BrainParrot

ఈశాన్య రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో మహిళా కార్మిక శక్తి విశ్లేషణ

GS1పూర్తి నోట్ప్రచురణ: · నవీకరణ:

మూలం: ది హిందూ, 19 అక్టోబర్, 2026

సారాంశం

  • ఈ వ్యాసం ఆవర్తన కార్మిక శక్తి సర్వే (పీఎల్ఎఫ్ఎస్) ౨౦౨౫ నివేదికను ఉపయోగించి, ౨౦౧౯–౨౦ నుంచి రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో మహిళా కార్మిక శక్తి భాగస్వామ్య రేటు (ఎఫ్ఎల్ఎఫ్‌పీఆర్) ఎలా మారిందో పోలుస్తుంది.
  • ఇది ముఖ్యంగా ఈశాన్య రాష్ట్రాలపై దృష్టి పెడుతుంది.
  • దేశవ్యాప్త పెరుగుదల రాష్ట్రాల మధ్య ఉన్న పెద్ద తేడాలను మరుగున పెడుతోంది.
  • పట్టణ ఎఫ్ఎల్ఎఫ్‌పీఆర్ కంటే గ్రామీణ ఎఫ్ఎల్ఎఫ్‌పీఆర్ వేగంగా పెరిగింది. అరుణాచల్ ప్రదేశ్ నేతృత్వంలో అనేక ఈశాన్య రాష్ట్రాలు అఖిల భారత సగటు కంటే వేగంగా మెరుగుపడ్డాయి. ఢిల్లీ, లక్షద్వీప్ మాత్రం వెనుకబడ్డాయి.
  • ఎవరు అందుకుంటున్నారో (క్యాచింగ్-అప్), ఎవరు అధిక స్థాయిలను నిలబెట్టుకుంటున్నారో చూడటానికి రచయిత మార్పు వేగాన్ని ౨౦౧౯–౨౦ నాటి ప్రారంభ స్థాయితో కలిపి పరిశీలిస్తాడు.

UPSC ప్రాసంగికత: ప్రాసంగికత: ✅ జీఎస్౧ – సమాజం (మహిళలు) / జీఎస్౩ – ఆర్థిక వ్యవస్థ (ఉపాధి, సమ్మిళిత వృద్ధి)

ప్రిలిమ్స్ కోసం ముఖ్యాంశాలు

  • పీఎల్ఎఫ్ఎస్: ఎంఓఎస్‌పీఐ పరిధిలోని ఎన్ఎస్ఎస్ఓ/ఎన్ఎస్ఓ ౨౦౧౭ ఏప్రిల్‌లో ప్రారంభించింది. వార్షిక నివేదిక ౨౦౨౫ మొదటి క్యాలెండర్ సంవత్సర (౨౦౨౫ జనవరి–డిసెంబర్) నివేదిక.
  • ఎల్ఎఫ్‌పీఆర్ = (పని చేస్తున్నవారు + పని కోసం వెతుకుతున్నవారు/అందుబాటులో ఉన్నవారు) జనాభాలో శాతంగా. డబ్ల్యూపీఆర్ = ఉపాధి పొందినవారు జనాభాలో శాతంగా. యూఆర్ = నిరుద్యోగులు కార్మిక శక్తిలో శాతంగా.
  • సాధారణ స్థితి = ౩౬౫ రోజుల ప్రమాణ కాలం. సీడబ్ల్యూఎస్ = ౭ రోజుల ప్రమాణ కాలం. "పీఎస్+ఎస్ఎస్" = ప్రధాన ప్లస్ అనుబంధ కార్యకలాప స్థితి.
  • పీఎల్ఎఫ్ఎస్ ౨౦౨౫ ప్రధాన గణాంకాలు: మొత్తం ఎల్ఎఫ్‌పీఆర్ ౫౯.౩% (పురుషులు ౭౯.౧%, మహిళలు ౪౦.౦%). గ్రామీణ మహిళా ఎల్ఎఫ్‌పీఆర్ ౪౫.౯%.
  • రాజ్యాంగ అంశాలు: అధికరణ ౧౫(౩) (మహిళల కోసం ప్రత్యేక నిబంధనలు); అధికరణ ౩౯(ఎ), ౩౯(డి) (ఆదేశిక సూత్రాలు).
  • వ్యాసంలో ప్రస్తావించిన రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు:
  • ఈశాన్య రాష్ట్రాలు: అరుణాచల్ ప్రదేశ్, అస్సాం, మణిపూర్, మేఘాలయ, నాగాలాండ్, త్రిపుర.
  • ఇతర రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు: చండీగఢ్, అండమాన్ నికోబార్ దీవులు, జమ్మూ కశ్మీర్, లద్దాఖ్, ఢిల్లీ, లక్షద్వీప్, పుదుచ్చేరి.

గణాంకాలు, వివరాలు

  • ఎఫ్ఎల్ఎఫ్‌పీఆర్ ౩౩% (౨౦౧౯–౨౦) నుంచి ౪౫.౯%కి (౨౦౨౫) పెరిగింది.
  • అఖిల భారత గ్రామీణ ఏఏపీపీ కొలమానం: సంవత్సరానికి ౨.౫౮ శాతం పాయింట్లు.
  • ఎఫ్ఎల్ఎఫ్‌పీఆర్ ౨౩.౩% నుంచి ౨౭.౭%కి పెరిగింది.
  • అఖిల భారత పట్టణ ఏఏపీపీ: సంవత్సరానికి ౦.౮౮ శాతం పాయింట్లు.
  • గ్రామీణ ఏఏపీపీ పట్టణ గణాంకం కంటే సంవత్సరానికి ౧.౭ శాతం పాయింట్లు ఎక్కువ.
  • అరుణాచల్ ప్రదేశ్ +౮.౨౮తో అత్యధికం. ఇది అఖిల భారత కొలమానం ౨.౫౮కు "మూడు రెట్లకు పైగా".
  • లక్షద్వీప్ −౨.౩౪తో అత్యల్పం.
  • ఢిల్లీ, లక్షద్వీప్‌లలో ఎఫ్ఎల్ఎఫ్‌పీఆర్ తగ్గింది.
  • అత్యధికం నుంచి అత్యల్పం వరకు వ్యత్యాసం ౧౦ శాతం పాయింట్లకు పైగా ఉంది. జాతీయ సగటు రాష్ట్రాల స్థాయిలో ఉన్న పెద్ద తేడాలను "దాచిపెడుతోంది" అని వ్యాసం నిర్ధారిస్తుంది.
  • గ్రామీణ ఈశాన్య రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో చాలావరకు కొలమానం కంటే పైన ఉన్నాయి.
  • అరుణాచల్ ప్రదేశ్ +౫.౨౪తో అత్యధికం.
  • తర్వాత వరుసగా: మేఘాలయ, నాగాలాండ్, మణిపూర్, చండీగఢ్, అండమాన్ నికోబార్ దీవులు, అస్సాం, త్రిపుర, జమ్మూ కశ్మీర్.
  • ఋణాత్మక ఏఏపీపీ: పుదుచ్చేరి, లద్దాఖ్, ఢిల్లీ, లక్షద్వీప్.
  • పట్టణ పరిధి +౫.౨౪ నుంచి −౧.౩౦ వరకు ఉంది.
  • గ్రామీణం, తక్కువ ప్రారంభ స్థాయి నుంచి అందుకుంటున్నవి (౨౦౧౯–౨౦లో అఖిల భారత స్థాయి కంటే తక్కువ, సగటు కంటే వేగవంతమైన పెరుగుదల): అరుణాచల్ ప్రదేశ్, అస్సాం, మణిపూర్, త్రిపుర.
  • గ్రామీణం, అధిక ప్రారంభ స్థాయితో సగటు కంటే ఎక్కువ పెరుగుదల: నాగాలాండ్, మేఘాలయ, అండమాన్ నికోబార్, జమ్మూ కశ్మీర్.
  • గ్రామీణంలో వెనుకబడినది: ఢిల్లీ, సగటు కంటే తక్కువ ఏఏపీపీతో.
  • పట్టణం, తక్కువ ప్రారంభ స్థాయితో సగటు కంటే ఎక్కువ పెరుగుదల: అరుణాచల్ ప్రదేశ్, చండీగఢ్, అస్సాం, త్రిపుర.
  • పట్టణం, తక్కువ ప్రారంభ స్థాయితో సగటు కంటే తక్కువ పెరుగుదల: ఢిల్లీ.
  • పట్టణం, అధిక ప్రారంభ స్థాయితో సగటు కంటే ఎక్కువ పెరుగుదల: మేఘాలయ, నాగాలాండ్, మణిపూర్, జమ్మూ కశ్మీర్.
  • మొత్తం పెరుగుదల ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో విస్తృతంగా ఉంది, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు మాత్రం "చాలా భిన్నంగా" ఉన్నాయి.
  • వేగవంతమైన మెరుగుదల తక్కువ ప్రారంభ స్థాయి ఉన్న రాష్ట్రాలకు మాత్రమే పరిమితం కాలేదు.

స్థిర–సమకాలీన అనుసంధానం

  • భావన: ఎఫ్ఎల్ఎఫ్‌పీఆర్ అంటే పని చేస్తున్న, పని కోసం వెతుకుతున్న లేదా పనికి అందుబాటులో ఉన్న మహిళల వాటా. ఇది లింగ సమానత్వానికి, ఆర్థిక వ్యవస్థలోని సంభావ్య శ్రామిక శక్తి ఎంతవరకు వినియోగమవుతోందనేదానికి ప్రధాన సూచిక.
  • పెరుగుదల ఎందుకు ముఖ్యం: అధిక భాగస్వామ్యం అంటే మహిళల ఆదాయం పెరగడం, కుటుంబంలో వారి బేరసారాల శక్తి పెరగడం, శ్రామిక శక్తి విస్తరించడం.
  • ఎందుకు జాగ్రత్త అవసరం: పని నాణ్యత (స్వయం ఉపాధి, వేతనం లేని సహాయకులు లేదా క్రమబద్ధ వేతన పని) కూడా ప్రధాన రేటంత ముఖ్యం. భాగస్వామ్యం ప్రాంతాల మధ్య, గ్రామీణ–పట్టణ ప్రాంతాల మధ్య కూడా బాగా మారుతుంది.
  • రాజ్యాంగ/విధాన ఆధారాలు (స్థిర భాగం): అధికరణ ౧౫(౩) మహిళల కోసం ప్రత్యేక నిబంధనలు చేయడానికి అనుమతిస్తుంది. అధికరణ ౩౯(ఎ), ౩౯(డి) (ఆదేశిక సూత్రాలు) తగిన జీవనోపాధి సాధనాలు, సమాన పనికి సమాన వేతనం గురించి చెబుతాయి.
  • పద్ధతిపరమైన అంశం: మార్పు రేటును (సగటు వార్షిక శాతం పాయింట్ల మార్పు, ఏఏపీపీ) ఒక్కదాన్నే చూస్తే తప్పుదారి పట్టవచ్చని వ్యాసం వాదిస్తుంది. దాన్ని ప్రారంభ స్థాయితో కలిపి చదవాలి, అంటే తక్కువ స్థాయి నుంచి అందుకోవడమా, అధిక స్థాయిలను నిలబెట్టుకోవడమా అన్నది చూడాలి.

సిలబస్ అనుసంధానం: జీఎస్౧ – సమాజం: మహిళల పాత్ర, శ్రామిక శక్తిలో మహిళల భాగస్వామ్యం | జీఎస్౩ – ఆర్థిక వ్యవస్థ: ఉపాధి, సమ్మిళిత వృద్ధి | ప్రిలిమ్స్ – ఆర్థిక వ్యవస్థ: ఉపాధి సూచికలు (ఎల్ఎఫ్‌పీఆర్/డబ్ల్యూపీఆర్/యూఆర్)

నేపథ్యం

ఆవర్తన కార్మిక శక్తి సర్వే (పీఎల్ఎఫ్ఎస్)

ప్రధాన సూచికలు (ఎంఓఎస్‌పీఐ నిర్వచనాల ప్రకారం)

ఏఏపీపీ (వ్యాసం సొంత కొలమానం)

అదనపు నేపథ్యం

  • పీఎల్ఎఫ్ఎస్ ౨౦౨౫లో అఖిల భారత చిత్రం:
    • మొత్తం ఎల్ఎఫ్‌పీఆర్ (౧౫+, సాధారణ స్థితి) ౫౯.౩%. ఇది ౨౦౨౪తో పోలిస్తే స్థిరంగా ఉంది. పురుషుల్లో ౭౯.౧%, మహిళల్లో ౪౦.౦%.
    • ౨౦౨౫లో గ్రామీణ మహిళల భాగస్వామ్యం ౪౫.౯% వద్ద స్థిరంగా ఉంది.
  • దీర్ఘకాలిక ధోరణి: మహిళా ఎల్ఎఫ్‌పీఆర్ ౨౦౧౭–౧౮లో ౨౩.౩% నుంచి ౨౦౨౫లో ౪౦%కి పెరిగిందని పీఐబీ చెబుతోంది.
  • భాగస్వామ్యానికి అడ్డంకి: కార్మిక శక్తి వెలుపల ఉన్న మహిళల్లో ౪౪.౪% మంది ప్రధాన కారణంగా పిల్లల సంరక్షణ/ఇంటి పనుల్లో వ్యక్తిగత బాధ్యతలను పేర్కొన్నారు.
  • ౨౦౨౫లో మహిళల పని స్వరూపం:
    • మహిళల స్వయం ఉపాధి వాటా ౬౬.౫% నుంచి ౬౪.౨%కి తగ్గింది.
    • మహిళల క్రమబద్ధ వేతన/జీతం పొందే ఉద్యోగాల వాటా ౧౬.౬% నుంచి ౧౮.౨%కి పెరిగింది.
  • వేతనాలు: ౨౦౨౪ నుంచి ౨౦౨౫ వరకు మహిళల నామమాత్ర వేతన వృద్ధి స్వయం ఉపాధిలో ౮.౮%, క్రమబద్ధ వేతనంలో ౭.౨%, రోజువారీ కూలీలో ౫.౪%.
  • కొలత విషయంలో జాగ్రత్త: నెలవారీ శ్రేణి సీడబ్ల్యూఎస్‌ను ఉపయోగిస్తుంది, ఇది తక్కువ స్థాయిలను ఇస్తుంది. ౨౦౨౫ డిసెంబర్‌లో మహిళా ఎల్ఎఫ్‌పీఆర్ (౧౫+) ౩౫.౩%. సాధారణ స్థితి, సీడబ్ల్యూఎస్ సంఖ్యలను కలపకూడదు.

మెయిన్స్ కోణాలు

  • జాతీయ సగటు – రాష్ట్ర వాస్తవికత: అఖిల భారత గ్రామీణ ఏఏపీపీ ౨.౫౮ అనేది +౮.౨౮ (అరుణాచల్) నుంచి −౨.౩౪ (లక్షద్వీప్) వరకు ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని దాచిపెడుతోంది. పట్టణంలో కూడా +౫.౨౪ నుంచి −౧.౩౦ వరకు ఇదే తీరు కనిపిస్తుంది. సగటుల ఆధారంగా రూపొందించిన విధానం వనరులను తప్పుదారి పట్టిస్తుంది.
  • ఒక కథ కాదు, రెండు కథలు: గ్రామీణ భాగస్వామ్యం వేగంగా పెరుగుతోంది (పట్టణం కంటే సంవత్సరానికి +౧.౭ శాతం పాయింట్లు ఎక్కువ). పట్టణ మహిళా భాగస్వామ్యం (౨౭.౭%) ఇంకా తక్కువగానే ఉంది, ఇది పట్టణ అడ్డంకులను సూచిస్తుంది. మహిళలు కార్మిక శక్తికి వెలుపల ఉండటానికి ప్రధాన కారణంగా పిల్లల సంరక్షణ, ఇంటి పనులను పీఎల్ఎఫ్ఎస్ ౨౦౨౫ పేర్కొంటోంది.
  • అందుకోవడం – నిలబెట్టుకోవడం: అరుణాచల్, అస్సాం, మణిపూర్, త్రిపుర తక్కువ స్థాయి నుంచి అందుకుంటున్నాయి. నాగాలాండ్, మేఘాలయ, మణిపూర్ (పట్టణం) అధిక స్థాయి రాష్ట్రాలు కూడా పెరుగుదలను కొనసాగించగలవని చూపుతున్నాయి. ఈ ధోరణిని "తక్కువ స్థాయి నుంచి సమీకరణ" అనే ఒకే నమూనా వివరించదని ఇది సూచిస్తుంది.
  • ఢిల్లీ, ఆందోళన కలిగించే విపరీత ఉదాహరణ: గ్రామీణ, పట్టణ రెండింటిలోనూ ఢిల్లీ ఏఏపీపీ సగటు కంటే తక్కువగా ఉంది, గ్రామీణ ఎఫ్ఎల్ఎఫ్‌పీఆర్ అక్కడ తగ్గింది. పట్టణంలో కూడా సాపేక్షంగా తక్కువ ప్రారంభ స్థాయి నుంచే మొదలైంది. మహానగర, అధిక ఆదాయ కేంద్రపాలిత ప్రాంతం మహిళలను పనిలోకి ఆకర్షించడంలో ఆటోమేటిక్‌గా మెరుగ్గా ఉండదు.
  • కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో వైవిధ్యం: చండీగఢ్, అండమాన్ నికోబార్, జమ్మూ కశ్మీర్ పెరిగాయి, పుదుచ్చేరి, లద్దాఖ్, ఢిల్లీ, లక్షద్వీప్ తగ్గాయి. కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు విడదీసిన లక్ష్యీకరణ అవసరం.
  • పని నాణ్యత: స్వయం ఉపాధి లేదా వేతనం లేని పనిలో భాగస్వామ్యం పెరగడం అంటే మెరుగైన (గౌరవప్రదమైన) పని అని కాదు. పీఎల్ఎఫ్ఎస్ ౨౦౨౫ ప్రకారం మహిళల స్వయం ఉపాధి వాటా స్వల్పంగా తగ్గింది, క్రమబద్ధ వేతన వాటా పెరిగింది.
  • వివరణలో జాగ్రత్త: వ్యాసం స్థాయిలను, మార్పులను ఇస్తుంది కానీ కారణాల వివరణ ఇవ్వదు. మంచి సమాధానం స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థ, సామాజిక నియమాలు, ప్రభుత్వ ఉపాధి, సేవలు, వలసలు వంటి సంభావ్య చోదక శక్తులను వాస్తవాలుగా చెప్పకుండా అందించాలి.
  • ముందున్న మార్గం:
  • రాష్ట్ర/కేంద్రపాలిత ప్రాంత స్థాయిలో విడదీసిన సూచికలు.
  • పిల్లల సంరక్షణ, సంరక్షణ ఆర్థిక వ్యవస్థకు మద్దతు.
  • సురక్షిత రవాణా, నైపుణ్యాభివృద్ధి, రుణ అందుబాటు.
  • భాగస్వామ్యంతో పాటు ఉద్యోగ నాణ్యతను కూడా పర్యవేక్షించడం.

సంభావ్య మెయిన్స్ ప్రశ్న

**జీఎస్౧/జీఎస్౩, ౧౫ మార్కులు:** "౨౦౧౯–౨౦ నుంచి భారతదేశంలో మహిళా కార్మిక శక్తి భాగస్వామ్యం పెరిగింది, అయితే జాతీయ గణాంకాలు రాష్ట్రాల మధ్య, గ్రామీణ–పట్టణ ప్రాంతాల మధ్య ఉన్న విస్తృత వ్యత్యాసాలను దాచిపెడుతున్నాయి. ఉదాహరణలతో ధోరణులను విశ్లేషించండి; మహిళల భాగస్వామ్య పెరుగుదలను మరింత సమ్మిళితంగా, నిలకడగా మార్చడానికి చర్యలను సూచించండి."

సంబంధిత అంశాలు

  • ఆవర్తన కార్మిక శక్తి సర్వే నిర్మాణం, సీడబ్ల్యూఎస్–సాధారణ స్థితి తేడా, నిరుద్యోగ సమాచారాన్ని చదివే విధానం
  • శ్రామిక శక్తిలో మహిళలు: వేతనం లేని సంరక్షణ పని, లింగ వేతన వ్యత్యాసం, "యు-ఆకార" భాగస్వామ్య చర్చ
  • మహిళా స్వయం సహాయక బృందాలు, డే-ఎన్ఆర్ఎల్ఎం, ఇతర గ్రామీణ జీవనోపాధి కార్యక్రమాలు
  • ఈశాన్య భారతదేశ సామాజిక-ఆర్థిక స్వరూపం, ఆరో షెడ్యూల్ ప్రాంతాలు (ప్రాంత నేపథ్యం కోసం)
  • ప్రసూతి ప్రయోజన చట్టం, కార్మిక స్మృతులు (మహిళలకు పనిస్థలంలో రక్షణలు)

అంశాలు: GS1ఆర్థిక వ్యవస్థ

ఈ నోట్స్‌ను ఎలా రాసి, తనిఖీ చేస్తాం →

19 అక్టోబర్, 2026 నాటి అన్ని కరెంట్ అఫైర్స్ → · UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ తెలుగులో