ప్రచురణ:
మూలం: ది హిందూ, 4 నవంబర్, 2026
సారాంశం
- ౧౯౯౬ నాటి గంగా జల ఒప్పందం డిసెంబర్ ౧౨న ముగియనున్న నేపథ్యంలో, గంగతో సహా సరిహద్దు నదుల అంశాలను పరిష్కరించేందుకు రెండు దేశాల మధ్య ఇప్పటికే "నిర్మాణాత్మక యంత్రాంగం"గా సంయుక్త నదీ కమిషన్ ఉందని విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ తెలిపింది.
- ఒప్పందం పునరుద్ధరణపై గానీ, బంగ్లాదేశ్ ప్రధాని తారిక్ రెహమాన్ న్యూఢిల్లీ పర్యటన తేదీలపై గానీ ఎలాంటి "తాజా సమాచారం" లేదని మంత్రిత్వ శాఖ ప్రతినిధి చెప్పారు. అయితే ఆయనను భారత్ ఆహ్వానించింది.
- బంగ్లాదేశ్లో వస్త్ర పరిశ్రమ కార్మికుల నిరసనలను భారత్ గమనిస్తోందని కూడా ప్రతినిధి తెలిపారు.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- గంగా జల ఒప్పందం: ౧౯౯౬ డిసెంబర్ ౧౨న ఇద్దరు ప్రధానులు సంతకం చేశారు; కాలపరిమితి ౩౦ సంవత్సరాలు; ప్రతి సంవత్సరం ౧ జనవరి నుంచి ౩౧ మే వరకు ఫరక్కా వద్ద పంపకం జరుగుతుంది.
- ఫరక్కా బ్యారేజీ: పశ్చిమ బెంగాల్లోని (ముర్షిదాబాద్) గంగపై ఉంది, ౧౯౭౫లో ప్రారంభమైంది. ప్రయోజనం: భాగీరథి–హుగ్లీని శుభ్రపరచి కోల్కతా ఓడరేవును నిలబెట్టడం.
- సంయుక్త నదీ కమిషన్: ౧౯౭౨లో ఏర్పాటైంది; ఒప్పందం కింద ఉన్న సంయుక్త కమిటీ ఫరక్కా, హార్డింజ్ బ్రిడ్జి వద్ద ప్రవాహాలను పర్యవేక్షిస్తుంది.
- ౧౯౯౬ ఒప్పందం తాత్కాలిక ఏర్పాట్ల (౧౯౭౭, ౧౯౮౨, ౧౯౮౫) తర్వాత వచ్చింది.
- బంగ్లాదేశ్లో గంగ పద్మగా మారి, మేఘ్నాతో కలిసి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది.
- తీస్తా: బ్రహ్మపుత్ర ఉపనది, సిక్కింలోని చుంగ్థాంగ్ సమీపంలో పుడుతుంది. గంగా ఒప్పందం తరహాలో సమాన వాటా కావాలని బంగ్లాదేశ్ కోరింది, ఇంతవరకు ఒప్పందం కుదరలేదు.
- ౧౯౯౬ ఒప్పందాన్ని హసీనా ప్రభుత్వం కుదుర్చుకుంది. షేక్ హసీనా మొదటిసారి ప్రధాని అయినప్పుడు ఇది సంతకమైందని కథనం పేర్కొంది.
గణాంకాలు, వివరాలు
- ఒప్పందం డిసెంబర్ ౧౨ (౨౦౨౬)న ముగుస్తుంది. ౧౯౯౬లో సంతకమైంది కాబట్టి దీనికి మూడు దశాబ్దాలు.
- పునరుద్ధరణకు నిపుణుల స్థాయి, రాజకీయ స్థాయి సంప్రదింపులు అవసరం. ఇది ప్రధానుల స్థాయిలో సంతకమైనందున, మోదీ–తారిక్ రెహమాన్ సమావేశంలో పునరుద్ధరణ జరుగుతుందని భారత్ ఆశిస్తోంది.
- రెహమాన్ చైనా, జపాన్, మలేషియా, అమెరికాలను సందర్శించారు కానీ భారత్ ఆహ్వానానికి స్పందించలేదు.
- ౨౦౨౪ ఆగస్టు ౫ నుంచి భారత్లో ప్రవాసంలో ఉన్న షేక్ హసీనా ఆగస్టులో వర్చువల్ విలేకరుల సమావేశం నిర్వహించడంతో పర్యటనపై సంప్రదింపులకు అంతరాయం కలిగింది.
- డిసెంబర్ ౧౨ తర్వాత స్వల్పకాలానికి ఆటోమేటిక్ పునరుద్ధరణ జరుగుతుందని బంగ్లాదేశ్ దౌత్య వర్గాలు ఆశిస్తున్నాయి. భారత అధికారులు దీనిపై ఎలాంటి సూచన ఇవ్వలేదు.
- అధిక ద్రవ్యోల్బణం, విద్యుత్ సంక్షోభం మధ్య బంగ్లాదేశ్లో వస్త్ర రంగ కార్మికులు న్యాయమైన వేతనాల కోసం నిరసనలు చేస్తున్నారు. పరిణామాలను గమనిస్తున్నామని విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ తెలిపింది.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
- దేశాల మధ్య పంచుకునే నదులను ఒకే ప్రపంచ నియమావళి కాకుండా ఒప్పందాలు, సంయుక్త సంస్థలు నియంత్రిస్తాయి. నదీ ఎగువ తీర దేశం, దిగువ తీర దేశం ప్రయోజనాల మధ్య ఘర్షణ వేసవి (పొడి కాలం)లో ఎక్కువగా ఉంటుంది.
- గంగా ఒప్పందం సూత్రం ఆధారిత, కాలపరిమితి గల అరుదైన జలపంపకాల ఒప్పందం. అందువల్ల దాని పునరుద్ధరణ సాంకేతిక అంశం (ప్రవాహాలు, గణాంకాలు) మాత్రమే కాకుండా రాజకీయ అంశం (నేతల సమావేశం) కూడా.
- బంగ్లాదేశ్తో జలపంపకాలు భారత పొరుగు దేశాల దౌత్యానికి ప్రధాన సూచిక. తీస్తా అంశం ఇంకా పరిష్కారం కాలేదు.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – అంతర్జాతీయ సంబంధాలు: భారత్–పొరుగు దేశాలు, ద్వైపాక్షిక ఒప్పందాలు; జీఎస్౧ – భూగోళశాస్త్రం: నదీ వ్యవస్థలు (గంగ–పద్మ), ఫరక్కా బ్యారేజీ.
నేపథ్యం
గంగా/గంగేస్ జలపంపకాల ఒప్పందం, ౧౯౯౬
సంయుక్త నదీ కమిషన్
అదనపు నేపథ్యం
- పునరుద్ధరణ ప్రక్రియలో భాగంగా రెండు దేశాల అధికారులు భారత్లోని ఫరక్కా, బంగ్లాదేశ్లోని హార్డింజ్ బ్రిడ్జి సమీపంలో గంగ, పద్మ నదుల నీటి మట్టాలను సంయుక్తంగా కొలవడం ప్రారంభించారు.
- అన్ని సరిహద్దు నదులను కలుపుకొనే మరింత సమగ్ర విధానం కావాలని బంగ్లాదేశ్ కోరింది.
- ఏ సవరణలోనైనా ౨౦౫౦ వరకు తన అంచనా నీటి అవసరాలను, పూడిక నిర్వహణ వ్యూహాలను, రాష్ట్రానికి ఎక్కువ ప్రాతినిధ్యాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోవాలని బిహార్ కోరింది.
- బిహార్ జలవనరుల పునరుద్ధరణ మరియు పూడిక నిర్వహణ విధానం, ౨౦౨౬ను బిహార్ సెప్టెంబర్ ౧౫న ఆమోదించింది. గంగా ఒప్పంద పునరుద్ధరణలో బిహార్ ప్రయోజనాలను పరిగణించాలని ఆ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి చెప్పారు.
- భారత్, బంగ్లాదేశ్ ౫౪ సరిహద్దు నదులను పంచుకుంటున్నాయి. గంగా ఒప్పందం తర్వాత సంతకమైన ఏకైక జలపంపకాల ఒప్పందం కుశియారా ఒప్పందమే.
మెయిన్స్ కోణాలు
- గడువు దౌత్యం: ఒప్పందం డిసెంబర్ ౧౨న ముగుస్తుంది, కానీ పునరుద్ధరణపై గానీ నేతల పర్యటనపై గానీ తాజా సమాచారం లేదు. సాంకేతిక మార్గాలు ఉన్నాయని సూచించేందుకు విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ సంయుక్త నదీ కమిషన్ను ప్రస్తావిస్తోంది. స్వల్పకాల ఆటోమేటిక్ పునరుద్ధరణను బంగ్లాదేశ్ ఆశిస్తోంది, భారత్ దానిని ధ్రువీకరించలేదు.
- రాజకీయ అనిశ్చితి: పునరుద్ధరణ నేతల స్థాయి చర్చలతో ముడిపడి ఉంది. ఆహ్వానానికి సమాధానం రాకపోవడం, సంప్రదింపులకు అంతరాయం కలిగించిన హసీనా ఆగస్టు విలేకరుల సమావేశం ఈ జాప్యానికి కారణం. అందువల్ల ద్వైపాక్షిక జల సహకారం విస్తృత రాజకీయాల చేతిలో బందీ అవుతోంది.
- దిగువ తీర దేశ ఆందోళనలు – ఎగువ తీర దేశ అవసరాలు: వేసవిలో ఎక్కువ వాటా కావాలని, అన్ని నదులపై కలిపి సమగ్ర విధానం కావాలని బంగ్లాదేశ్ కోరుతోంది. భారత్ ఆందోళనల్లో కోల్కతా ఓడరేవు, బిహార్ పూడిక సమస్యలు, పశ్చిమ బెంగాల్ అవసరాలు ఉన్నాయి.
- నిర్మాణపరమైన అంశాలు: వాతావరణం వల్ల మారే ప్రవాహాలు, పూడిక పేరుకుపోవడం, పరీవాహక ప్రాంతమంతటి నిర్వహణ దృష్ట్యా యాంత్రిక పొడిగింపు కాకుండా గణాంకాల ఆధారిత సవరించిన ఒప్పందం అవసరం. ౧౯౯౬ తర్వాత కుశియారా ఒప్పందం మాత్రమే సంతకమైనందున, ఒప్పందం ముగిస్తే రెండు దేశాల ప్రధాన జలపంపకాల ఒప్పందం లేకుండా పోతుంది.
- విస్తృత పొరుగు దేశాల సందర్భం: బంగ్లాదేశ్లోని ద్రవ్యోల్బణం, విద్యుత్ సంక్షోభం, కార్మిక అశాంతి, భారత్లో హసీనా ఉనికి ఈ సంబంధాన్ని ప్రభావితం చేస్తున్నాయి. "సానుకూల, భవిష్యత్ దృష్టి గల, నిర్మాణాత్మక" సంబంధానికి విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రాధాన్యమిస్తోంది.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "౧౯౯౬ నాటి గంగా జల ఒప్పందం ముగియడం భారత పొరుగు దేశాల దౌత్యానికి ఒక పరీక్ష. ఒప్పందం పునరుద్ధరణలో ముఖ్యమైన అంశాలను పరిశీలించి, భారత్–బంగ్లాదేశ్ మధ్య సమానమైన జలపంపకాలకు ముందున్న మార్గాన్ని సూచించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- తీస్తా జలపంపకాల వివాదం; భారత్–బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దు నదులు (౫౪ నదులు)
- సింధు జలాల ఒప్పందం, దక్షిణాసియాలోని ఇతర నదీ తీర ఏర్పాట్లు
- అంతర్జాతీయ జల చట్ట సూత్రాలు (సమానమైన వినియోగం, గణనీయమైన హాని కలిగించకపోవడం)
- ఫరక్కా బ్యారేజీ, భాగీరథి–హుగ్లీ, కోల్కతా ఓడరేవు పూడిక సమస్య
- భారత పొరుగు దేశాల విధానం, ౨౦౨౪ ఆగస్టు నుంచి బంగ్లాదేశ్ రాజకీయ మార్పు
అంశాలు: GS2భూగోళశాస్త్రం
4 నవంబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో