలు:
  • ఐఆర్‌సీఏ: ఇన్‌పేషెంట్ చికిత్స, కౌన్సెలింగ్, పునరావాసం.
  • ఓడీఐసీ: పరీక్షించడం, మదింపు, కౌన్సెలింగ్, రెఫరల్.
  • సీపీఎల్‌ఐ: ప్రమాదంలో ఉన్న కౌమారులకు ముందస్తు నివారణ కోసం యువ వలంటీర్లు.
  • డీడీఏసీ: జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయంలో ఐఆర్‌సీఏ + ఓడీఐసీ + సీపీఎల్‌ఐ సేవలు ఒకే చోట.
  • ఏటీఎఫ్: ప్రభుత్వ ఆసుపత్రుల్లో, ఎన్‌డీడీటీసీ ఎయిమ్స్ ద్వారా (౧౫౦ బాధ్యత అప్పగించారు), ఈశాన్య ప్రాంతం కోసం ఎల్‌జీబీ ప్రాంతీయ మానసిక ఆరోగ్య సంస్థ, తేజ్‌పూర్ ద్వారా ఏర్పాటు.
  • హెల్ప్‌లైన్లు:
  • ౨౦౧౭ మార్చి ౧ నుంచి నడుస్తున్న ఉచిత వ్యసన విముక్తి హెల్ప్‌లైన్, మొదట ౧౮౦౦-౧౧-౦౦౩౧, ఇప్పుడు ౧౪౪౪౬.
  • మానస్: మాదకద్రవ్య సంబంధిత సమస్యలను తెలియజేయడానికి మాదకద్రవ్యాల నియంత్రణ బ్యూరో హెల్ప్‌లైన్ ౧౯౩౩.
  • టెలీ-మానస్: జాతీయ టెలీ మానసిక ఆరోగ్య కార్యక్రమం కింద ౨౦౨౨ అక్టోబర్ ౧౦న ప్రారంభమైంది. ౧౪౪౪౬ హెల్ప్‌లైన్ ఈ రెండింటితో అనుసంధానమై ఉందని వ్యాసం చెబుతోంది.
  • గ్రాంట్లు పొందే ప్రతి సంస్థ నీతి ఆయోగ్ ఎన్‌జీఓ దర్పణ్ పోర్టల్‌లో నమోదు కావాలి, తన రాష్ట్రం/కేంద్రపాలిత ప్రాంతం నుంచి సిఫార్సు పొందాలి. గ్రాంట్-ఇన్-ఎయిడ్ సంస్థలకు జాతీయ ఆసుపత్రుల గుర్తింపు మండలి (ఎన్‌ఏబీహెచ్) ద్వారా గుర్తింపు ప్రక్రియ జరుగుతోంది.
  • నషా ముక్తి మిత్ర్ (ఎన్‌ఎంఎం): ఎన్‌ఎంబీఏ పోర్టల్‌లో నమోదు చేసుకునే వలంటీర్లు; భాగస్వామ్య స్థాయిని బట్టి సర్టిఫికెట్, బ్యాడ్జ్ పొందుతారు.
  • సంస్థాగత యంత్రాంగాలు: నెలవారీ సమావేశాలు, చింతన్ శిబిరాలు, జాతీయ సదస్సుల ద్వారా మంత్రిత్వ శాఖ అమలును సమీక్షిస్తుంది. కేంద్ర హోంమంత్రి ఎన్‌సీఓఆర్‌డీ ౯వ అపెక్స్ స్థాయి సమావేశానికి అధ్యక్షత వహించారు.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • ౨౦౨౬ నవంబర్ ౧౦ నాటికి ౩౫.౮౪ కోట్ల మందికి చేరింది; వీరిలో ౧౪.౩౩ కోట్లకు పైగా యువత, ౧౧.౩౨ కోట్ల మహిళలు. ఇది ౨౦౨౧లో ౧.౪ కోట్లు, ఐదేళ్ల మైలురాయి వద్ద ౨౩.౭౪ కోట్లు (అమృత్‌సర్, ౨౦౨౫ నవంబర్ ౧౮).
  • ఐదేళ్ల వార్షికోత్సవ కార్యక్రమాలు: ౨.౧౦ లక్షలకు పైగా ప్రదేశాల్లో ౬ కోట్లకు పైగా మంది పాల్గొన్నారు.
  • విద్యా సంస్థల్లో ౩౩.౫౭ లక్షలకు పైగా అవగాహన కార్యకలాపాలు.
  • నషా ముక్త్ భారత్ సప్తాహ్ (౨౦౨౬ జూన్ ౧౭–౨౬; ఇతివృత్తం "నషా ముక్త్ భారత్ అభియాన్, వికసిత్ భారత్ కీ పహచాన్"): ౧.౩౧ కోట్ల మంది పాల్గొన్నారు; అఖిల విశ్వ గాయత్రీ పరివార్‌తో అవగాహన ఒప్పందం పొడిగింపుతో హరిద్వార్‌లో ముగిసింది.
  • ౨౦౨౬ నవంబర్ ౧౦ నాటికి ౪౬.౭౩ లక్షలకు పైగా ప్రతిజ్ఞలు. కోలుకున్న ౬.౬౮ లక్షలకు పైగా వినియోగదారులు ఈ-ప్రతిజ్ఞ చేశారు.
  • ౨౦౨౬ నవంబర్ ౧౦ నాటికి ౨ లక్షలకు పైగా నషా ముక్తి మిత్ర్ నమోదయ్యారు. వ్యక్తిగత డ్యాష్‌బోర్డ్ ౨౦౨౬ జూన్ ౧౭న ప్రారంభమైంది.
  • మత ఆధారిత భాగస్వాములు ౭.౭౨ కోట్లకు పైగా మందికి చేరారు. పేర్కొన్న ౧౩ సంస్థలతో అవగాహన ఒప్పందాలున్నాయి:
  • బ్రహ్మకుమారీస్, ఆర్ట్ ఆఫ్ లివింగ్, సంత్ నిరంకారీ మిషన్, అఖిల విశ్వ గాయత్రీ పరివార్, ఇస్కాన్, శ్రీ రామచంద్ర మిషన్.
  • పతంజలి విశ్వవిద్యాలయం, శివానంద యోగ వేదాంత ధన్వంతరి ఆశ్రమం, అధ్యాత్మ్ విజ్ఞాన్ సత్సంగ్ కేంద్రం, చిన్మయ మిషన్.
  • దివ్య జ్యోతి జాగృతి సంస్థాన్, హరే కృష్ణ మూవ్‌మెంట్, బోస్కోనెట్ (డాన్ బాస్కో).
  • మరిన్ని ఒప్పందాలు ప్రక్రియలో ఉన్నాయి.
  • చికిత్స, కౌన్సెలింగ్ కోరిన వారి సంఖ్య ౨.౦౮ లక్షల (౨౦౨౦-౨౧) నుంచి ౯.౧౧ లక్షలకు పైగా (౨౦౨౫-౨౬)కు పెరిగింది. ౨౦౨౬ నవంబర్ ౧౦ నాటికి ౩౯.౯౧ లక్షల మందికి చికిత్స, పునరావాసం అందింది.
  • సౌకర్యాల సంఖ్య:
  • హెల్ప్‌లైన్ ౧౪౪౪౬కు ఇప్పటివరకు ౫.౧౦ లక్షల కాల్స్ వచ్చాయి.
  • ౧౬ కోట్ల మంది మద్యం వాడారు; వీరిలో ౫.౭ కోట్లకు పైగా మందికి హానికరమైన లేదా వ్యసన స్థాయి వినియోగం వల్ల సహాయం అవసరం.
  • ౩.౧ కోట్ల మంది గంజాయి వాడారు; వీరిలో సుమారు ౨౫ లక్షల మంది వ్యసనపరులు.
  • ౨.౨౬ కోట్ల మంది ఓపియాయిడ్లు వాడారు; సుమారు ౭౭ లక్షల మందికి సహాయం అవసరం.
  • ౭ కోట్లకు పైగా మందికి మాదక పదార్థ వినియోగ రుగ్మత ఉంది; వీరిలో సుమారు ౧.౨ కోట్ల మంది పిల్లలు, ౫౮ లక్షల మంది మహిళలు.
  • సర్వే రూపకల్పన:
  • అన్ని ౩౬ రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లోని ౧౮౬ జిల్లాల్లో సుమారు ౨ లక్షల కుటుంబాలు.
  • ౧౦–౭౫ ఏళ్ల వయసు గల ౪.౭౩ లక్షలకు పైగా మందిని ఇంటర్వ్యూ చేశారు.
  • ప్రతివాది ఆధారిత నమూనా పద్ధతి ద్వారా ౧౨౩ జిల్లాల్లో అక్రమ మాదకద్రవ్యాలకు వ్యసనపడిన ౭౦,౦౦౦కు పైగా మందిని చేరారు.
  • జిల్లాకు సంవత్సరానికి ₹౧౦ లక్షల గ్రాంట్-ఇన్-ఎయిడ్; తదుపరి వాయిదాలు వినియోగ ధ్రువపత్రాలు, పురోగతి నివేదికల ఆధారంగా.
  • ఎన్‌ఏపీడీడీఆర్ బడ్జెట్:
  • మాదకద్రవ్యాల డిమాండ్ తగ్గింపునకు మూడేళ్ల కార్యాచరణ ప్రణాళికతో, ఎన్‌సీఓఆర్‌డీ ౯వ అపెక్స్ సమావేశంలో సూచించిన త్రిస్థాయి పర్యవేక్షణ నిర్మాణం:
  • రాష్ట్ర/కేంద్రపాలిత ప్రాంత స్టీరింగ్, పర్యవేక్షణ కమిటీ (ప్రధాన కార్యదర్శి; త్రైమాసికానికి ఒకసారి సమావేశం).
  • జిల్లా మాదకద్రవ్యాల డిమాండ్ తగ్గింపు కమిటీ (జిల్లా కలెక్టర్/డీసీ; నెలకోసారి సమావేశం, త్రైమాసిక తనిఖీలు తప్పనిసరి).
  • బ్లాక్ స్థాయి కమిటీ (బ్లాక్ అభివృద్ధి అధికారి; నెలకోసారి సమావేశం, తనిఖీ).
  • కమిటీలకు పేర్కొన్న విధులు:
  • రాష్ట్ర స్థాయి: రాష్ట్ర కార్యాచరణ ప్రణాళికను పర్యవేక్షించడం; సాంఘిక సంక్షేమం, ఆరోగ్యం, హోం, యువజన వ్యవహారాలు, మహిళా శిశు అభివృద్ధి, విద్య, నైపుణ్యం, పంచాయతీరాజ్ సంస్థలు, ఇతర శాఖల మధ్య సమన్వయం; అధిక ప్రమాద జిల్లాలను గుర్తించడం; ఉపాధ్యాయులు, కౌన్సెలర్లు, ఆరోగ్య నిపుణులు, శాంతిభద్రతల సిబ్బంది శిక్షణను సమీక్షించడం; నిరంతరం వెనుకబడిన వాటిపై సరిదిద్దే చర్యలకు ఆదేశించడం.
  • జిల్లా స్థాయి: జిల్లా మాదకద్రవ్యాల డిమాండ్ తగ్గింపు ప్రణాళిక రూపొందించడం; హాట్‌స్పాట్‌లను మ్యాప్ చేయడం; డీడీఏసీలు/ఐఆర్‌సీఏలు/ఏటీఎఫ్‌లను పర్యవేక్షించడం; సేవల నాణ్యత, లబ్ధిదారుల రికార్డులను ధ్రువీకరించడం; సమాచారాన్ని ధ్రువీకరించి ఎన్‌ఎంబీఏ పోర్టల్ ద్వారా నివేదించేలా చూడటం; కోలుకున్నవారిని నైపుణ్య మిషన్లతో అనుసంధానించడం.
  • బ్లాక్ స్థాయి: బలహీన గ్రామాలు, ప్రాంతాలను మ్యాప్ చేయడం; పంచాయతీలు, పట్టణ స్థానిక సంస్థలు, ఆశా, అంగన్‌వాడీ కార్యకర్తలు, స్వయం సహాయక బృందాలను భాగస్వాములను చేయడం; రెఫరల్, ఫాలో-అప్, తిరిగి సమాజంలో కలపడానికి సహకరించడం; జిల్లా కమిటీకి నెలవారీ నివేదికలు పంపడం; తనిఖీల్లో బయటపడిన సమస్యలు సకాలంలో పరిష్కారమయ్యేలా చూడటం.
  • ౨౦౨౫ ఆగస్టు తర్వాత ఆరు రంగాల్లో ఫలిత ఆధారిత లక్ష్యాలు నిర్దేశించారు:
  • నషా ముక్తి మిత్ర్‌కు శిక్షణ.
  • సాక్ష్యాధారిత ఐఈసీ సామగ్రి.
  • ప్రమాదంలో ఉన్న వర్గాలకు లక్షిత చర్యలు.
  • కొత్త మత ఆధారిత భాగస్వాములు.
  • సంబంధిత మంత్రిత్వ శాఖలతో సమన్వయం.
  • నాణ్యమైన వ్యసన విముక్తి, చికిత్స, పునరావాసం, టెలీమెడిసిన్.
  • ఎన్‌ఎంబీఏ ౨.౦ యాప్‌ను ౨౦౨౬ ఏప్రిల్ ౨౪న చండీగఢ్‌లోని చింతన్ శిబిరంలో ప్రారంభించారు. ఇందులో ఈ-ప్రతిజ్ఞ, ఐఈసీ సామగ్రి, హెల్ప్‌లైన్లు, సమీపంలోని వ్యసన విముక్తి కేంద్రం వివరాలు ఉంటాయి.
  • ఎన్‌ఏపీడీడీఆర్ ఎంఐఎస్ ప్రతి లబ్ధిదారుని నమోదు నుంచి ఫాలో-అప్ వరకు రికార్డు చేస్తుంది. ప్రాజెక్ట్ మానిటరింగ్ యూనిట్ ఆకస్మిక సందర్శనలు చేస్తుంది; ప్రాజెక్టు గ్రాంట్, కొనసాగింపు సంతృప్తికరమైన తనిఖీ నివేదికపై ఆధారపడి ఉంటాయి.
  • చింతన్ శిబిరాలు, ప్రాంతీయ సంప్రదింపుల తర్వాత ఎన్‌ఏపీడీడీఆర్‌ను పునర్‌వ్యవస్థీకరిస్తున్నారు. నిపుణుల కమిటీ దీని మార్గదర్శకాలను సవరిస్తోంది.
  • ౧.౨౬ కోట్లకు పైగా మందికి చేరింది (౭౨.౨౬ లక్షల యువత, ౫౪.౦౪ లక్షల మహిళలు); ౧౧,౧౫౨ మంది నషా ముక్తి మిత్ర్.
  • సౌకర్యాలు: ౧ ఐఆర్‌సీఏ, ౩ ఓడీఐసీలు, ౨ సీపీఎల్‌ఐలు, ౬ డీడీఏసీలు, ౨౧ ఏటీఎఫ్‌లు. హెల్ప్‌లైన్‌కు ౧౧,౦౦౦కు పైగా కాల్స్.
  • ౨౦౨౬ అక్టోబర్ ౨౨: సామాజిక న్యాయ, సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ కార్యదర్శి జమ్మూ కాశ్మీర్ సమగ్ర ప్రభుత్వ విధానాన్ని పునరావృతం చేయదగిన నమూనాగా పేర్కొన్నారు.
  • నషా ముక్త్ జమ్మూ కాశ్మీర్ ౧౦౦ రోజుల అభియాన్: ఏటీఎఫ్‌లు ౬౬,౫౦౦కు పైగా ఔట్‌పేషెంట్లకు సేవలందించాయి.
  • ప్రభుత్వ వైద్య కళాశాల శ్రీనగర్ "సంరక్షణ వలయం" (ప్రవేశం → చికిత్స → పునరావాసం → తిరిగి సమాజంలో కలపడం → దీర్ఘకాలిక పర్యవేక్షణ) నమూనాను ప్రదర్శించింది.
  • ప్రతిపాదిత మాదకద్రవ్య దుర్వినియోగ బాధితుల పునరావాస, సామాజిక-ఆర్థిక పునరేకీకరణ పథకం, ౨౦౨౬ మూడేళ్ల కోలుకునే చట్రాన్ని నిర్దేశిస్తుంది.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

౪౭వ అధికరణ (ఆదేశిక సూత్రం) ప్రకారం పౌష్టికాహార స్థాయిని, ప్రజారోగ్యాన్ని పెంచడం రాజ్యం బాధ్యత. వైద్య అవసరాల కోసం తప్ప, మత్తు కలిగించే పానీయాలు, ఆరోగ్యానికి హానికరమైన మాదకద్రవ్యాల వినియోగాన్ని నిషేధించడానికి కృషి చేయాలని ఇది రాజ్యాన్ని ప్రత్యేకంగా ఆదేశిస్తుంది. ఆదేశిక సూత్రాలు న్యాయస్థానాల్లో అమలు చేయించలేనివి కాబట్టి, ఈ లక్ష్యాన్ని ఎన్‌ఏపీడీడీఆర్, ఎన్‌ఎంబీఏ వంటి విధానాల ద్వారానే సాధించగలం. మాదకద్రవ్యాల విధానానికి రెండు వైపులున్నాయి. సరఫరా తగ్గింపు అంటే శాంతిభద్రతల అమలు (మాదకద్రవ్యాల నియంత్రణ బ్యూరో, రాష్ట్రాల మాదకద్రవ్య నిరోధక టాస్క్ ఫోర్స్‌లు, మాదక ఔషధాలు మరియు మనోధార్మిక పదార్థాల చట్టం). డిమాండ్ తగ్గింపు అంటే నివారణ, చికిత్స, పునరావాసం. దీనికి సామాజిక న్యాయ, సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ నాయకత్వం వహిస్తుంది, చికిత్స ఆరోగ్య మంత్రిత్వ శాఖ ద్వారా జరుగుతుంది. ఎన్‌ఎంబీఏ డిమాండ్ వైపు, సముదాయ సమీకరణ విభాగం. చేరిన సంఖ్యలు నిజంగా కోలుకునే ఫలితాలుగా మారుతున్నాయా అన్నది పాలనలో తరచూ తలెత్తే ప్రశ్న.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – సామాజిక న్యాయం: బలహీన వర్గాల సంక్షేమ పథకాలు, ఆరోగ్యం, మానవ వనరుల అంశాలు | జీఎస్౨ – రాజ్యవ్యవస్థ: ఆదేశిక సూత్రాలు (౪౭వ అధికరణ), కేంద్ర–రాష్ట్ర అనుసంధానం | జీఎస్౩ – అంతర్గత భద్రత: మాదకద్రవ్యాల అక్రమ రవాణా (సరఫరా వైపు వర్సెస్ డిమాండ్ వైపు)

నేపథ్యం

మాదకద్రవ్యాల డిమాండ్ తగ్గింపునకు జాతీయ కార్యాచరణ ప్రణాళిక (ఎన్‌ఏపీడీడీఆర్)

నషా ముక్త్ భారత్ అభియాన్ (ఎన్‌ఎంబీఏ)

అదనపు నేపథ్యం

  • అవగాహన కార్యక్రమాల విస్తరణ క్రమాన్ని మునుపటి మైలురాళ్లు చూపుతాయి. ౨౦౨౫ మే ౪ నాటికి ౧౫.౫౮ కోట్లకు పైగా మందికి అవగాహన కల్పించారు (మైలురాళ్లు ౨౦౨౫ మే ౪ నాటివి). ౨౦౨౬ ఆగస్టు ౬నాటి లోక్‌సభ సమాధానం ప్రకారం ౨౯.౦౫ కోట్లకు పైగా మందికి చేరారు; వీరిలో ౧౧.౦౫ కోట్ల యువత, ౭.౮౧ కోట్ల మహిళలు ఉన్నారు.
  • నిధుల విధానం: ఎన్‌ఎంబీఏకు జిల్లాకు ₹౧౦ లక్షల కేటాయింపు ఉంది. దీనిని రాష్ట్రాలకు విడుదల చేస్తారు, అవి రాష్ట్ర కార్యాచరణ ప్రణాళిక ప్రకారం జిల్లాలకు విడుదల చేస్తాయి. ౨౦౨౫ ఆగస్టులో ఇచ్చిన పీఐబీ సమాధానం ప్రకారం, ఆ ఆర్థిక సంవత్సరంలో అప్పటివరకు రాష్ట్ర కార్యాచరణ ప్రణాళికలోని ఎన్‌ఎంబీఏ భాగానికి రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు నిధులేవీ విడుదల చేయలేదు.
  • ఉపాధ్యాయ, విద్యార్థి మాడ్యూళ్లు: ౬ నుంచి ౧౧ తరగతుల విద్యార్థులు, ఉపాధ్యాయులు, తల్లిదండ్రులకు మాదక వ్యసనం, జీవన నైపుణ్యాలపై అవగాహన కల్పించడానికి విభాగం "నవచేతన" మాడ్యూళ్లను రూపొందించింది. వ్యాసం వీటిని ౬ నుంచి ౧౧ తరగతులకు జీవన నైపుణ్య మాడ్యూళ్లుగా వర్ణిస్తోంది.
  • సమాచారం, లక్ష్య నిర్దేశం: ఎన్‌ఎంబీఏ లక్షిత చర్యల కోసం అధిక ప్రమాద జిల్లాలను గుర్తించడానికి ఎన్‌డీడీటీసీ, ఎయిమ్స్ కృత్రిమ మేధ ఆధారిత విశ్లేషణలు చేస్తోంది.
  • యాప్ ఫీచర్లు: ౨౦౨౬ జూన్‌లో విడుదలైన పీఐబీ ప్రకటన ప్రకారం, ఎన్‌ఎంబీఏ యాప్ ౨.౦ ద్వారా రాష్ట్రాలు, జిల్లాలు, ఆధ్యాత్మిక సంస్థలు, ఇతర భాగస్వాములు ఎన్‌ఎంబీఏ కింద క్షేత్రస్థాయి కార్యకలాపాల సమాచారాన్ని అప్‌లోడ్ చేయవచ్చు, ఇది తక్షణమే కనిపిస్తుంది. పౌరులకు ఉపయోగపడే ఫీచర్లు కూడా ఉన్నాయి. ౨౦౨౬ ఏప్రిల్‌లో ప్రారంభించినప్పుడు దీనిని జాతీయ, రాష్ట్ర, జిల్లా, సంస్థాగత స్థాయిల్లో అమలు సంస్థల మధ్య తక్షణ నివేదన, పర్యవేక్షణ, సమన్వయం కోసం కేంద్రీకృత డిజిటల్ సాధనంగా వర్ణించారు.
  • భవిష్యత్ ప్రణాళిక: ౨౦౨౬ జూన్‌లో విడుదలైన పీఐబీ ప్రకటన ప్రకారం, మంత్రిత్వ శాఖ కార్యాచరణ ప్రణాళిక నాలుగు స్తంభాలపై ఆధారపడి ఉంది: సమస్య తీవ్రతను అంచనా వేయడం, చికిత్స మౌలిక సదుపాయాలను బలోపేతం చేయడం, సామర్థ్య నిర్మాణం, అవగాహన కల్పించడం.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • రూపకల్పనలోని బలాలు: ఈ పథకం సరఫరా నియంత్రణ (మాదకద్రవ్యాల నియంత్రణ బ్యూరో, రాష్ట్ర టాస్క్ ఫోర్స్‌లు), డిమాండ్ తగ్గింపు (సామాజిక న్యాయ, సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ), చికిత్స (ఆరోగ్య శాఖ)ను ఏకీకృతం చేస్తుంది. నిర్దిష్ట జిల్లా లక్ష్యాలు, త్రిస్థాయి కమిటీ నిర్మాణంతో ఇది అనుసంధాన నమూనా. జమ్మూ కాశ్మీర్ నమూనాను పునరావృతం చేయదగినదిగా వర్ణిస్తున్నారు.
  • చేరిక వర్సెస్ ఫలితాలు: ౩౫.౮౪ కోట్లు చేరారన్న ప్రధాన సంఖ్య అవగాహనకు గురైనవారిని కొలుస్తుంది, కోలుకున్నవారిని కాదు. చికిత్స సూచికలు చాలా చిన్నవి: ౨౦౨౫-౨౬లో ౯.౧౧ లక్షల మంది చికిత్స కోరారు, మొత్తం మీద ౩౯.౯౧ లక్షల మందికి చికిత్స, పునరావాసం అందింది. ౨౦౧౮ అంచనాలతో (మాదక పదార్థ వినియోగ రుగ్మత ఉన్నవారు ౭ కోట్లకు పైగా, ఓపియాయిడ్ సహాయం అవసరమైనవారు ౭౭ లక్షలు, మద్యం కోసం సహాయం అవసరమైనవారు ౫.౭ కోట్లు) పోల్చితే చికిత్స అంతరం పెద్దది.
  • సమాచార పాతదనం: విధానం ఇంకా ౨౦౧౮ సర్వేపైనే ఆధారపడి ఉంది. జిల్లా స్థాయి అంచనాలతో రెండో సర్వే ౨౦౨౭ వరకు రాదు, కాబట్టి లక్ష్య నిర్దేశం మాదకద్రవ్యాల నియంత్రణ బ్యూరో సమాచారం, కృత్రిమ మేధ విశ్లేషణల వంటి ప్రత్యామ్నాయాలపై ఆధారపడుతోంది.
  • నిధులు: ఎన్‌ఏపీడీడీఆర్ కేటాయింపు ₹౨౬౮.౩౨ కోట్లు (౨౦౨౪-౨౫ ఖర్చు), ₹౪౨౦ కోట్లు (౨౦౨౫-౨౬ సవరించిన అంచనా), ₹౩౩౩ కోట్లు (౨౦౨౬-౨౭ బడ్జెట్ అంచనా). పథకాన్ని "పునర్‌వ్యవస్థీకరిస్తూ" అన్ని జిల్లాలకు విస్తరిస్తున్నా, ౨౦౨౬-౨౭ సంఖ్య ౨౦౨౫-౨౬ సవరించిన అంచనా కంటే తక్కువగా ఉంది. ౩౫.౮౪ కోట్ల మందికి చేరినట్లు చెప్పే ప్రచారానికి ఎన్‌ఎంబీఏ జిల్లా గ్రాంట్ ఏడాదికి ₹౧౦ లక్షలు స్వల్పంగా కనిపిస్తుంది. ౨౦౨౫ ఆగస్టులో ఇచ్చిన పీఐబీ సమాధానం ప్రకారం, ఆ సమయానికి సంవత్సరంలో ఎన్‌ఎంబీఏ నిధులేవీ రాష్ట్రాలకు విడుదల కాలేదు.
  • సముదాయ, మత ఆధారిత భాగస్వామ్యాలు: ౧౩ అవగాహన ఒప్పందాలు, ౭.౭౨ కోట్ల మందికి చేరిన మత సంస్థలు సముదాయాల్లోకి విస్తరణకు తోడ్పడతాయి. లౌకిక రాజ్య తటస్థత, సాక్ష్యాధార స్థిరత్వం, అవగాహనకు మించిన జవాబుదారీతనంపై ప్రశ్నలు మిగిలి ఉన్నాయి. కొత్త ఫలిత ఆధారిత లక్ష్యాలు, ఎన్‌జీఓ దర్పణ్/ఎన్‌ఏబీహెచ్ గుర్తింపు నాణ్యత సమస్యను పాక్షికంగానే పరిష్కరిస్తాయి.
  • సమాఖ్య విధానం: ఆరోగ్యం, శాంతిభద్రతలు రాష్ట్ర జాబితా అంశాలు. కేంద్రానికి ఉన్న సాధనాలు కేంద్ర ప్రాయోజిత పథక నిధులు, సమీక్ష సమావేశాలు (చింతన్ శిబిరాలు), ప్రధాన కార్యదర్శులు, కలెక్టర్లు, బ్లాక్ అభివృద్ధి అధికారుల అధ్యక్షతన ఉండే కమిటీ నిర్మాణం. బ్లాక్ స్థాయిలో సామర్థ్యం లేకపోతే ఇది కేవలం నివేదనల కసరత్తుగా మారే ప్రమాదం ఉంది.
  • హక్కుల ఆధారిత విధానం: కళంకాన్ని తొలగించడం, టెలీ-కౌన్సెలింగ్ (౧౪౪౪౬, టెలీ-మానస్), తిరిగి సమాజంలో కలపడం, కోలుకున్నవారికి నైపుణ్య శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రకటిత లక్ష్యాలు. ఇది శిక్షా దృష్టి నుంచి ప్రజారోగ్య దృష్టికి మార్పును సూచిస్తుంది, ౨౧వ అధికరణ (ఆరోగ్యం), ౪౭వ అధికరణతో అనుసంధానమై ఉంది. ౨౦౨౯ నాటికి వ్యాపారాన్ని "సమూలంగా నిర్మూలించాలన్న" సరఫరా వైపు ప్రయత్నంతో దీనికి వైరుధ్యం ఉంది.
  • ముందుకు సాగే మార్గం: ఫలిత సూచికలను (కోలుకోవడం, తిరిగి వ్యసనంలో పడటం, చికిత్సలో కొనసాగడం) ప్రచురించాలి. స్థిరమైన నిధులను నిర్ధారించాలి. జిల్లా స్థాయి లక్ష్య నిర్దేశానికి ౨౦౨౭ సర్వేను ఉపయోగించాలి. పంచాయతీ, ఆశా, అంగన్‌వాడీ సామర్థ్యాన్ని బలోపేతం చేయాలి. జైళ్లు, పాఠశాలలతో అనుసంధానాలను నిర్మించాలి. మత ఆధారిత భాగస్వాములను స్వతంత్రంగా మదింపు చేయాలి.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "నషా ముక్త్ భారత్ అభియాన్‌ను మాదక పదార్థ దుర్వినియోగానికి వ్యతిరేకంగా ప్రజా ఉద్యమంగా పేర్కొన్నారు. ఈ అభియాన్, ఎన్‌ఏపీడీడీఆర్ సంస్థాగత రూపకల్పనను పరిశీలించండి; భారతదేశ మాదక పదార్థ వినియోగ భారాన్ని ఎదుర్కోవడానికి అవగాహన ఆధారిత విధానాలు సరిపోతాయా అనేది విమర్శనాత్మకంగా మదింపు చేయండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • రాజ్యాంగంలోని ఆదేశిక సూత్రాలు (౪౭వ అధికరణ), ౨౧వ అధికరణ (ఆరోగ్య హక్కు)
  • మాదక ఔషధాలు మరియు మనోధార్మిక పదార్థాల చట్టం, ౧౯౮౫; మాదకద్రవ్యాల నియంత్రణ బ్యూరో (సరఫరా వైపు విధానం)
  • కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు: నిధుల విధానాలు, కేంద్ర–రాష్ట్ర అనుసంధానం
  • జాతీయ టెలీ మానసిక ఆరోగ్య కార్యక్రమం (టెలీ-మానస్); మానసిక ఆరోగ్య సంరక్షణ చట్టం, ౨౦౧౭
  • సంక్షేమ పథకాల అమలులో పౌర సమాజం, మత ఆధారిత సంస్థల పాత్ర

అంశాలు: GS2

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

11 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో