మూలం: ది హిందూ, 24 అక్టోబర్, 2026
సారాంశం
న్యూఢిల్లీలో కేంద్ర హోంశాఖ ఉపసంఘం, లద్దాఖ్ ప్రతినిధుల మధ్య గురువారం జరగాల్సిన సమావేశం జరగలేదు. కేంద్రపాలిత ప్రాంతానికి కొత్త పాలనా నిర్మాణం కోసం కేంద్రం రూపొందించిన ౩౨ పేజీల ముసాయిదా ప్రతిపాదనపై లద్దాఖ్ పౌర సమాజ సంఘాల మధ్య విభేదాలు పెరగడమే దీనికి కారణం. ఈ ముసాయిదా గతంలో ఇచ్చిన హామీలకు తగినట్టు లేదని ఎల్ఏబి, కెడిఎ భావిస్తున్నాయి. లేహ్ కేంద్రంగా ఏర్పడిన కొత్త సంఘం సివిల్ సొసైటీ ఫోరం ఆఫ్ లద్దాఖ్ (సిఎస్ఎఫ్ఎల్) ప్రకారం అసలు అజెండాను "హైజాక్" చేశారు. ఎల్ఏబి, కెడిఎ ఇకపై అన్ని జిల్లాల తరఫున మాట్లాడటం లేదని కూడా అది చెబుతోంది.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు
- లద్దాఖ్ ౩౧ అక్టోబర్ ౨౦౧౯న కేంద్రపాలిత ప్రాంతమైంది (జమ్మూ కశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, ౨౦౧౯). దానికి శాసనసభ లేదు.
- ఆరో షెడ్యూల్: అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరంలోని గిరిజన ప్రాంతాల్లో స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా మండళ్లు (అధికరణ ౨౪౪(౨), ౨౭౫(౧)).
- రాజ్యాంగంలోని భాగం ౨౧ కొన్ని రాష్ట్రాలకు ప్రత్యేక ఉపబంధనలను కలిగి ఉంది (అధికరణ ౩౭౧ నుంచి ౩౭౧జె వరకు). అధికరణ ౩౭౧(కె) లద్దాఖ్ కోసం కేవలం ప్రతిపాదన మాత్రమే.
- అధికరణ ౨౪౦: శాసనసభ లేని వాటితో సహా కొన్ని కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు రాష్ట్రపతి నిబంధనలు రూపొందించవచ్చు. రిజర్వేషన్, అధికార భాషలపై కేంద్రం ౨౦౨౫లో విడుదల చేసిన లద్దాఖ్ నిబంధనలు దీని కింద నోటిఫై చేసినవే, ఆరో షెడ్యూల్ కింద కావు.
- సంస్థలు: లేహ్ అపెక్స్ బాడీ (ఎల్ఏబి), కార్గిల్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్ (కెడిఎ), లద్దాఖ్ స్వయంప్రతిపత్తి కొండ ప్రాంత అభివృద్ధి మండళ్లు (ఎల్ఏహెచ్డిసి లేహ్, కార్గిల్), లద్దాఖ్ బౌద్ధ సంఘం (ఎల్బిఏ).
- కేంద్రం చర్చల యంత్రాంగం హోంశాఖ ఉన్నతాధికార కమిటీ, దాని ఉపసంఘం.
- భోటి, పుర్గి భాషలను లద్దాఖ్ అధికార భాషలుగా ప్రకటించారు.
గణాంకాలు, వివరాలు
- హోంశాఖ పాలనా ముసాయిదా ప్రతిపాదన ౩౨ పేజీలు. దీనిని అక్టోబర్ ౧౫న లేహ్లో ఎల్ఏబి, కెడిఎలకు అందజేశారు.
- హోంశాఖ ఉపసంఘం సమావేశం గురువారం న్యూఢిల్లీలో జరగాల్సి ఉన్నా జరగలేదు.
- సిఎస్ఎఫ్ఎల్ సభ్యుల్లో బీజేపీ నేత, మాజీ ఎంపీ తుప్స్తాన్ ఛెవాంగ్, రిగ్జిన్ స్పల్బార్ (ఎల్ఏహెచ్డిసి-లేహ్ మాజీ ప్రధాన కార్యనిర్వాహక కౌన్సిలర్), మాజీ శాసనసభ్యుడు త్సెరింగ్ సంఫెల్, తిక్సే, తుక్సే రిన్పోచే ప్రతినిధులు, లద్దాఖ్ బౌద్ధ సంఘం సభ్యులు ఉన్నారు.
- సిఎస్ఎఫ్ఎల్ వాదనలు:
- ఎల్ఏబి అసలు అజెండా భూమి, ఉద్యోగాలు, సంస్కృతి, పర్యావరణానికి రాజ్యాంగ రక్షణలు.
- ఆ అజెండా ఇప్పుడు "హైజాక్" అయిందని అది చెబుతోంది.
- చర్చలపై ఒక వ్యక్తి (వాతావరణ ఉద్యమకారుడు సోనమ్ వాంగ్చుక్), కెడిఎ ఆధిపత్యం ఉందని, దాంతో జిల్లాల, బౌద్ధ సమాజం ప్రయోజనాలు దెబ్బతింటున్నాయని అది అంటోంది.
- అన్ని జిల్లాల సమగ్ర స్వరాన్ని ఎల్ఏబి, కెడిఎ ఇకపై ప్రతిబింబించడం లేదని అది పేర్కొంది.
- సిఎస్ఎఫ్ఎల్ కోరిక: "కేంద్రపాలిత ప్రాంత స్థాయి రాజ్యాంగ పరిష్కారం కుదిరేవరకు" పంచాయతీ ఎన్నికలు, కొండ ప్రాంత మండళ్ల అధికారాల పెంపు.
- ఈ ముసాయిదా గతంలో ఇచ్చిన వాగ్దానాల నుంచి వెనక్కి తగ్గడమేనని ఎల్ఏబి, కెడిఎ అన్నాయి.
స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం
జమ్మూ కశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, ౨౦౧౯ తర్వాత లద్దాఖ్ శాసనసభ లేని కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా మారింది. ఇలాంటి ప్రాంతాలకు చర్చిస్తున్న రాజ్యాంగ ఎంపికలు: (అ) రాష్ట్ర హోదా, (ఆ) ఆరో షెడ్యూల్ స్వయంప్రతిపత్తి మండళ్లు (అధికరణ ౨౪౪(౨), ౨౭౫(౧)), ఇవి నిర్దిష్ట రాష్ట్రాల్లోని గిరిజన ప్రాంతాలకు వర్తిస్తాయి, (ఇ) ప్రత్యేక హోదా ఉన్న రాష్ట్రాల కోసం ఉన్న అధికరణ ౩౭౧ శ్రేణి లాంటి ప్రత్యేక ఉపబంధన భాగం ౨౧లో, (ఈ) ప్రస్తుతం ఉన్న కొండ ప్రాంత మండళ్లు, పంచాయతీలను బలోపేతం చేయడం. ఆరో షెడ్యూల్ గిరిజన ప్రాంతాలకు చట్టబద్ధ–రాజ్యాంగబద్ధ స్వయంపాలన కల్పిస్తుంది. అధికరణ ౩౭౧ తరహా ఉపబంధనలు ఆయా ప్రాంతాలకు తగినట్టు రూపొందించిన రక్షణలు. పరిపాలనా జవాబుదారీతనాన్ని కాపాడుతూనే భూమి, ఉద్యోగాలు, సంస్కృతి, పర్యావరణాన్ని ఏ నమూనా ఉత్తమంగా రక్షిస్తుందనేదే లద్దాఖ్ చర్చ.
సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౨ – పాలిటీ: కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు; ఆరో షెడ్యూల్, భాగం ౨౧ ప్రత్యేక ఉపబంధనలు; సమాఖ్య విధానం; స్థానిక స్వపరిపాలన (కొండ ప్రాంత మండళ్లు, పంచాయతీలు); జీఎస్౨ – పాలన: భాగస్వాములతో చర్చలు.
నేపథ్యం
లద్దాఖ్ రాజ్యాంగ హోదా
లేహ్ అపెక్స్ బాడీ (ఎల్ఏబి), కార్గిల్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్ (కెడిఎ)
ఆరో షెడ్యూల్
అధికరణ ౩౭౧ శ్రేణి (భాగం ౨౧)
అదనపు నేపథ్యం
- లద్దాఖ్పై ఉపసంఘం సమావేశం ౨౨ మే ౨౦౨౬న ఎల్ఏబి, కెడిఎ ప్రతినిధులతో జరిగింది.
- లద్దాఖ్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతానికి శాసనాధికారాలతో ప్రత్యక్షంగా ఎన్నికయ్యే పాలనా సంస్థను ఏర్పాటు చేయడానికి అధికరణ ౩౭౧(కె) (భాగం ౨౧ కింద 'కె' అధ్యాయం) అనే కొత్త రాజ్యాంగ ఉపబంధనను చేర్చాలని హోంశాఖ ప్రతిపాదించింది. ప్రతిపాదిత సంస్థకు భూమి, సంస్కృతి, పర్యావరణం, సహజ వనరులపై శాసనాధికారాలు ఉంటాయి. రాష్ట్ర హోదా, ఆరో షెడ్యూల్ హోదా ఇవ్వకుండానే ప్రజాస్వామ్య పాలనను పునరుద్ధరించడం, గిరిజన హక్కులు, భూమి, జీవావరణాన్ని రక్షించడం దీని లక్ష్యం.
- ౨౦౨౬ మేలో జరిగిన చర్చల్లో కుదిరిన అవగాహనకు భిన్నంగా ఉందంటూ అక్టోబర్ ౧౫ నాటి ముసాయిదాను ఎల్ఏబి, కెడిఎ తిరస్కరించాయి. వాటి అభ్యంతరాలు:
- ప్రతిపాదిత సంస్థ విస్తృత శాసనాధికారాలను వినియోగించదు, నిర్దిష్ట అంశాలపై నిబంధనలు మాత్రమే రూపొందిస్తుంది. ముసాయిదాకు లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ ఆమోదం అవసరం, గణనీయమైన పరిపాలనా పర్యవేక్షణ కొనసాగుతుంది. అధికారుల బదిలీలు, నియామకాలపై తమకు ఎక్కువ నియంత్రణ కావాలని అవి కోరుతున్నాయి.
- రాజ్యాంగపరంగా హామీ ఇచ్చిన అధికారాలతో శాసనసభ, కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ ఉండాలని ఎల్ఏబి, కెడిఎ కోరుతున్నాయి.
- హోంశాఖ పత్రం సంప్రదింపుల కోసం ఇచ్చిన ముసాయిదా మాత్రమే, తుది నిర్ణయం కాదు.
- ౨౦౨౬ అక్టోబర్లో పరిపాలనా యంత్రాంగం సాంకూను లద్దాఖ్ ఎనిమిదో జిల్లాగా అధికారికంగా నోటిఫై చేసింది.
- చర్చల ప్రక్రియ ద్వారా ఇంతకు ముందు సాధించినవి (౨౦౨౫ హోంశాఖ ప్రకటన ప్రకారం): షెడ్యూల్డ్ తెగల రిజర్వేషన్ ౪౫% నుంచి ౮౪%కి పెంపు, మండళ్లలో మూడో వంతు మహిళా రిజర్వేషన్, భోటి, పుర్గి భాషలకు అధికార భాషల హోదా. ౧,౮౦౦ ఉద్యోగాల భర్తీ కూడా ప్రారంభమైంది.
- సోనమ్ వాంగ్చుక్ ౨౦౨౫ నిరాహార దీక్ష వెనుక ఉన్న డిమాండ్లు (ఆరో షెడ్యూల్, రాష్ట్ర హోదా) ఉన్నతాధికార కమిటీ చర్చల్లో అంతర్భాగమని హోంశాఖ తెలిపింది.
మెయిన్స్ కోణాలు
- రాజ్యాంగ రూపకల్పన: రాష్ట్ర హోదా, ఆరో షెడ్యూల్, అధికరణ ౩౭౧ తరహా ఉపబంధన, ఎన్నికైన సంస్థతో కేంద్రపాలిత ప్రాంతం అనే ఎంపికల మధ్య లాభనష్టాల సమతుల్యత ఉంటుంది. స్వయంప్రతిపత్తి, భూమి రక్షణలను ఏకరూప పరిపాలన, సరిహద్దు ప్రాంతంపై కేంద్రం వ్యూహాత్మక నియంత్రణతో తూకం వేయాలి. ఆరో షెడ్యూల్కు, రాష్ట్ర హోదాకు కేంద్రం అంగీకరించలేదు.
- పలుచన vs. రక్షణలు: ముసాయిదా నిర్దిష్ట అంశాలపై నిబంధనలు చేసే అధికారం మాత్రమే ఇస్తోందని, లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ ఆమోదం అవసరమని, అధికారులపై నియంత్రణ కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ చేతిలోనే ఉంచుతోందని ఎల్ఏబి, కెడిఎ అభ్యంతరం చెబుతున్నాయి. అధికారులను ఎవరు నియంత్రిస్తారనేదే జవాబుదారీతనంలో ప్రధాన ప్రశ్న.
- చీలిపోతున్న భాగస్వాములు: బౌద్ధ మత పెద్దలను, మాజీ రాజకీయ నేతలను కలిపిన సిఎస్ఎఫ్ఎల్ ఆవిర్భావం లేహ్–కార్గిల్, మత సమాజాల మధ్య చీలికలను బయటపెడుతోంది. శాశ్వత పరిష్కారం అందరినీ కలుపుకుపోయేలా ఉండాలి, లేకపోతే చర్చలకే చట్టబద్ధత పోతుంది.
- స్థానిక ప్రజాస్వామ్య లోటు: పంచాయతీ ఎన్నికలు, బలమైన కొండ ప్రాంత మండళ్ల కోసం సిఎస్ఎఫ్ఎల్ డిమాండ్ చేయడం, పనిచేసే ఎన్నికైన స్థానిక సంస్థలు లేకపోవడాన్ని సూచిస్తోంది. దీనికి భాగం ౯/౯ఎ తరహా సంస్థలు, ప్రస్తుత ఎల్ఏహెచ్డిసిలు ప్రత్యామ్నాయ మధ్యంతర మార్గం.
- భద్రత, జీవావరణం: లద్దాఖ్ చైనా, పాకిస్థాన్లతో సరిహద్దు పంచుకుంటుంది. సున్నితమైన జీవావరణం, బయటివారికి భూమి బదిలీ భయాలు భూమి, పర్యావరణంపై స్థానికుల ఆందోళనను పెంచుతున్నాయి. ఒకవైపు అభివృద్ధి, భద్రతా అవసరాలకు, మరోవైపు స్థానికుల సమ్మతికి మధ్య ఘర్షణ ఉంది.
- ప్రక్రియ నుంచి పాఠాలు: రిజర్వేషన్, భాష, నియామకాల్లో ప్రయోజనాలు ఇచ్చినా, ప్రధాన రాజ్యాంగ ప్రశ్నపై నిలిచిపోయిన చర్చల యంత్రాంగం, ప్రచురించిన, కాలపరిమితి ఉన్న చట్రం లేకుండా క్రమానుగత రాయితీల పరిమితులను చూపుతోంది.
సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న
**జీఎస్౨, ౧౫ మార్కులు:** "లద్దాఖ్లో రాజ్యాంగ రక్షణల డిమాండ్, గిరిజన, పర్యావరణపరంగా సున్నితమైన సరిహద్దు ప్రాంతానికి కేంద్రపాలిత ప్రాంత నమూనా సరిపోతుందా అనే ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతోంది. కేంద్రం ముందున్న ఎంపికలను, ఏకాభిప్రాయం సాధించడంలో సవాళ్లను విమర్శనాత్మకంగా పరిశీలించండి."
సంబంధిత అంశాలు
- ఆరో షెడ్యూల్ vs. ఐదో షెడ్యూల్; అధికరణ ౩౭౧ శ్రేణి, అధికరణ ౨౪౪
- జమ్మూ కశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, ౨౦౧౯; అధికరణ ౨౩౯, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల పరిపాలన; లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ పాత్ర
- ౭౩వ, ౭౪వ రాజ్యాంగ సవరణలు, స్థానిక స్వపరిపాలన
- సరిహద్దు ప్రాంత అభివృద్ధి కార్యక్రమం; లద్దాఖ్ వ్యూహాత్మక ప్రాముఖ్యత (వాస్తవాధీన రేఖ, సియాచిన్)
- సమాఖ్య విధానం, అసమాన సమాఖ్య విధానం
అంశాలు: GS2రాజనీతి
24 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో