BrainParrot

నామినేషన్ అఫిడవిట్లలో తప్పుడు సమాచారం ఇచ్చిన అభ్యర్థులపై ప్రాసిక్యూషన్ చేసే ఓటర్ల హక్కును సమర్థించిన సుప్రీంకోర్టు

GS2పూర్తి నోట్ప్రచురణ: · నవీకరణ:

మూలం: ది హిందూ, 24 అక్టోబర్, 2026

సారాంశం

  • నామినేషన్ పత్రాల్లో తప్పుడు సమాచారం ఇచ్చిన లేదా సమాచారాన్ని దాచిన ఎన్నికల అభ్యర్థిపై సాధారణ ప్రైవేటు పౌరుడు కూడా క్రిమినల్ ఫిర్యాదు దాఖలు చేయవచ్చని జస్టిస్ దీపాంకర్ దత్తా, జస్టిస్ శీల్ నాగులతో కూడిన సుప్రీంకోర్టు ధర్మాసనం తీర్పు ఇచ్చింది.
  • ఇలాంటి ఫిర్యాదులను ప్రభుత్వ ఉద్యోగులకు లేదా "సమర్థ అధికార సంస్థలకు" మాత్రమే చట్టం పరిమితం చేయలేదు. ఈ తీర్పును జస్టిస్ దత్తా రాశారు.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౨ — పాలిటీ: ఎన్నికల సంస్కరణలు, ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం ౧౯౫౧ (సెక్షన్ ౧౨౫ఎ), న్యాయవ్యవస్థ, ఎన్నికల్లో పారదర్శకత

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౧లోని సెక్షన్ ౧౨౫ఎ: తప్పుడు అఫిడవిట్ దాఖలు చేసినందుకు శిక్ష. సమాచారం ఇవ్వకపోవడం, తప్పుడు సమాచారం ఇవ్వడం, సమాచారాన్ని దాచడం దీని పరిధిలోకి వస్తాయి. శిక్ష: గరిష్ఠంగా ఆరు నెలల జైలు, జరిమానా లేదా రెండూ. ఇది కాగ్నిజబుల్ కాని, బెయిల్ ఇవ్వదగిన నేరం (నివేదిక ప్రకారం).
  • అభ్యర్థులు నామినేషన్ పత్రాలతో పాటు అఫిడవిట్ (ఫారం ౨౬, నిబంధన ౪ఎ, ఎన్నికల నిర్వహణ నియమాలు, ౧౯౬౧) దాఖలు చేస్తారు. అందులో ఆస్తులు, విద్యార్హతలు, నేర చరిత్ర ఉంటాయి. ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౧లోని సెక్షన్ ౩౩ఎ (ఏడీఆర్ తర్వాత ౨౦౦౨లో ప్రవేశపెట్టారు) నేర చరిత్ర వెల్లడికి చట్టపరమైన ఆధారం.
  • అభ్యర్థుల వివరాలు తెలుసుకునే ఓటర్ల హక్కు అధికరణ ౧౯(౧)(ఎ)లో భాగమని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది.
  • ఈ తీర్పు ప్రకారం, కొన్ని నేరాల్లో ప్రభుత్వ ఉద్యోగి ఫిర్యాదుపైనే కోర్టు పరిగణనలోకి తీసుకోవాలని చెప్పే సీఆర్పీసీ సెక్షన్ ౧౯౫ సెక్షన్ ౧౨౫ఎను పరిమితం చేయదు. సీఆర్పీసీ సెక్షన్ ౧౯౫కు బీఎన్ఎస్ఎస్, ౨౦౨౩లోని వారసత్వ నిబంధన ఇప్పుడు కొత్త కేసులకు వర్తిస్తుంది.
  • తీర్పు: జస్టిస్ దీపాంకర్ దత్తా (రచయిత), జస్టిస్ శీల్ నాగులతో కూడిన ధర్మాసనం. న్యాయవాది: సీనియర్ అడ్వకేట్ సంజయ్ నూలి.
  • లోకస్ స్టాండీ: కేసు దాఖలు చేసే అర్హత. ఈ తీర్పు ఆ అర్హతను ఏ ప్రైవేటు పౌరుడికైనా ఇస్తుంది.
  • లా కమిషన్ ౨౪౪వ నివేదిక (౨౦౧౪) ప్రకారం, సెక్షన్ ౧౨౫ఎ కింద దోషిగా తేలడం సెక్షన్ ౮లో జాబితా కాలేదు. కాబట్టి అదే అనర్హతకు దారితీయదు. తప్పుడు వెల్లడి జాబితాలోని అవినీతి చర్య కూడా కాదు. దీన్ని మార్చాలని ఆ నివేదిక సిఫారసు చేసింది.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • శిక్ష గరిష్ఠ పరిమితి: సెక్షన్ ౧౨౫ఎ కింద ఆరు నెలల జైలు శిక్ష, జరిమానా లేదా రెండూ.
  • ఉటంకించిన తర్కం: ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు మాత్రమే ఫిర్యాదు చేయాలని పార్లమెంటు కోరుకుంటే సీఆర్పీసీ సెక్షన్ ౧౯౫ను సవరించి ఉండేది. సెక్షన్ ౧౨౫ఎ ఫిర్యాదు ప్రభుత్వ ఉద్యోగి నుంచి మాత్రమే రావాలని ఏ చట్టమూ చెప్పదు. కాబట్టి ప్రైవేటు ఫిర్యాదు వచ్చినా నేరాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోకుండా ఏ కోర్టుకూ అడ్డంకి లేదని కోర్టు పేర్కొంది.
  • ప్రతికూల వాస్తవం: సెక్షన్ ౧౨౫ఎ ఫిర్యాదుదారులను ప్రభుత్వ ఉద్యోగులకే పరిమితం చేసే నిబంధన ఎక్కడా లేదు. శిక్షలో లేదా అనర్హత ప్రభావంలో ఎలాంటి మార్పునూ వార్త నివేదించలేదు.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

  • అభ్యర్థి నేర చరిత్ర, ఆస్తులు, విద్యార్హతల గురించి తెలుసుకునే హక్కు ఓటర్లకు ఉందని సుప్రీంకోర్టు గుర్తించింది. ఈ హక్కు అధికరణ ౧౯(౧)(ఎ) (వాక్ స్వాతంత్ర్యం, భావ ప్రకటనా స్వేచ్ఛ) నుంచి వస్తుంది.
  • ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౧లోని సెక్షన్ ౩౩ఎ (ఏడీఆర్ తీర్పు తర్వాత ౨౦౦౨లో ప్రవేశపెట్టారు) నేర చరిత్ర వెల్లడిని తప్పనిసరి చేస్తుంది. ఆస్తులు, విద్యార్హతల వెల్లడి అవసరం ఎన్నికల నిర్వహణ నియమాలు, ౧౯౬౧లోని నిబంధన ౪ఎ కింద ఫారం ౨౬ అఫిడవిట్ ద్వారా వస్తుంది (సుప్రీంకోర్టు ప్రకారం, ౨౦౨౫ ఐఎన్ఎస్సీ ౯౯౨). తప్పుడు లేదా దాచిన సమాచారాన్ని సెక్షన్ ౧౨౫ఎ శిక్షార్హం చేస్తుంది.
  • కోర్టు తర్కం నేర ప్రక్రియకు సంబంధించిన ప్రశ్నపై ఆధారపడింది. ప్రభుత్వ ఉద్యోగి ఫిర్యాదు లేకుండా కోర్టు నేరాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోరాదని చెప్పే సీఆర్పీసీ సెక్షన్ ౧౯౫ పరిమితి సెక్షన్ ౧౨౫ఎకు వర్తించదు. సీఆర్పీసీ స్థానంలో ఇప్పుడు భారతీయ నాగరిక సురక్షా సంహిత (బీఎన్ఎస్ఎస్), ౨౦౨౩ వచ్చింది. అయినా తీర్పు సీఆర్పీసీ సెక్షన్ ౧౯౫ను చర్చించినట్లు వార్త తెలిపింది.
  • ఫలితం: లోకస్ స్టాండీ (వ్యాజ్య అర్హత) "అప్రమత్తమైన పౌర-ఓటరు"కు విస్తరించింది. కాబట్టి చట్ట అమలు ఇకపై అధికారులపైనే పూర్తిగా ఆధారపడదు.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – పాలిటీ: ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం; ఎన్నికల సంస్కరణలు; న్యాయవ్యవస్థ (తీర్పులు, వ్యాఖ్యానం); పాలనలో పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం

నేపథ్యం

ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౧లోని సెక్షన్ ౧౨౫ఎ (తప్పుడు అఫిడవిట్‌కు శిక్ష)

అదనపు నేపథ్యం

  • ఎన్నికల అనర్హతలపై లా కమిషన్ నివేదిక (౨౪౪వ నివేదిక, ౨౦౧౪) ప్రకారం, సెక్షన్ ౮(౧) లేదా (౨) కింద జాబితా చేసిన నేరాల్లో సెక్షన్ ౧౨౫ఎ లేదు. కాబట్టి దోషిగా తేలినంత మాత్రాన అనర్హత రాదు. తప్పుడు సమాచారం ఇవ్వడం ఎన్నికను రద్దు చేసే కారణం కూడా కాదని ఆ నివేదిక నమోదు చేసింది.
  • కనీసం రెండేళ్ల శిక్ష ఉండాలని, జరిమానా ప్రత్యామ్నాయం ఉండరాదని, సెక్షన్ ౧౨౫ఎ కింద దోషిగా తేలడాన్ని సెక్షన్ ౮(౧) కింద అనర్హతగా చేయాలని ఎన్నికల సంఘం కోరినట్లు అదే నివేదిక నమోదు చేసింది. లా కమిషన్ కూడా అదే సిఫారసు చేసింది. తప్పుడు అఫిడవిట్‌ను అవినీతి చర్యగా పరిగణించాలనీ సిఫారసు చేసింది.
  • పత్ర సాక్ష్యాలతో కూడిన ఫిర్యాదు వస్తే సెక్షన్ ౧౨౫ఎ కింద ప్రాసిక్యూషన్ ప్రారంభించాలని రిటర్నింగ్ అధికారిని ఎన్నికల సంఘం ఇంతకుముందు ఆదేశించింది. ఎన్నిక ప్రకటన నుంచి ౩౦ రోజుల్లోగా రిటర్నింగ్ అధికారి ముందు, లేదా ప్రత్యామ్నాయంగా నేరుగా మేజిస్ట్రేట్ ముందు ఫిర్యాదులు దాఖలు చేయాలని కూడా ప్రతిపాదించింది.
  • గుజరాత్ ఎమ్మెల్యేకు సంబంధించిన భారత ఎన్నికల సంఘం రిఫరెన్స్‌లో, సెక్షన్ ౧౨౫ఎ కింద నేరానికి శాసనకర్తను అనర్హుడిగా ప్రకటించడానికి అధికరణ ౧౯౧ అవకాశం కల్పించదని సంఘం తేల్చింది.
  • ఫారం ౨౬ అఫిడవిట్‌లో సమాచారం వెల్లడించకపోవడం వల్ల నామినేషన్ స్వీకరణ సరికాదని లేదా సెక్షన్ ౧౦౦ కింద ఎన్నిక చెల్లదని చెప్పవచ్చా అన్నదాన్ని ఆగస్టు ౨౦౨౫ సుప్రీంకోర్టు తీర్పు (౨౦౨౫ ఐఎన్ఎస్సీ ౯౯౨) పరిశీలించింది. ప్రస్తుత తీర్పు ఎవరు ఫిర్యాదు చేయవచ్చు అనే అంశానికి సంబంధించినది.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • చట్ట అమలు ప్రజాస్వామ్యీకరణ: ప్రభుత్వ ఉద్యోగి లేదా "సమర్థ అధికార సంస్థ" చర్య తీసుకునే వరకు అమలు వేచి ఉండాల్సిన అవసరం లేదు. పౌరులు, పౌర సమాజం, ప్రత్యర్థి అభ్యర్థులు ఇప్పుడు నేరుగా ఫిర్యాదు చేయవచ్చు. ఇది సమాచార హక్కుకు తోడ్పడుతుంది.
  • నివారణ లోపం: వ్యాజ్య అర్హత ఉన్నా శిక్ష స్వల్పమే (ఆరు నెలలు, బెయిల్ ఇవ్వదగినది, కాగ్నిజబుల్ కానిది). లా కమిషన్ ౨౪౪వ నివేదిక (౨౦౧౪) ప్రకారం ఇది ఆటోమేటిక్ అనర్హతకు దారితీయదు. కాబట్టి శాసన సంస్కరణ లేకుండా ప్రాసిక్యూషన్ల నివారణ ప్రభావం పరిమితంగా ఉండవచ్చు.
  • దుర్వినియోగ ప్రమాదం: ఎన్నికల సమయంలో ప్రత్యర్థులను వేధించడానికి ప్రైవేటు ఫిర్యాదులను వాడుకోవచ్చు. కాలపరిమితి, ప్రాథమిక ఆధారం ఉండాలనే ప్రమాణం, నిరాధార ఫిర్యాదులపై ఖర్చుల విధింపు వంటి రక్షణలు అవసరం కావచ్చు.
  • వ్యాఖ్యాన పద్ధతి: కోర్టు చట్టాన్ని ఉన్నదున్నట్లుగా చదివి, సెక్షన్ ౧౯౫ను పార్లమెంటు సవరించలేదని గమనించింది. ఇది న్యాయపరమైన సంయమనాన్ని చూపుతూనే, పారదర్శకతకు అనుకూలమైన లక్ష్యసాధక ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
  • ఎన్నికల సంస్కరణలతో సంబంధం: వెల్లడి వ్యవస్థను నిర్మించిన ఏడీఆర్ (౨౦౦౨), పీయూసీఎల్ (౨౦౦౩), లిల్లీ థామస్ తీర్పుల పరంపరను ఇది కొనసాగిస్తుంది.
  • ముందుకు మార్గం: ఎన్నికల సంఘం, లా కమిషన్ సూచించినట్లు సెక్షన్ ౧౨౫ఎను సెక్షన్ ౮ అనర్హతలతో అనుసంధానించాలి. విచారణలను వేగవంతం చేయాలి, అఫిడవిట్ల పరిశీలనను తప్పనిసరి చేయాలి, డేటా డిజిటల్ క్రాస్-వెరిఫికేషన్‌ను ఉపయోగించాలి.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౨, ౧౦ మార్కులు:** "తప్పుడు వెల్లడికి విశ్వసనీయమైన పరిణామాలు ఉన్నప్పుడే అభ్యర్థుల నేపథ్యం తెలుసుకునే ఓటర్ల హక్కుకు అర్థం ఉంటుంది. ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టంలోని సెక్షన్ ౧౨౫ఎ, ఇటీవలి న్యాయ తీర్పుల వెలుగులో చర్చించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • ఏడీఆర్ వర్సెస్ భారత ప్రభుత్వం (౨౦౦౨), పీయూసీఎల్ (౨౦౦౩): నేపథ్య వెల్లడి; పీయూసీఎల్ (౨౦౧౩): నోటా
  • ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, ౧౯౫౧లోని సెక్షన్ ౮ కింద అనర్హత; లిల్లీ థామస్ (౨౦౧౩)
  • అవినీతి చర్యలు (సెక్షన్ ౧౨౩), ఎన్నికల పిటిషన్లు (సెక్షన్ ౧౦౦)
  • అధికరణ ౧౯(౧)(ఎ)లో భాగంగా సమాచార హక్కు
  • రాజకీయాల నేరీకరణ; లా కమిషన్, ఎన్నికల సంఘం ఎన్నికల సంస్కరణల ప్రతిపాదనలు
  • సీఆర్పీసీ నుంచి బీఎన్ఎస్ఎస్, ౨౦౨౩కి మార్పు

అంశాలు: GS2రాజనీతి

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

24 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో